[Ayxhornun «Baxımsız gənclik» kitabına] giriş sözü

İŞLƏMƏYƏN GƏNC, Psixoanaliz tərbiyə işində, İlk təqdimat üçün on dörd mühazirə, AUSTİN AİXHORN tərəfindən (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, №) XIX). Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq - Vyana - Sürix 1925.

Psixoanalizin bütün tətbiqləri arasında heç biri uşaq tərbiyəsinin nəzəriyyəsi və praktikası qədər maraq doğurmamış, bu qədər ümid oyatmamış və buna görə də bu qədər bacarıqlı əməkdaşları özünə cəlb etməmışdir. Bunu başa düşmək asandır. Uşaq psixoanalitik tədqiqatın əsas obyektinə çevrilmişdir; bu mənada o, psixoanalizin işinə başladığı nevrotiki əvəz etmişdir. Analiz xəstədə az dəyişərək yaşamaqda davam edən uşağı, eləcə də yuxagörəndə və sənətkarı üzə çıxarmışdır. O, uşaq təbiətinə özünəməxsus xarakter verən həvəs qüvvələrini və meyllərini işıqlandırmışdır. Bu təbiətdən yetkin insanın kamilliyinə aparan inkişaf yollarını izləmişdir. Bu səbəbdən, uşaq üzərindəki psixoanalitik cəhdin yetkinlik yolunda uşağı yönəldən, inkişaf etdirən və səhvlərdən qoruyan tərbiyəvi fəaliyyətə fayda verəcəyi gözləntisinin yaranması təbiidir.

Psixoanalizin bu tətbiqində mənim şəxsi payım çox cüzidir. Mən erkən vaxtlarda üç qeyri-mümkün peşə — tərbiyə etmək, müalicə etmək, idarə etmək — barədə zarafatı mənimsəmişdim, həm də bu vəzifələrin ortancası ilə kifayət qədər məşğul idim. Buna görə də pedaqoji dostlarımın işinin haqq qazandıra biləcəyi yüksək ictimai dəyəri inkar etmirəm.

İdarə heyətinin sədri A.-nın təqdim olunan kitabı Aixhorn böyük problemin bir hissəsi ilə, yəni gənclərin tərbiyəvi təsiri ilə məşğul olur. Müəllif psixoanalizlə tanış olmazdan əvvəl uzun illər şəhər qayğı müəssisələrinin rəhbəri kimi rəsmi vəzifədə çalışmışdır. Onun himayəsinə verilmiş şəxslərə münasibəti bu bədbəxtlərin taleyinə qarşı isti rəğbət mənbəyindən qaynaqlanır və onların ruhi ehtiyaclarına intuitiv həmdərdlik vasitəsilə düzgün istiqamətləndirilirdi. Psixoanaliz ona praktikada az yeni bir şey öyrədə bilərdi, lakin ona öz hərəkətinin haqlı olduğuna dair aydın nəzəri anlayış bəxş etdi və onu başqaları qarşısında əsaslandırmaq imkanına gətirib çıxardı.

Bu intuitiv anlama istedadını hər bir tərbiyəçidə güman etmək olmaz. Aichhorn rəyasət heyətinin təcrübələrindən və uğurlarından mənə iki nəsihət çıxır. Biri budur ki, tərbiyəçi psixoanalitik təhsil almalıdır, əks halda onun səyinin obyekti olan uşaq onun üçün əlçatmaz bir tapmaca olaraq qalır. Belə bir təhsilə ən yaxşı halda tərbiyəçinin özü analizdən keçməklə, onu öz bədənində yaşamaqla nail olur. Analiz üzrə nəzəri dərslər kifayət qədər dərinə getmir. Heç bir əminlik yaratmır.

İkinci xəbərdarlıq daha çox konservativ səslənir və o, tərbiyə işinin özünəməxsus olduğunu, psixoanalitik təsir ilə qarışdırılmaması və onunla əvəz edilməməsi lazım olduğunu bildirir. Uşağın psixoanalizindən tərbiyə köməkçi vasitə kimi istifadə edə bilər. Lakin o, onun yerini tutmağa uyğundur. Buna təkcə praktik səbəblər qadağa qoymur, nəzəri mülahizələr də buna mane olur. Tərbiyə ilə psixoanalitik səy arasındakı münasibət, ehtimal ki, yaxın gələcəkdə hərtərəfli bir tədqiqata məruz qalacaq. Burada yalnızca bir neçə şeyi işarə etmək istəyirəm. İnsan yetkin nevrotikin psixoanalizinin onun yenidən tərbiyəsi ilə eyniləşdirilə biləcəyinə dair — hər halda tamamilə haqlı olan — ifadə ilə yoldan çıxmamalıdır. Uşaq, hətta yoldan çıxmış və baxımsız qalmış uşaq da hələ nevrotik deyil, yenidən tərbiyə isə yetişməmişin tərbiyəsindən tamamilə başqa bir şeydir. Analitik təsirin mümkünlüyü tamamilə müəyyən şərtlərə əsaslanır ki, bunları «analitik vəziyyət» kimi yekunlaşdırmaq olar, müəyyən psixi strukturların formalaşmasını, analitikə xüsusi münasibəti tələb edir. Bunlar olmadıqda, uşaqda, yeniyetmə baxımsızda, bir qayda olaraq həvəs cinayətkarında olduğu kimi, analizdən başqa bir şey etmək lazımdır ki, bu da sonra niyyətdə yenidən onunla üst-üstə düşür. Təqdim olunan kitabın nəzəri fəsilləri oxucuya bu qərarların müxtəlifliyində ilk oriyentasiya gətirəcək.

Mən hələ bir nəticə əlavə edirəm ki, bu artıq tərbiyə təlimi üçün deyil, lakin tərbiyəçinin mövqeyi üçün əhəmiyyətlidir. Əgər tərbiyəçi analizi öz şəxsi təcrübəsi ilə öyrənibsə və sərhəd və qarışıq hallarda ondan öz işini dəstəkləmək üçün istifadə edə bilirsə, açıq-aydın ona analiz tətbiq etmək azadlığı verilməlidir və dar düşüncəli motivlərlə ona mane olmaq istəməməlidir.