Psixoanaliz haqqında. Beş mühazirə

I

Xanımlar və cənablar! Yeni dünyanın bilik həvəskarları qarşısında mühazirəçi kimi durmaq mənim üçün yeni və çaşdırıcı bir hissdir. Güman edirəm ki, bu şərəfi yalnız adımın psixoanaliz mövzusu ilə bağlılığına borcluyam və buna görə də sizə psixoanalizdən danışmaq niyyətindəyəm. Bu yeni tədqiqat və müalicə metodunun yaranma tarixi və sonrakı inkişafı haqqında sizə ən yığcam şəkildə ümumi mənzərə verməyə çalışacağam.

Əgər psixoanalizi həyata çağırmaq bir xidmətdirsə, bu, mənim xidmətim deyil. Mən onun ilk başlanğıclarında iştirak etməmişəm. Mən tələbə idim və son imtahanlarımı verməklə məşğul idim, o zaman ki, başqa bir Vyanalı həkim, Dr. Jozef Breyer,¹ bu üsulu ilk dəfə histerik xəstələnmiş bir qıza tətbiq etdi (1880-1882). İndi əvvəlcə bu xəstəlik və müalicə tarixçəsi ilə məşğul olmaq istəyirik. Siz onu sonralar Breyer və mənim tərəfimdən nəşr olunmuş «Histeriya üzrə tədqiqatlar» əsərində ətraflı təsvir edilmiş şəkildə tapacaqsınız.² Əvvəlcə yalnız bir qeyd. Mən məmnuniyyətlə öyrəndim ki, dinləyicilərimin əksəriyyəti həkim peşəsinə aid deyil. İndi narahat olmayın ki, mənim məlumatlarımı izləmək üçün xüsusi həkim hazırlığı tələb olunur. Biz həqiqətən bir müddət həkimlərlə birlikdə gedəcəyik, amma tezliklə ayrılacağıq və Dr. Breyeri tamamilə özünəməxsus bir yolla müşayiət edəcəyik.

Dr. Breyerin xəstəsi, 21 yaşlı, əqli cəhətdən yüksək istedadlı bir qız, iki ildən çox uzanan xəstəliyinin gedişində bir sıra bədəni və ruhi pozğunluqlar inkişaf etdirdi ki, bunlar ciddi qəbul edilməyə layiq idilər. Onun hər iki sağ tərəfli ətraflarında sərt iflic və həmin ətraflarda hissizlik, bəzən bədənin sol tərəfinin üzvlərində eyni xəstəlik, göz hərəkətlərinin pozulması və görmə qabiliyyətinin müxtəlif zəifləmələri, başın saxlanmasında çətinliklər, intensiv tussis nervosa, qida qəbuluna qarşı iyrənmə və bir dəfə bir neçə həftə ərzində əzabverici susuzluğa baxmayaraq içə bilməmə, nitq qabiliyyətinin azalması ki, bu, ana dilini danışmaq və ya başa düşmək qabiliyyətinin itirilməsinə qədər irəlilədi, nəhayət, dalğınlıq halları, qarışıqlıq, deliriumlar, bütün şəxsiyyətinin dəyişilməsi ki, bunlara diqqətimizi sonralar yönəltməli olacağıq.

Belə bir xəstəlik mənzərəsini eşidəndə, həkim olmasanız da, bunun ağır bir xəstəlik, çox güman ki, beyin xəstəliyi olduğu, sağalma ehtimalının az olduğu və xəstənin tezliklə həyatdan getməsinə səbəb ola biləcəyi fikrinə meyl edəcəksiniz. Lakin qoyun həkimlər sizi inandırsınlar ki, belə ağır əlamətlərlə müşayiət olunan bir sıra hallar üçün başqa və qat-qat əlverişli bir anlayış daha əsaslıdır. Əgər belə bir xəstəlik mənzərəsi həyati əhəmiyyətli daxili orqanları (ürək, böyrək) obyektiv müayinə zamanı normal çıxan, lakin güclü ruhi sarsıntılar keçirmiş gənc qadın fərddə meydana çıxırsa və ayrı-ayrı simptomlar bəzi incə xüsusiyyətlərinə görə gözləniləndən fərqlənirsə, onda həkimlər belə bir halı o qədər də ağır saymırlar. Onlar iddia edirlər ki, bu halda beynin orqanik xəstəliyi deyil, yunan təbabəti dövründən bəri histeriya adlandırılan, bir sıra ciddi xəstəlik mənzərələrini təqlid edə bilən o müəmmalı vəziyyət mövcuddur. Onlar bu zaman həyatı təhlükədə saymır və hətta tam sağlamlığın bərpasını ehtimal edirlər. Belə bir histeriyanın ağır orqanik xəstəlikdən fərqləndirilməsi həmişə çox asan deyil. Lakin bizim belə bir diferensial diaqnozun necə qoyulduğunu bilməyə ehtiyacımız yoxdur; bizə Breyerin xəstəsinin elə bir hal olduğuna dair təminat kifayət edir ki, heç bir bilikli həkim histeriya diaqnozunda yanılmayacaq. Biz həmçinin bu yerdə xəstəlik tarixçəsindən onu da əlavə edə bilərik ki, onun xəstəliyi özünün hədsiz sevdiyi atasının ağır, ölümlə nəticələnən xəstəliyi zamanı ona qulluq edərkən meydana çıxmış və öz xəstəliyi nəticəsində o, qulluqdan uzaqlaşmalı olmuşdur.

Bu qədər həkimlərlə getmək bizə fayda gətirdi, və indi biz tezliklə onlardan ayrılacağıq. Çünki gözləməyin ki, xəstənin həkim köməyi almaq perspektivi ciddi orqanik beyin zədəsi hökmünün yerinə histeriya diaqnozunun qoyulması ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır. Beynin ağır xəstəliklərinə qarşı həkim sənəti əksər hallarda acizdir, lakin histerik pozğunluğa qarşı da həkim nə edəcəyini bilmir. O, öz nikbin proqnozunu nə vaxt və necə həyata keçirmək istədiyini mərhəmətli təbiətin öhdəsinə buraxmalıdır.³ Histeriyanın tanınması ilə xəstə üçün az şey dəyişir; daha çox şey həkim üçün dəyişir. Müşahidə edə bilərik ki, o, histerik xəstəyə qarşı tamam başqa cür mövqe tutur, orqanik xəstəyə qarşı olduğundan. O, birincisinə ikincisi ilə eyni rəğbəti göstərmək istəmir, çünki onun əziyyəti qat-qat az ciddidir, lakin buna baxmayaraq, eyni dərəcədə ciddi sayılmaq iddiasını qaldırır. Amma başqa bir şey də təsir edir. Təhsili sayəsində qeyri-həkimə qapalı olan çox şeyi öyrənmiş həkim, məsələn, apopleksiyadan və ya şişdən əziyyət çəkənin beynində xəstəlik səbəbləri və xəstəlik dəyişiklikləri haqqında müəyyən dərəcədə doğru olmalı olan təsəvvürlər yaratmaq imkanına malik olmuşdur, çünki bu təsəvvürlər ona xəstəlik mənzərəsinin təfərrüatlarını anlamağa imkan verir. Lakin histerik hadisələrin təfərrüatları qarşısında onun bütün biliyi, anatomik-fizioloji və patoloji hazırlığı onu yarı yolda qoyur. O, histeriyanı anlaya bilmir, onun qarşısında özü də qeyri-həkim kimi dayanır. Və bu, öz biliyinə bu qədər böyük dəyər verən heç kəsə xoş gəlmir. Beləliklə, histerik xəstələr onun rəğbətindən məhrum olurlar; o, onlara elminin qanunlarını pozan şəxslər kimi baxır, dindar insanların bidətçilərə baxdığı kimi; onlardan hər cür pisliyi gözləyir, onları şişirtmədə və qəsdən aldatmada, simulyasiyada ittiham edir; və onları öz marağını əsirgəməklə cəzalandırır.

Dr. Breyer isə öz xəstəsi qarşısında bu qınağı haqq etməmişdir; əvvəlcə ona kömək etməyi bacarmasa da, ona rəğbət və maraq göstərmişdir. Ehtimal ki, xəstə də özünün üstün zehni və xarakter xüsusiyyətləri ilə bunu ona asanlaşdırmışdır; həkim özünün tərtib etdiyi xəstəlik tarixçəsində bu xüsusiyyətlərə şahidlik edir. Onun məhəbbətli müşahidəsi də tezliklə ilk yardımın mümkün olduğu yolu tapdı.

Xəstənin yoxluq hallarında, psixi dəyişiklik və qarışıqlıqla müşayiət olunan vəziyyətlərdə, öz-özünə bəzi sözləri mırıldanmağa adət etdiyi qeyd edilmişdi; bu sözlər, onun düşüncəsini məşğul edən bir kontekstdən gəldiyi təəssüratını yaradırdı. Bu sözləri xəstədən özünə danışdıran həkim, onu bir növ hipnoza vəziyyətinə salır və hər dəfə həmin sözləri ona yenidən təkrarlayırdı ki, xəstə həmin sözlərdən davam edə bilsin. Xəstə buna razılıq verir və beləliklə, həkimin qarşısında, yoxluq halları ərzində ona hökm edən və həmin ayrı-ayrı ifadə edilmiş sözlərdə özünü büruzə verən psixi məhsulları yenidən təkrarlayırdı. Bunlar, adətən, bir qızın atasının xəstə yatağındakı vəziyyətini əsas götürən, dərin kədərli, çox vaxt poetik gözəllikdəki fantaziyalar idi; biz onlara gündüz xəyalları deyərdik. O, belə fantaziyalardan bir neçəsini danışdıqda, sanki azad olmuş və normal psixi həyata qayıtmış olurdu. Bir neçə saat davam edən bu yaxşı hal, növbəti gün yenidən yoxluq halına yerini verirdi; bu yoxluq halı da yenidən formalaşan fantaziyaların açıq şəkildə ifadə edilməsi ilə eyni qaydada aradan qaldırılırdı. Yoxluq hallarında özünü büruzə verən psixi dəyişikliyin, bu son dərəcə emosional fantaziya quruculuqlarından gələn qıcığın nəticəsi olduğu təəssüratından qaçmaq mümkün deyildi. Xəstəliyin bu dövründə qəribə də olsa yalnız ingilis dilində danışan və başa düşən xəstənin özü, bu yeni üsula «talking cure» (danışma müalicəsi) adını verirdi və ya onu zarafatla «chimney sweeping» (boru təmizləmə) adlandırırdı.

Tezliklə, təsadüfən belə bir nəticə ortaya çıxdı ki, ruhun belə təmizlənməsi ilə, təkrar-təkrar baş verən ruhi bulanıqlıqların müvəqqəti aradan qaldırılmasından daha çox nəticə əldə etmək mümkün idi. Hipnoz zamanı, emosional ifadə ilə, bu simptomların hansı səbəbdən və hansı əlaqə nəticəsində ilk dəfə ortaya çıxdığı xatırlandığı təqdirdə, əziyyət simptomlarını da aradan qaldırmaq mümkün olurdu. «Yazda intensiv isti bir dövr olmuşdu və xəstə susuzluqdan çox əziyyət çəkirdi; çünki, heç bir səbəb göstərə bilmədən, ona içmək anidən qeyri-mümkün olmuşdu. Arzuladığı su stəkanını əlinə götürürdü, lakin stəkan dodaqlarına toxunduğu kimi, onu su qorxusu olan biri kimi kənara itələyirdi. Bu zaman o, açıq-aşkar bu bir neçə saniyəlik yoxluq halında idi. Əziyyətverici susuzluğunu azaltmaq üçün yalnız meyvə, qarpız və s. ilə qidalanırdı. Bu təxminən altı həftə davam etdikdən sonra, bir dəfə hipnozda, sevmədiyi ingilis müşayiətçi xanım haqqında şikayətləndi və sonra bütün iyrənmə əlamətləri ilə, onun otağına necə gəldiyini və orada kiçik itinin, həmin iyrənc heyvanın, bir stəkan su içdiyini danışdı. Heç nə deməmişdi, çünki nəzakətli olmaq istəmişdi. Sıxışdırılmış qəzəbinə daha enerjili ifadə verdikdən sonra, içmək istədi, heç bir ləngimə olmadan çoxlu miqdarda su içdi və hipnozdan stəkanı dodaqlarında ikən ayıldı. Bu pozğunluq beləliklə, sonsuza qədər aradan qalxmışdı»⁴. Bu təcrübə ilə bağlı sizi bir anlıq saxlayım! Heç kim hələ belə vasitələrlə histerik simptomu aradan qaldırmamış və eyni zamanda onun yaranma səbəbini bu qədər dərindən anlamamışdı. Əgər xəstədə digər simptomların, bəlkə də simptomların əksəriyyətinin bu cür yarandığı və bu cür aradan qaldırıla bildiyi gözləntisi təsdiqlənsəydi, bu, uzaqgedən nəticələr doğuracaq bir kəşf olmalı idi. Breyer bunu təsdiqləmək zəhmətindən çəkinmədi və indi digər, daha ciddi əziyyət simptomlarının patogenezini planlı şəkildə araşdırdı. Həqiqətən də belə idi; demək olar ki, bütün simptomlar sonradan bizim «psixi travmalar» adlandırdığımız affektlə dolu yaşantıların qalıqları, istəsəniz, çöküntüləri olaraq bu cür yaranmışdı və onların xüsusiyyəti onları doğuran travmatik səhnə ilə əlaqəsi sayəsində aydınlaşırdı. Onlar, elmi terminlə desək, yaddaş qalıqlarını təmsil etdikləri səhnələr tərəfindən determinasiya olunmuşdu, artıq nevrozun ixtiyari və ya müəmmalı fəaliyyətləri kimi təsvir olunmağa ehtiyac duymurdular. Yalnız gözləntidən bir kənarlaşmanı qeyd etmək lazımdır. Simptomu geridə qoyan həmişə tək bir yaşantı deyildi, əksinə, çox vaxt çoxsaylı, tez-tez çoxlu sayda oxşar, təkrarlanan travmalar bu təsir üçün birləşmişdi. Bu patogen xatirələrin bütün zənciri sonra xronoloji ardıcıllıqla, üstəlik tərsinə — sonuncu əvvəlcə və birinci sonda — reproduksiya olunmalı idi və sonrakı travmaları atlayaraq birinciyə və çox vaxt ən təsirli travmaya çatmaq tamamilə qeyri-mümkün idi.

Siz indi, şübhəsiz ki, məndən histerik simptomların yaranmasına dair stəkandan su içən itdən iyrənmə nəticəsində yaranan sudan qorxma halından başqa misallar da eşitmək istəyəcəksiniz. Lakin proqramıma əməl etmək istəyirəmsə, çox az nümunə ilə kifayətlənməliyəm. Belə ki, Breyer danışır ki, onun görmə pozğunluqları belə hallara gedib çıxırdı: «belə ki, xəstə gözündə yaşla xəstə yatağının yanında oturarkən atası birdən ondan saatın neçə olduğunu soruşurdu, o, aydın görmürdü, səy göstərib saatı gözünə yaxınlaşdırırdı və o zaman siferblat ona çox böyük görünürdü (makropsi və strabismus conv.); ya da xəstənin görməməsi üçün göz yaşlarını boğmağa səy göstərirdi».⁵ Yeri gəlmişkən, bütün patogen təəssüratlar onun xəstə atasının qulluğunda iştirak etdiyi dövrə aid idi. «Bir dəfə gecə o, yüksək hərarəti olan xəstə üçün böyük təşviş və Vyanadan əməliyyat üçün cərrah gözlənildiyi üçün gərginlik içində oyandı. Ana bir müddət üçün uzaqlaşmışdı və Anna xəstə yatağının yanında oturmuşdu, sağ qolunu stulun arxalığına qoymuşdu. O, oyaq xəyallar vəziyyətinə düşdü və gördü ki, divar tərəfdən qara bir ilan xəstəyə yaxınlaşır ki, onu dişləsin. (Çox güman ki, evin arxasındakı çəmənlikdə həqiqətən bir neçə ilan var idi, qız əvvəllər onlardan qorxmuşdu və onlar indi hallüsinasiyanın materialını təşkil edirdilər.) O, heyvanı dəf etmək istədi, lakin sanki iflic olmuşdu; stulun arxalığından asılmış sağ qol 'yuxuya getmiş', anestezik və paretik olmuşdu və o, ona baxanda barmaqlar ölü kəllələri olan (dırnaqlar) kiçik ilanlara çevrildi. Ehtimal ki, o, iflic olmuş sağ əli ilə ilanı qovmağa cəhd edirdi və bununla da həmin əlin anesteziyası və iflici ilan hallüsinasiyası ilə assosiasiyada meydana çıxdı. Bu yox olduqdan sonra o, təşvişi içində dua etmək istədi, lakin hər bir dil onu tərk etdi, heç bir dildə danışa bilmədi, nəhayət ingilis dilində bir uşaq şeiri tapdı və bundan sonra həmin dildə də fikirləşməyə və dua etməyə davam edə bildi.»⁶ Hipnozda bu səhnənin xatırlanması ilə xəstəliyin başlanğıcından bəri mövcud olan sağ qolun sərt iflici də aradan qaldırıldı və müalicə başa çatdı.

Bir neçə il sonra öz xəstələrimdə Breyerin araşdırma və müalicə metodunu tətbiq etməyə başladığımda, onun təcrübələri ilə tamamilə üst-üstə düşən təcrübələr əldə etdim. Təxminən 40 yaşında bir xanım tik, yəni hər hansı bir həyəcan zamanı və hətta görünən bir səbəb olmadan da çıxardığı xüsusi bir şaqqıltı səsi ilə əziyyət çəkirdi. Bu səs, iki hadisədən qaynaqlanırdı; bu hadisələrin ortaq cəhəti, xanımın o vaxt artıq heç səs-küy salmamaq qərarına gəlməsi və bu qərarın əksinə, bir növ əks-iradə kimi məhz bu səsin sükutu pozması idi. Birinci hadisə, xəstə uşağını nəhayət çətinliklə yuxuya verdikdən sonra onu oyatmamaq üçün indi tamamilə sakit olmalı olduğunu düşündüyü zaman baş vermişdi; ikinci hadisə isə, iki uşağı ilə at arabası ilə gedərkən fırtına zamanı atların qorxması və heyvanları daha da hürkütməmək üçün diqqətlə hər cür səs-küyün qarşısını almaq istədiyi zaman baş vermişdi.⁷ Mən bu nümunəni, «Histeriya üzərinə tədqiqatlar» kitabında yerləşdirilmiş bir çox digər nümunələr əvəzinə verirəm.⁸ Hörmətli xanımlar və cənablar, əgər mənə, belə qısa təsvirdə qaçınılmaz olan ümumiləşdirməyə icazə verirsinizsə, indiyə qədərki məlumatlarımızı belə bir düsturla ifadə edə bilərik: histerik xəstələrimiz xatirələrdən əziyyət çəkirlər. Onların simptomları müəyyən (travmatik) hadisələrin qalıqları və xatirə simvollarıdır. Başqa sahələrdəki digər xatirə simvolları ilə müqayisə bizi bu simvolikanın dərin başa düşülməsinə bəlkə də daha çox yaxınlaşdıracaq. Böyük şəhərlərimizi bəzədiyimiz abidələr və xatirə daşları da belə xatirə simvollarıdır. Əgər siz London şəhərində gəzinti edirsinizsə, şəhərin ən böyük dəmir yolu stansiyalarından birinin qarşısında zəngin bəzədilmiş qotik sütun, Charing Cross tapacaqsınız. XIII əsrdə yaşaymış Plantagenet sülaləsindən olan krallardan biri, sevimli kraliçası Eleanorun cəsədini Westminsterə daşıtdıran və tabutun yerləşdirildiyi hər bir dayanacaqda qotik xaçlar ucaltmışdı; Charing Cross bu matəm yürüşünün xatirəsini yaşatmalı olan abidələrdən sonuncusudur.⁹ Şəhərin başqa bir yerində, London körpüsündən uzaq olmayan bir məsafədə, qısa şəkildə «The Monument» adlandırılan daha müasir, hündür sütun görəcəksiniz. Bu abidə 1666-cı ildə yaxınlıqda baş vermiş və şəhərin böyük bir hissəsini məhv etmiş böyük yanğını xatırlatmaq üçün ucaldılmışdır. Deməli, bu abidələr histerik simptomlar kimi xatirə simvollarıdır; müqayisə bu qədər haqlı görünür. Amma bu gün hələ də kraliça Eleanorun cəsəd yürüşünün abidəsi qarşısında, müasir iş şəraitinin tələb etdiyi tələskənliklə işlərinə qayıtmaq və ya ürəyinin öz gənc və təravətli kraliçasından zövq almaq əvəzinə, kədər içində dayanıb qalan bir Londonluya nə deyərdiniz? Və ya «Monument» abidəsi qarşısında, o vaxtdan bəri çox daha parlaq şəkildə yenidən qurulmuş olsa da, sevimli doğma şəhərinin yandırılmasına ağlayan başqa birinə nə deyərdiniz? Histerik xəstələr və nevrozlu xəstələr hamısı bu iki qeyri-praktik Londonlu kimi davranırlar; onlar yalnız çoxdan keçmiş ağrılı hadisələri xatırlamırlar, həm də onlara emosional olaraq bağlı qalır, keçmişdən qurtula bilmirlər və ona görə də reallığı və indiki zamanı nəzərə almırlar. Psixi həyatın patogen travmalara bu cür fiksasiyası nevrozun ən vacib və praktik baxımdan ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biridir.

Mən sizə, indi yəqin ki, Breyerin xəstəsinin xəstəlik tarixini nəzərdə tutaraq qaldırdığınız etiraza razılıq verirəm. Onun bütün travmaları, həqiqətən də, xəstə atasına baxdığı dövrdən qaynaqlanırdı və onun simptomları yalnız atasının xəstəliyi və ölümü üçün xatırlatma əlamətləri kimi qəbul edilə bilər. Deməli, bu, bir yas hissinə uyğun gəlir və vəfat etmiş şəxsin xatirəsinə bağlılıq, onun ölümündən sonra bu qədər qısa müddət keçmiş ikən, əlbəttə, patoloji deyil, əksinə, normal bir duyğu prosesinə uyğundur. Mən sizə bunu etiraf edirəm; Breyerin xəstəsində travmalara bağlılıq heç bir təəccüblü şey deyil. Lakin mənim müalicə etdiyim tik (tic) kimi digər hallarda, ki, onun səbəbləri on beş və on ildən çox geri gedirdi, keçmişə qeyri-normal şəkildə yapışma xarakteri çox aydın görünür və Breyerin xəstəsi, travmaları və simptomların yaranmasını yaşadıqdan bu qədər qısa müddət keçmiş ikən katartik müalicəyə gəlməsəydi, ehtimal ki, o da belə bir xarakter inkişaf etdirərdi.

İndiyə qədər biz yalnız histerik simptomların xəstənin həyat tarixçəsi ilə əlaqəsini müzakirə etdik; lakin Breyerin müşahidəsinin daha iki momentindən xəstələnmə və sağalma prosesini necə başa düşməli olduğumuza dair bir işarə də əldə edə bilərik. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, Breyerin xəstəsi demək olar ki, bütün patogen situasiyalarda güclü bir oyanmanı boğmağa məcbur olmuşdu, əvəzində ona uyğun affekt əlamətləri, sözlər və hərəkətlər vasitəsilə çıxış imkanı verməmişdi. Müşayiətçi xanımın iti ilə bağlı kiçik hadisədə o, həmin xanıma hörmət üçün çox intensiv ikrahının hər bir ifadəsini boğmuşdu; atanın çarpayısının başında oyaq qaldığı zaman isə daim xəstəyə öz təşvişindən və ağrılı kədərli əhvalından heç nə duydurmamaq qayğısını çəkirdi. Sonralar o, həmin səhnələri həkiminin qarşısında təkrar canlandırdıqda, o vaxt ləngidilmiş affekt xüsusi şiddətlə, sanki bu qədər müddət saxlanılmış kimi, meydana çıxdı. Hətta bu səhnədən qalan simptom, onun səbəbinə yaxınlaşdıqca ən yüksək intensivliyini qazanırdı və səbəbin tamamilə həll olunmasından sonra yox olurdu. Digər tərəfdən, belə bir təcrübə əldə etmək mümkün idi ki, səhnənin həkim qarşısında xatırlanması, əgər hər hansı bir səbəbdən affekt inkişafı olmadan keçibsə, təsirsiz qalırdı. Deməli, yerdəyişən kəmiyyətlər kimi təsəvvür edilə bilən bu affektlərin taleyi həm xəstələnmə, həm də sağalma üçün həlledici idi. Belə bir fərziyyəyə gəlməyə məcbur olurduq ki, xəstələnmə ona görə baş vermişdi ki, patogen situasiyalarda inkişaf edən affektlərə normal çıxış yolu bağlanmışdı və xəstəliyin mahiyyəti bundan ibarət idi ki, indi bu «sıxılmış» affektlər qeyri-normal istifadəyə məruz qalırdı. Onlar qismən ruh həyatının daimi yükləri və onun üçün daimi oyanma mənbələri olaraq qalırdı; qismən isə qeyri-adi bədəni innervasiyalara və ləngimələrə çevrilməyə məruz qalırdılar ki, bunlar da həmin halın bədəni simptomları kimi təzahür edirdi. Bu sonuncu proses üçün biz «histerik konversiya» adını yaratdıq. Ruhi oyanmamızın müəyyən bir payı onsuz da normal olaraq bədəni innervasiya yollarına yönəldilir və bizim «emosiyaların ifadəsi» kimi tanıdığımız şeyi verir. Histerik konversiya indi affektlə yüklənmiş ruhi prosesin gedişinin bu payını həddindən artıq şişirdir; o, emosiyaların daha intensiv, yeni yollara yönəldilmiş ifadəsinə uyğun gəlir. Əgər bir çay yatağı iki kanala axırsa, axın birində maneəyə rast gəldikdə digərinin daşması baş verəcəkdir.

Görürsünüz, biz histeriyanın sırf psixoloji nəzəriyyəsinə doğru irəliləyirik; bu nəzəriyyədə affekt proseslərinə birinci yeri veririk. Breyerin ikinci müşahidəsi bizə xəstəlik prosesinin xarakteristikasında şüur vəziyyətlərinə böyük əhəmiyyət verməyə məcbur edir. Breyerin xəstəsi, normal vəziyyətinin yanında, müxtəlif ruhi vəziyyətlər, yoxluq, qarışıqlıq və xarakter dəyişiklikləri nümayiş etdirirdi. Normal vəziyyətdə o, o patogen səhnələrdən və onların öz simptomları ilə əlaqəsindən heç nə bilmirdi; o, bu səhnələri unutmuş və ya hər halda patogen əlaqəni qırmışdı. Onu hipnoza saldıqda, xeyli əmək sərf edərək, bu səhnələri yaddaşına qaytarmaq mümkün olurdu və bu yenidən xatırlama əməliyyatı nəticəsində simptomlar aradan qalxırdı. Hipnotizmin təcrübələri və eksperimentləri bu faktı şərh etmək üçün yolu göstərməsəydi, insan bu faktı necə başa düşəcəyini bilməyərək böyük çətinlik çəkərdi. Hipnotik fenomenlərin öyrənilməsi sayəsində insan, əvvəllər qəribə görünən, lakin indi alışdığı fikrə öyrəşib: eyni fərd daxilində bir-birindən olduqca müstəqil qala bilən, bir-biri haqqında «heç nə bilməyən» və şüuru növbə ilə özünə çəkən bir neçə ruhi qruplaşma mümkündür. «İkiqat şüur» (Double conscience) adlandırılan belə hallar bəzən spontan olaraq da müşahidə edilir. Şəxsiyyətin bu cür parçalanması zamanı şüur iki vəziyyətdən birinə sabit şəkildə bağlı qalarsa, bu vəziyyətə şüurlu ruhi vəziyyət, ondan ayrılmış vəziyyətə isə şüursuz deyilir. Hipnoz zamanı verilmiş tapşırığın sonradan normal vəziyyətdə əmr kimi özünü təsdiq etdiyi, məşhur «hipnoz sonrası təlqin» fenomenlərində, şüurlu vəziyyətin özünə şüursuz olan vəziyyət tərəfindən məruz qaldığı təsirlər üçün əla nümunə tapılır və bu nümunəyə əsasən, histeriyadakı təcrübələri izah etmək mümkün olur. Breyer, histerik simptomların, onun hipnoid adlandırdığı belə xüsusi ruhi vəziyyətlərdə yarandığını qəbul etməyə qərar verdi. Belə hipnoid vəziyyətlərə düşən oyanmalar asanlıqla patogen olur, çünki bu vəziyyətlər oyanma proseslərinin normal axması üçün şərait təmin etmirlər. Beləliklə, oyanma prosesindən qeyri-adi bir məhsul, yəni simptom yaranır və bu simptom, hipnoid patogen vəziyyət haqqında məlumatı olmayan normal vəziyyətə, sanki bir xarici cisim kimi, daxil olur. Simptomun mövcud olduğu hər yerdə amneziya, yəni yaddaş boşluğu da tapılır və bu boşluğun doldurulması, simptomun yaranma şəraitinin aradan qaldırılmasını özündə ehtiva edir.

Qorxuram ki, təqdimatımın bu hissəsi sizə çox aydın görünməmişdir. Lakin bunu bağışlayın, söhbət yeni və çətin baxışlardan gedir ki, onlar bəlkə də daha aydın edilə bilməz; bu, hələ dərk etmədə çox irəli getmədiyimizin sübutudur. Breyerin hipnoid vəziyyətlər haqqında irəli sürdüyü müddəa yeri gəlmişkən, ləngimə yaradan və lazımsız olaraq ortaya çıxmış və bugünkü psixoanaliz tərəfindən tərk edilmişdir. Sonralar heç olmasa işarə yolu ilə eşidəcəksiniz ki, Breyerin qoyduğu hipnoid vəziyyətlər səddinin arxasında hansı təsirləri və prosesləri kəşf etmək lazım idi. Siz həmçinin haqlı olaraq o təəssüratı almış olacaqsınız ki, Breyerin tədqiqi sizə yalnız çox natamam bir nəzəriyyə və müşahidə edilən hadisələrin qaneedici olmayan izahını verə bilərdi, lakin tam nəzəriyyələr göydən düşmür, və əgər kimsə sizə müşahidələrinin lap əvvəlində boşluqsuz və tam bir nəzəriyyə təklif edərsə, siz daha böyük haqla şübhə ilə yanaşacaqsınız. Belə bir nəzəriyyə şübhəsiz ki, yalnız onun spekulyasiyasının övladı ola bilər, faktiki olanın heç bir ön şərt qoymadan tədqiqinin bəhrəsi deyil.

II

Xanımlar və cənablar! Təxminən eyni vaxtda, Breyer xəstəsi ilə danışma müalicəsini həyata keçirərkən, Parisdə ustad Şarko Salpetriyerdə histerik xəstələri üzərində o tədqiqatlara başlamışdı ki, onlardan xəstəliyin yeni dərki çıxmalı idi. Bu nəticələr o vaxt Vyanda hələ məlum ola bilməzdi. Lakin təxminən on il sonra Breyer və mən histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında ilkin məlumatı dərc etdikdə ki, bu, Breyerin ilk xəstəsində katartik müalicəsinə bağlanırdı, o zaman biz tamamilə Şarkonun tədqiqatlarının təsiri altında idik. Xəstələrimizin patogen yaşantılarını psixi travmalar olaraq Şarkonun histerik ifliclərə təsirini müəyyən etdiyi bədən travmalarına bərabər tuturduq, və Breyerin hipnoid vəziyyətlər haqqında müddəası özü Şarkonun o travmatik iflicləri hipnozda süni surətdə təkrar yaratması faktının əks-sədasından başqa bir şey deyil.

1885/86-cı illərdə şagirdi olduğum böyük fransız müşahidəçisi özü psixoloji baxışlara meyilli deyildi; yalnız onun şagirdi P. Janet histeriyada baş verən xüsusi psixi proseslərə daha dərindən nüfuz etməyə cəhd göstərdi və biz də ruhi parçalanmanı və şəxsiyyətin dağılmasını baxışımızın mərkəzinə çəkərkən onun nümunəsinə uyğun hərəkət etdik. Janetdə histeriya nəzəriyyəsi tapırsınız ki, bu nəzəriyyə Fransada hökm sürən irsiyyət və degenerasiya roluna dair təlimləri nəzərə alır. Onun fikrincə, histeriya sinir sisteminin degenerativ dəyişməsinin bir formasıdır ki, bu da psixi sintezin anadangəlmə zəifliyi ilə özünü göstərir. Histerik xəstələr əvvəldən ruhi proseslərin müxtəlifliyini bir vəhdətdə saxlamağa qadir deyillər və buna görə də ruhi dissosiasiyaya meyl yaranır. Mənə banal, lakin aydın bir bənzətməyə icazə versəniz, Janetin histerik xəstəsi alış-veriş etmək üçün çıxmış və indi bir çox qutular və bağlamalarla yüklənmiş zəif bir qadını xatırladır. O, bütün bu yığını iki qolu və on barmağı ilə öhdəsindən gələ bilmir və beləliklə, əvvəlcə ondan bir parça düşür. Onu götürmək üçün əyilirsə, bu dəfə başqa bir şey ayrılır və sair. Histeriklərin bu güman edilən ruhi zəifliyi ilə o yaxşı uzlaşmır ki, onlarda azalmış fəaliyyət zəifliyi təzahürlərindən başqa, kompensasiya kimi qismən fəaliyyət qabiliyyətinin artması nümunələri də müşahidə etmək olar. Breyerin xəstəsi ana dilini və ingilis dilindən başqa bütün digər dilləri unutduğu vaxtda, onun ingilis dilinə yiyələnməsi elə yüksək səviyyəyə çatmışdı ki, ona almanca bir kitab uzatdıqda, o, həmin kitabı səhifədən səlis və qüsursuz tərcümə edib oxumağa qadir idi.

Sonralar Breyerin başladığı tədqiqatları öz başıma davam etdirməyə girişdiyim zaman, tezliklə histerik dissosiasiyanın (və ya şüur parçalanmasının) yaranması barədə başqa bir görüşə gəldim. Belə bir fikir ayrılığı, bütün sonrakı gedişat üçün həlledici olmaqla, zəruri surətdə ortaya çıxmalı idi, çünki mən Janet kimi laboratoriya təcrübələrindən deyil, terapevtik səylərdən çıxış edirdim.

Məni əsasən praktik ehtiyac vadar edirdi. Breyer tərəfindən tətbiq olunan katartik müalicə xəstənin dərin hipnoza salınmasını tələb edirdi, çünki yalnız hipnotik vəziyyətdə o, normal vəziyyətində ona çatışmayan patogen əlaqələr haqqında məlumat əldə edə bilirdi. İndi isə mənə hipnoz dəyişkən və demək olar ki, mistik bir vasitə kimi tezliklə xoşagəlməz görünməyə başlamışdı; lakin bütün səylərimə baxmayaraq, xəstələrimin yalnız kiçik bir hissəsini hipnotik vəziyyətə sala bildiyimi gördükdə, hipnozu tərk etməyə və katartik müalicəni ondan asılı olmayan şəkildə həyata keçirməyə qərar verdim. Xəstələrimin əksəriyyətinin psixi vəziyyətini öz istəyimə görə dəyişə bilmədiyim üçün, onların normal vəziyyəti ilə işləməyə hazırlaşdım. Bu, ilkin baxışda mənasız və ümidsiz bir təşəbbüs kimi görünürdü. Məsələ belə qoyulmuşdu ki, xəstədən nə bizim bildiyimiz, nə də onun özünün bildiyi bir şeyi öyrənmək lazımdır; bunu necə öyrənmək olardı? O vaxt mənə Nansi şəhərində Bernheymin yanında müşahidə etdiyim çox qəribə və ibrətamiz bir təcrübə haqqında xatirə köməyə gəldi. Bernheym o vaxtlar bizə göstərmişdi ki, hipnotik somnambulizmə salınmış və bu vəziyyətdə müxtəlif hadisələr yaşatdırılmış şəxslər somnambul vəziyyətdə yaşadıklarını xatırlamağı yalnız görünüşdə itirmişdilər və bu xatirələri onlarda normal vəziyyətdə də oyatmaq mümkün idi. O, onlardan somnambul hadisələri soruşduqda, əvvəlcə heç nə bilmədiklərini iddia edirdilər, lakin o, təslim olmadıqda, təkid etdikdə və onlara bunu bildiklərini söyləyib əmin etdikdə, unudulmuş xatirələr hər dəfə yenidən ortaya çıxırdı.

Mən də xəstələrimlə eyni şəkildə hərəkət etdim. Onlarla heç nə bilmədiklərini iddia etdikləri bir nöqtəyə çatdıqda, mən onlara bildiklərini, sadəcə bunu söyləməli olduqlarını əmin edirdim və əlimi alınlarına qoyduğum anda onlara gələn xatirənin doğru olacağına dair iddia etməyə cəsarət edirdim. Bu yolla hipnoz tətbiq etmədən, unudulmuş patogen səhnələr və onlardan qalan simptomlar arasındakı əlaqənin qurulması üçün lazım olan hər şeyi xəstələrdən öyrənməyi bacardım. Lakin bu, əziyyətli, uzun müddət ərzində tükəndirici bir üsul idi və qəti bir texnika üçün uyğun deyildi.

Mən bundan, bu zaman edilən müşahidələrdən həlledici nəticələr çıxarmadan əl çəkmədim. Beləliklə, unudulmuş xatirələrin itirilmədiyini təsdiqləmiş oldum. Onlar xəstənin əlində idi və onun hələ bildikləri ilə assosiasiya quraraq üzə çıxmağa hazır idilər, lakin hansısa bir qüvvə onların şüurlu olmasına mane olur və onları şüursuz qalmağa məcbur edirdi. Bu qüvvənin mövcudluğunu qətiyyətlə qəbul etmək olardı, çünki insan, bu qüvvəyə qarşı çıxaraq şüursuz xatirələri xəstənin şüuruna gətirməyə çalışanda, ona uyğun bir səy hiss edirdi. Xəstənin vəziyyətini qoruyub saxlayan qüvvəni, xəstənin müqaviməti kimi hiss etmək mümkün idi.

Bu müqavimət ideyası üzərində mən histeriya zamanı psixi proseslərə aid anlayışımı qurdum. Sağalma üçün bu müqavimətlərin aradan qaldırılması zəruri idi; müalicə mexanizmindən çıxış edərək, xəstəliyin gedişi haqqında artıq çox müəyyən təsəvvürlər əldə etmək olardı. Bu gün unudulmuşların şüurə gətirilməsinə qarşı müqavimət kimi çıxış edən eyni qüvvələr, vaxtilə bu unutmağı törətmiş və müvafiq patogen hadisələri şüurdan qovmuş olmalı idilər. Mən öz fərz etdiyim bu prosesi sıxışdırma adlandırdım və onu müqavimətin inkaredilməz mövcudluğu ilə təsdiqlənmiş hesab etdim.

Lakin insan, bu qüvvələrin hansı olduğunu və indi histeriyanın patogen mexanizmini məhz onda gördüyümüz sıxışdırmanın hansı şərtlərindən ibarət olduğunu da soruşa bilərdi. Katartik müalicə vasitəsilə öyrənilmiş patogen vəziyyətlərin müqayisəli tədqiqi, bu suala cavab verməyə imkan verdi. Bütün bu hadisələrdə məsələ belə idi ki, fərdin digər istəkləri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edən, şəxsiyyətin etik və estetik tələbləri ilə uyğun gəlməyən bir istək təhriki ortaya çıxmışdı. Qısa bir münaqişə baş vermişdi və bu daxili mübarizənin nəticəsi, o uyğunsuz istəyin daşıyıcısı kimi şüur qarşısına çıxan təsəvvürün sıxışdırmaya məruz qalması, ona aid xatirələrlə birlikdə şüurdan qovulması və unudulması oldu. Deməli, müvafiq təsəvvürün xəstənin Məni ilə uyğunsuzluğu sıxışdırmanın motivasiyası idi; fərdin etik və digər tələbləri isə sıxışdıran qüvvələr idi. Uyğunsuz istək təhrikinin qəbulu və ya münaqişənin davamı yüksək dərəcədə xoşagəlməzlik yaradacaqdı; bu xoşagəlməzlikdən sıxışdırma sayəsində yayınıldı və sıxışdırma bu şəkildə psixi şəxsiyyətin qoruyucu tədbirlərindən biri kimi özünü göstərdi.

Mən bir çoxları əvəzinə, sıxışdırmanın şərtləri və faydasının kifayət qədər aydın şəkildə tanındığı bir tək hadisəmi sizə danışmaq istəyirəm. Əlbəttə, məqsədim üçün bu xəstəlik tarixçəsini də qısaltmalı və onun vacib ön şərtlərini kənara qoymalıyam. Qısa müddət əvvəl qulluğunda iştirak etdiyi sevimli atasını itirmiş gənc bir qız – bu vəziyyət Breyerin xəstəsindəki vəziyyətə analoqdur – böyük bacısı evlənəndə, yeni bacanağına xüsusi bir rəğbət göstərdi; bu rəğbət asanlıqla qohumluq münasibətinə aid nəvaziş kimi maskalana bilərdi. Bu bacı tezliklə xəstələndi və xəstə qız anası ilə birlikdə yox ikən öldü. Uzaqda olanlar təcili olaraq geri çağırıldı, lakin acı hadisə haqqında dəqiq məlumat verilmədən. Qız ölü bacısının çarpayısının yanına gəldikdə, qısa bir an üçün onun ağlına təxminən belə ifadə edilə biləcək bir fikir gəldi: İndi o azaddır və mənimlə evlənə bilər. Biz qətiyyətlə fərz edə bilərik ki, bacanağına olan və özünə belə aydın olmayan intensiv sevgisini onun şüuruna ələ verən bu fikir, hisslərinin həyəcanı nəticəsində növbəti anda sıxışdırmaya təslim oldu. Qız ağır histerik simptomlardan əziyyət çəkdi və mən onu müalicəyə götürdüyümdə, məlum oldu ki, o, bacısının çarpayısındakı həmin səhnəni və orada ortaya çıxan çirkin-eqoist təhriki tamamilə unutmuşdu. O, müalicə zamanı bunu xatırladı, patogen anı ən şiddətli emosional həyəcan əlamətləri altında yenidən canlandırdı və bu müalicə sayəsində sağaldı.

Bəlkə də sizə sıxışdırma prosesini və onun müqavimətlə olan zəruri əlaqəsini, məhz indiki vəziyyətimizdən götürdüyüm kobud bir bənzətmə ilə izah edə bilərəm. Fərz edin ki, bu zalda və nümunəvi sakitliyi və diqqəti haqqında kifayət qədər tərif edə bilmədiyim bu auditoriyada, özünü narahatlıq yaradan, tərbiyəsiz gülüşü, söhbəti və ayaqlarını yerə sürtməsi ilə diqqətimi vəzifəmdən yayındıran bir fərd var. Mən belə davam edə bilməyəcəyimi elan edirəm və bundan sonra aranızdan bir neçə güclü kişi qalxır və qısa bir mübarizədən sonra narahatlıq yaradanı qapının xaricinə çıxarırlar. Beləliklə, o, indi «sıxışdırılıb» və mən mühazirəmi davam etdirə bilərəm. Lakin qovulan şəxs zala yenidən soxulmağa çalışdıqda narahatlığın təkrarlanmaması üçün, iradəmi icra edən həmin cənablar stullarını qapıya yaxınlaşdırırlar və beləliklə, sıxışdırma həyata keçirildikdən sonra «müqavimət» kimi möhkəmlənirlər. Əgər siz indi buradakı iki məkanı psixi sahəyə «Şüurlu» və «Şüursuz» kimi köçürsəniz, qarşınızda sıxışdırma prosesinin kifayət qədər yaxşı bir təsvirini tapacaqsınız.

İndi bizim Janetin görüşündən fərqimizin nədən ibarət olduğunu görürsünüz. Biz psixi parçalanmanı psixi aparatın sintezinə aid anadangəlmə çatışmazlıqdan çıxarmırıq, əksinə, onu bir-birinə zidd olan ruh qüvvələrinin konfliktinin dinamik izahı kimi başa düşürük və onda iki psixi qruplaşmanın bir-birinə qarşı aktiv müqavimətinin nəticəsini tanıyırıq. Bizim bu baxışımızdan çoxlu sayda yeni suallar doğur. Psixi konflikt vəziyyəti həqiqətən çox tez-tez rast gəlinir; Mənin ağrılı xatirələrdən qorunmağa çalışması, psixi parçalanma nəticə vermədən, çox vaxt müşahidə olunur. Konfliktin dissosiasiyaya səbəb olması üçün başqa şərtlərin də lazım olduğu fikrini rədd etmək mümkün deyil. Sizinlə razıyam ki, sıxışdırma fərziyyəsi ilə biz psixoloji nəzəriyyənin sonuna yox, yalnız əvvəlinə qədəm qoyuruq, lakin biz addım-addım irəliləməkdən başqa çarə tapa bilmərik və biliyin tamamlanmasını daha dərinə nüfuz edən sonrakı işə həvalə etməliyik.

Breyerin xəstəsinin halını sıxışdırma baxımından nəzərdən keçirməyə də cəhd etməyin. Bu xəstəlik tarixçəsi buna uyğun deyil, çünki o, hipnotik təsir vasitəsilə əldə edilmişdir. Yalnız hipnozu kənarlaşdırdıqda, siz müqavimətləri və sıxışdırmaları qeyd edə bilərsiniz və həqiqi patogen proses haqqında dəqiq təsəvvür yarada bilərsiniz. Hipnoz müqaviməti örtür və müəyyən bir ruhi sahəni sərbəst əlçatan edir, bunun əvəzində bu sahənin sərhədlərində müqaviməti elə bir bəndə çevirir ki, o, daha sonrakı hər şeyi əlçatmaz edir.

Ən dəyərli şey, Breyerin müşahidəsindən öyrəndiklərimiz, simptomların patogen hadisələr və ya psixi travmalarla əlaqəsi haqqında verdiyi izahlardır və indi biz bu anlayışları sıxışdırma nəzəriyyəsinin mövqeyindən qiymətləndirməyi qaçırmamalıyıq. Əvvəlcə həqiqətən də, sıxışdırmadan simptomların yaranmasına necə gəlib çıxmaq olacağını başa düşmək çətindir. Mürəkkəb nəzəri çıxarış vermək əvəzinə, bu yerdə sıxışdırma üçün əvvəllər istifadə etdiyimiz təsvirə qayıtmaq istəyirəm. Xatırlayın ki, narahat edən yoldaşın uzaqlaşdırılması və qapının qarşısında keşikçilərin yerləşdirilməsi ilə məsələ bitmiş sayılmamalıdır. Çox güman ki, indi qəzəbli və tamamilə amansız olmuş qovulmuş şəxs bizə daha çox iş yarada bilər. O, artıq aramızda deyil, onun iştirakından, alaylı gülüşündən və yarımçıq səslə edilən şərhlərindən qurtulmuşuq, lakin müəyyən baxımdan sıxışdırma nəticəsiz qalmışdır, çünki o, indi kənarda dözülməz bir qalmaqal qoparır və onun qışqırması və yumruqlarla qapıya döyməsi, əvvəllər onun qaydasız davranışından daha çox mənim çıxışıma mane olur. Bu şəraitdə, əgər hörmətli sədrimiz Dr. Stanley Hall vasitəçi və sülh qurucu rolunu üstlənmək istəsəydi, bunu sevinclə qarşılayardıq. O, kənarda olan qaydasız yoldaşla danışardı və sonra bizə onu yenidən içəri buraxmağımız üçün müraciət edərdi, o, həmin şəxsin indi daha yaxşı davranacağına zaminlik verəcəyini bildirərdi. Dr. Hallın avtoritetinə əsasən, sıxışdırmanı yenidən ləğv etməyə qərar veririk və bundan sonra yenidən sakitlik və sülh yaranır. Bu, həqiqətən də, nevrozların psixoanalitik terapiyasında həkimə düşən vəzifənin heç də uyğunsuz təsviri deyil.

Bunu indi daha birbaşa desək: Histerik xəstələrin və digər nevrotiklərin araşdırması vasitəsilə biz onların, uyğun gəlməyən istəyin bağlı olduğu ideyanı sıxışdırmasının alınmadığı qənaətinə gəlirik. Onlar həmin ideyanı şüurdan və xatirədən qovmuş və görünüşə görə böyük miqdarda xoşagəlməzlikdən qurtulmuşdurlar, lakin şüursuzda sıxışdırılmış istək təhriki davam edir, aktivləşmək üçün fürsət gözləyir və sonra sıxışdırılmışın əvəzinə təhrif olunmuş və tanınmaz hala salınmış əvəzedici formalaşmanı şüura göndərməyi bacarır, ona tezliklə sıxışdırma ilə qurtulunduğuna inanılan eyni xoşagəlməzlik hissləri bağlanır. Sıxışdırılmış ideyanın bu əvəzedici formalaşması -- simptom -- müdafiə edən Mənin tərəfindən ediləcək daha sonrakı hücumlardan qorunur və qısa münaqişənin yerinə, zaman baxımından bitməyən bir iztirab gəlir. Simptomda təhrif əlamətlərinin yanında, ilkin olaraq sıxışdırılmış ideya ilə hər hansı bir vasitəçilik yolu ilə əldə edilmiş oxşarlığın qalığı müşahidə edilə bilər; əvəzedici formalaşmanın baş verdiyi yollar, xəstənin psixoanalitik müalicəsi zamanı üzə çıxarıla bilər və onun sağalması üçün simptomun həmin eyni yollarla yenidən sıxışdırılmış ideyaya çevrilməsi zəruridir. Əgər sıxışdırılmış, əhəmiyyətli müqavimətlərin üstəsindən gəlməyi tələb edən şüurlu ruh fəaliyyətinə yenidən qaytarılarsa, xəstənin qaçınmaq istədiyi, beləliklə yaranan psixi münaqişə, həkimin rəhbərliyi ilə, sıxışdırmanın təklif etdiyi nəticədən daha yaxşı bir nəticə tapa bilər. Münaqişə və nevrozu xoşbəxt sonluğa aparan, fərdi hallarda bir-biri ilə birləşdirilərək əldə edilə bilən bir neçə belə məqsədəuyğun həll yolu mövcuddur. Ya xəstənin şəxsiyyəti, patogen istəyi haqsız yerə rədd etdiyinə inandırılır və onu tam və ya qismən qəbul etməyə sövq edilir, ya da bu istək özü daha yüksək və buna görə də qüsursuz bir məqsədə yönəldilir (buna onun sublimasiyası deyilir), ya da onun rədd edilməsi haqlı olaraq qəbul edilir, lakin avtomatik və buna görə də qeyri-kafi olan sıxışdırma mexanizmi, insanın ən yüksək zehni nailiyyətləri köməyi ilə məhkum etməklə əvəz edilir; onun şüurlu nəzarəti əldə edilir.

Əgər mən, indi psixoanaliz adlandırılan müalicə metodunun bu əsas baxış nöqtələrini sizə daha aydın və başa düşülən şəkildə təqdim etməyi bacarmamışamsa, məni bağışlayın. Çətinliklər yalnız mövzunun yeniliyində deyil. Sıxışdırmaya baxmayaraq, şüursuzdan eşidilə bilən şəkildə özünü büruzə verməyi bacaran uyğun gəlməyən istəklərin hansı növ olduğu və belə bir sıxışdırma uğursuzluğunun və əvəzedici və ya simptom formalaşmasının baş verməsi üçün bir şəxs hansı subyektiv və ya konstitusional şərtlərin uyğun gəlməli olduğu barədə, sonrakı bir neçə qeyd aydınlıq gətirəcəkdir.

III

Hörmətli xanımlar və cənablar! Həqiqəti söyləmək həmişə asan deyil, xüsusilə də qısa olmalı olduqda; ona görə də bu gün mən sonuncu mühazirəmdə irəli sürdüyüm bir yanlışlığı düzəltməyə məcburam. Mən sizə demişdim ki, hipnozdan imtina edərək xəstələrimə təkid etdikdə, onlara yalnız araşdırılan məsələ ilə bağlı yada düşən fikirləri bildirməyi tapşırırdım; onlar əslində unudulmuş hər şeyi bilirdilər və ortaya çıxan fikir şübhəsiz axtarılanı ehtiva edəcəkdi. Lakin mən əslində belə bir təcrübəyə malik oldum ki, xəstəmin növbəti fikri doğru olanı gətirirdi və xatirənin unudulmuş davamı kimi özünü təsdiqləyirdi. İndi isə bu, ümumi olaraq doğru deyil; mən bunu sadəcə qısalıq naminə bu qədər sadə təsvir etmişdim. Əslində, sadəcə mənim tərəfimdən edilən sadə təkidlə doğru unudulmuş şeyin ortaya çıxması yalnız ilk dəfələrə aid idi. Əgər bu üsul davam etdirilirdisə, hər dəfə doğru ola bilməyəcək fikirlər ortaya çıxırdı, çünki onlar uyğun deyildilər və xəstələrin özləri tərəfindən yanlış sayılıb rədd edilirdilər. Bu halda təkid daha heç bir kömək etmirdi və insan yenidən hipnozu tərk etdiyinə görə təəssüflənə bilərdi.

Bu çarəsizlik mərhələsində mən bir qabaqcadan hökmə yapışdım ki, onun elmi əsaslandırılması illər sonra Sürixdəki dostum K. Q. Yunq və onun şagirdləri tərəfindən sübut olundu. Mən iddia etməliyəm ki, bəzən qabaqcadan hökmlərə malik olmaq olduqca faydalıdır. Mən ruhi proseslərin determinizminin ciddiliyi haqqında yüksək fikirlərlə gəlmişdim və xəstənin diqqətini cəmləşdirdiyi zaman ortaya qoyduğu fikrin, bizim axtardığımız unudulmuş təsəvvürlə tamamilə ixtiyari və əlaqəsiz olduğunu inana bilməzdim; onun bu təsəvvürlə eyni olmaması, fərz edilən psixoloji vəziyyətdən kifayət qədər izah edilə bilərdi. Müalicə olunan xəstədə iki qüvvə bir-birinə qarşı təsir edirdi: bir tərəfdən onun şüurlu cəhdi, yəni onun şüursuzunda mövcud olan unudulmuş şeyi şüura çıxarmaq istəyi, digər tərəfdən isə bizə məlum olan müqavimət, yəni sıxışdırılmışın və ya onun törəmələrinin belə şüurlanmasına qarşı çıxan qüvvə. Əgər bu müqavimət sıfır və ya çox az idisə, unudulmuş şey təhrif edilmədən şüura çıxırdı; deməli, axtarılanın təhrifinin, axtarılanın şüurlanmasına qarşı müqavimət nə qədər böyükdürsə, bir o qədər böyük olacağını fərz etmək məntiqli idi. Xəstənin, axtarılanın yerinə gələn fikri, beləliklə bir simptom kimi yaranmışdı; o, sıxışdırılmışın yeni, süni və qısamüddətli əvəzedici formalaşması idi və müqavimətin təsiri altında nə qədər çox təhrifə uğramışdırsa, sıxışdırılmışa bir o qədər az bənzəyirdi. Lakin o, simptom təbiətinə görə axtarılanla müəyyən bir oxşarlığı nümayiş etdirməli idi və müqavimət çox intensiv olmadıqda, fikirdən gizli axtarılanı təxmin etmək mümkün olmalı idi. Fikir, sıxışdırılmış elementə bir işarə kimi, onun dolayı nitqdə təsviri kimi davranmalı idi.

Normal ruhi həyat sahəsində elə hallar var ki, orada bizim fərz etdiyimiz vəziyyətlərə analoq olan vəziyyətlər oxşar nəticələr verir. Belə hallardan biri zarafat halıdır. Psixoanalitik texnikanın problemləri məni zarafat qurulması texnikası ilə məşğul olmağa məcbur etdi. Sizə belə bir nümunə izah etmək istəyirəm, yeri gəlmişkən, ingilis dilində bir zarafat.

Anekdot belə nəql olunur:¹⁰ Bir sıra kifayət qədər riskli təşəbbüslər vasitəsilə böyük sərvət qazanmış iki az vicdanlı iş adamı, indi də yaxşı cəmiyyətə özünü qəbul etdirmək üçün səy göstərirdilər. Aralarında onlara məqsədəuyğun vasitə kimi görünən şey, şəhərin ən nüfuzlu və bahalı rəssamının, rəsm əsərləri hadisə kimi qəbul edilən rəssamın, öz portretlərini çəkdirmək idi. Böyük bir ziyafətdə qiymətli rəsm əsərləri əvvəlcə nümayiş etdirildi və ev sahibi olan iki kişi, öz portretlərinin yan-yana asıldığı salonun divarına ən nüfuzlu sənət mütəxəssisini və tənqidçini özləri apardılar ki, onun heyranedici hökmünü qoparsınlar. O, rəsm əsərlərinə uzun müddət baxdı, sonra başını yellədi, sanki nəyisə əskik görürdü, və sadəcə olaraq, iki rəsm əsəri arasındakı boş yerə işarə edərək soruşdu: «And where is the Saviour?» Görürəm ki, siz hamınız bu yaxşı zarafata gülürsünüz, ki, onun mənasına indi nüfuz etmək istəyirik. Biz başa düşürük ki, sənət mütəxəssisi belə demək istəyir: Siz iki fırıldaqçısınız, Xilaskarın aralarında çarmıxa çəkildiyi iki fırıldaqçı kimi. Amma o, bunu birbaşa demir, əvəzində əvvəlcə qəribə uyğunsuz və yerinə düşməyən kimi görünən bir şey ifadə edir, lakin biz onu növbəti anda onun nəzərdə tutduğu təhqirə işarə və onun tam etibarlı əvəzi kimi tanıyırıq. Zarafatda, xəstələrimizdə fikrin yaranması zamanı fərz etdiyimiz bütün münasibətlərin tapılmasını gözləyə bilmərik, amma zarafat ilə fikrin hərəkətverici səbəblərinin eyniliyinə diqqət yetirmək istəyirik. Niyə bizim tənqidçimiz iki fırıldaqçıya birbaşa demək istədiyi şeyi demir? Çünki onun bu sözləri açıq-aşkar üzlərinə demək istəyinin yanında, onun daxilində çox güclü əks-motivlər fəaliyyət göstərir. Qonaq olduğunuz və çoxlu sayda xidmətçi heyətinin güclü yumruqlarına malik olan insanları təhqir etmək təhlükəsiz deyil. Mən əvvəlki mühazirədə «sıxışdırma» ilə analogiyada gətirdiyim taleyə asanlıqla düçar olmaq olar. Bu səbəbdən tənqidçi nəzərdə tutduğu təhqiri birbaşa deyil, «buraxılışla işarə» şəklində təhrif olunmuş formada ifadə edir və eyni konfiqurasiya, bizim fikrimizcə, xəstəmizin axtarılan unudulmuş şeyin əvəzinə, az və ya çox dərəcədə təhrif olunmuş əvəzedici fikri ortaya çıxarmasına səbəb olur.

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bir-biri ilə əlaqəli, affektlə yüklənmiş təsəvvür elementləri qrupunu Sürix məktəbinin (Bleyler, Yunq və s.) nümunəsinə uyğun olaraq «kompleks» adlandırmaq olduqca məqsədəuyğundur. Deməli, xəstənin hələ də xatırladığı son şeydən yola çıxaraq sıxışdırılmış bir kompleks axtardıqda, əgər xəstə bizə kifayət qədər sayda sərbəst fikirlərini təqdim edərsə, onu tapmağımız ehtimalı çox yüksəkdir. Beləliklə, xəstənin istədiyi kimi danışmasına imkan veririk və ona axtarılan kompleksdən dolayısı ilə asılı olan şeylərdən başqa heç nəyin ağlına gələ bilməyəcəyi fərziyyəsindən əl çəkmirik. Əgər bu yol, yəni sıxışdırılmışı aşkar etmək yolu sizə həddindən artıq çətin görünürsə, sizə ən azı bunun tək işlək yol olduğunu təsdiq edə bilərəm.

Bu texnikanı tətbiq etdikdə, xəstənin tez-tez dayandığı, duruxmalara düşdüyü və heç nə deməyi bilmədiyini, ümumiyyətlə ağlına heç nə gəlmədiyini iddia etməsi faktı ilə də qarşılaşırıq. Əgər bu doğru olsaydı və xəstə haqlı sayılsaydı, metodumuz yenidən qeyri-kafi hesab olunardı. Lakin daha incə müşahidə göstərir ki, fikirlərin belə gəlməməsi əslində heç vaxt baş vermir. Bu görünüş yalnız xəstənin qavradığı fikri, müxtəlif tənqidi hökmlər şəklində ifadə olunan müqavimətlərin təsiri altında saxlaması və ya yenidən aradan qaldırması nəticəsində yaranır. Biz bu vəziyyətdən xəstənin bu davranışını öncədən xəbərdar etməklə və ondan bu tənqidlərə əhəmiyyət verməməsini tələb etməklə qorunuruq. O, tamamilə belə tənqidi seçimdən imtina edərək, ağlına gələn hər şeyi deməlidir, hətta bunu yanlış, yerinə düşməyən və ya mənasız hesab etsə belə, xüsusilə də düşüncəsini bu fikirlə məşğul etmək ona xoşagəlməz gəlsə belə. Bu qaydaya əməl etməklə biz sıxışdırılmış komplekslərin izini tapmağa imkan verən materialı əldə edirik.

Xəstənin müqavimətin təsiri altında, həkimin təsiri altında deyil, əhəmiyyətsiz sayaraq rədd etdiyi fikirlər materialı psixoanalitik üçün sanki filizdir; o, sadə yozum sənətləri vasitəsilə bu filizdən qiymətli metalın miqdarını çıxarır. Əgər xəstədə sıxışdırılmış komplekslər haqqında onların düzülüşünə və əlaqələrinə toxunmadan, sürətli və ilkin məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, Yunq¹¹ və onun şagirdlərinin inkişaf etdirdiyi assosiasiya eksperimenti ilə yoxlamadan istifadə edin. Bu üsul psixoanalitikə kimyaçının keyfiyyət analizi qədər fayda verir; o, nevrozlu xəstələrin müalicəsində lazımsızdır, lakin komplekslərin obyektiv nümayişi və Sürix məktəbinin uğurla əl atdığı psixozların araşdırılması üçün əvəzsizdir.

Xəstə psixoanalitik əsas qaydaya tabe olduqda ortaya çıxan fikirlərin işlənməsi şüursuzun açılması üçün istifadə etdiyimiz texniki vasitələrin yeganəsi deyil. Eyni məqsədə xidmət edən iki digər üsul var: xəstənin yuxularının yozumu və onun səhv və təsadüfi hərəkətlərinin qiymətləndirilməsi.

Hörmətli dinləyicilər, etiraf edirəm ki, psixoanalizin bütün sahəsinə dair bu yığcam ümumi baxış əvəzinə, sizə «Yuxuların yozumu»nun ətraflı təsvirini təqdim etmək barədə uzun müddət tərəddüd etmişəm. Tamamilə subyektiv və görünüşdə ikinci dərəcəli bir motiv məni bundan çəkindirdi. Siz hələ bu köhnəlmiş və istehza olunan sənətin hansı əhəmiyyət iddia edə biləcəyini bilməzdən əvvəl, bu praktik məqsədlərə yönəlmiş ölkədə «yuxu yozucusu» kimi çıxış etmək mənə demək olar ki, ayıbdan sayılırdı. Yuxuların yozumu əslində şüursuzu tanımağın «Via Regia»sıdır, psixoanalizin ən etibarlı təməlidir və hər bir tədqiqatçı öz inancını qazanmalı və təlimini davam etdirməli olduğu sahədir. Mənə psixoanalitik necə oluna biləcəyi soruşulduqda, cavab verirəm: öz yuxularının öyrənilməsi ilə. Düzgün taktla psixoanalizin bütün rəqibləri indiyədək «Yuxuların yozumu»nun¹² qiymətləndirilməsindən qaçmış və ya ən səthi etirazlarla onun üstündən keçməyə çalışmışlar. Əksinə, əgər siz yuxu həyatının problemlərinin həllini qəbul edə bilsəniz, psixoanalizin düşüncənizə təklif etdiyi yeniliklər artıq sizə heç bir çətinlik törətməyəcək.

Unutmayın ki, gecə yuxu istehsalımız bir tərəfdən ruhi xəstəliklərin yaradıcılığı ilə ən böyük xarici oxşarlığı və daxili qohumluğu göstərir, digər tərəfdən isə ayıq həyatın tam sağlamlığı ilə uyğun gəlir. Bu, absurd səslənməyən bir iddiadır ki, həmin «normal» duyğu aldanmalarına, sayıqlama fikirlərinə və xarakter dəyişikliklərinə təəccüb yerinə anlayışla yanaşan kəs, xəstə ruhi halların qeyri-adi formalarını həvəskar mənasından başqa cür başa düşmək üçün ən kiçik ümid belə bəsləyə bilməz. Bu gün psixiatrların demək olar ki, hamısını bu həvəskarlar sırasında saymaq olar. İndi mənə yuxu problemləri sahəsi üzrə qısa bir səyahətdə qoşulun.

Biz oyandıqda yuxulara, psixoanalitikin xəstədən tələb etdiyi fikirlərə xəstənin yanaşdığı kimi, eyni dərəcədə aşağılayıcı münasibət bəsləyirik. Lakin biz onları özümüzdən uzaqlaşdırırıq, çünki adətən onları tez və tamamilə unuturuq. Bizim bu yuxulara olan aşağı qiymət verməyimiz, qarışıq və mənasız olmayan yuxuların belə qəribə xarakterinə və digər yuxuların aydın absurdluğuna və mənasızlığına əsaslanır; bizim onları rədd etməyimiz isə bəzi yuxularda açıq şəkildə üzə çıxan, arlanmadan və qeyri-əxlaqi olan meyllərə istinad edir. Qədim dövrlərin yuxulara olan bu aşağı qiymət verməsini bölüşmədiyi məlumdur. Xalqımızın aşağı təbəqələri bu gün də yuxuların dəyərinə olan inancından sapmırlar; onlar qədimlər kimi yuxulardan gələcəyin açılmasını gözləyirlər.

Etiraf edirəm ki, mövcud biliyimizdəki boşluqları doldurmaq üçün mistik fərziyyələrə ehtiyac duymuram və buna görə də yuxuların peyğəmbərlik təbiətini təsdiqləyən heç nə tapa bilməmişəm. Yuxular haqqında çox fərqli və kifayət qədər möcüzəvi şeylər demək olar.

Əvvəla, bütün yuxular yuxu görən üçün mahiyyətcə qəribə, anlaşılmaz və qarışıq deyil. Əgər siz 1,5 yaşından başlayan ən kiçik uşaqların yuxularını nəzərdən keçirmək istəsəniz, onların tamamilə sadə və asan aydınlaşdırıla bilən olduğunu görəcəksiniz. Kiçik uşaq həmişə, əvvəlki günün onda oyatdığı və təmin etmədiyi arzuların yerinə yetirilməsini görür. Bu sadə həlli tapmaq üçün yozum sənətinə ehtiyac yoxdur, yalnız uşağın əvvəlki gündəki (yuxu günü) hadisələri haqqında məlumat toplamaq kifayətdir. Əgər böyüklərin yuxuları da uşaqların yuxuları kimi, yuxu gününün onlara gətirdiyi istək təhriklərinin yerinə yetirilməsindən başqa bir şey olmasaydı, yuxu sirrinin ən əlverişli həlli bu olardı. Əslində də belədir; bu həllin qarşısında duran çətinliklər yuxuların daha dərin təhlili ilə addım-addım aradan qaldırıla bilər.

Burada hər şeydən əvvəl birinci və ən ağır etiraz ondan ibarətdir ki, böyüklərin yuxuları adətən anlaşılmaz məzmuna malikdir və həmin məzmun istəyin yerinə yetirilməsindən demək olar ki, heç nə göstərmir. Burada cavab belədir: bu yuxular təhrifə məruz qalmışdır; onların əsasında duran psixi proses ilkin olaraq sözlərlə tamamilə başqa ifadə tapmalı idi. Siz səhər bulanıq xatırladığınız və çətinliklə, zahirən özbaşına olaraq sözlərə bürüdüyünüz manifest yuxu məzmununu şüursuzda mövcud olduğunu qəbul etməli olduğunuz latent yuxu düşüncələrindən ayırd etməlisiniz. Bu yuxu təhrifi histerik simptomların formalaşmasının tədqiqi zamanı tanış olduğunuz həmin prosesdir; o həm də ona işarə edir ki, yuxu formalaşmasında da, simptom formalaşmasında da ruhi qüvvələrin eyni qarşılıqlı oyunu iştirak edir. Manifest yuxu məzmunu şüursuz yuxu düşüncələri üçün təhrif olunmuş əvəzedicidir və bu təhrif Mənin müdafiə qüvvələrinin, şüursuzun sıxışdırılmış istəklərinə oyaq həyatda ümumiyyətlə şüura girişi qadağan edən, lakin yuxu vəziyyətinin aşağı düşməsi zamanı heç olmasa o qədər güclü olan müqavimətlərin işidir ki, onlara örtücü bir maska zorla qəbul etdirir. O zaman yuxu görən öz yuxularının mənasını histerik xəstənin öz simptomlarının əlaqəsini və mənasını anlamadığı qədər az anlayır.

Latent yuxu düşüncələrinin mövcud olduğunu və onlarla manifest yuxu məzmunu arasında həqiqətən də indicə təsvir olunan əlaqənin olduğunu siz yuxuların analizi zamanı əmin olursunuz; həmin analizin texnikası psixoanalitik texnika ilə üst-üstə düşür. Siz manifest yuxuda elementlərin zahiri əlaqəsindən tamamilə əl çəkir və psixoanalitik iş qaydasına uyğun olaraq sərbəst assosiasiya zamanı hər bir yuxu elementinə dair yaranan fikirləri bir araya toplayırsınız. Bu materialdan siz latent yuxu düşüncələrini elə təxmin edirsiniz, necə ki, xəstənin simptomlarına və xatirələrinə dair fikirlərindən onun gizli komplekslərini təxmin etmişdiniz. Belə tapılmış latent yuxu düşüncələrində siz dərhal görürsünüz ki, böyüklərin yuxularının uşaq yuxularına qaytarılması nə qədər tam haqlıdır. İndi yuxunun əsl mənası olaraq manifest yuxu məzmununu əvəz edən şey həmişə aydın anlaşılandır, əvvəlki günün həyat təəssüratlarına bağlanır, təmin edilməmiş istəklərin yerinə yetirilməsi kimi təsdiqlənir. Onda siz oyanarkən xatirədən bildiyiniz manifest yuxunu yalnız sıxışdırılmış istəklərin maskalanmış yerinə yetirilməsi kimi təsvir edə bilərsiniz.

Siz artıq bir növ sintetik iş vasitəsilə şüursuz yuxu düşüncələrinin manifest yuxu məzmununa çevrilmə prosesinə də nəzər sala bilərsiniz. Biz bu prosesi «yuxu işlənməsi» adlandırırıq. Həmin proses bizim bütün nəzəri marağımıza layiqdir, çünki yalnız onda, başqa heç bir yerdə mümkün olmayan, şüursuzda və ya dəqiq desək, şüur və şüursuz kimi iki ayrı psixi sistem arasında baş verən gözlənilməz psixi hadisələri öyrənə bilərik. Bu yeni tanınmış psixi hadisələr arasında sıxlaşdırma və yerdəyişmə diqqəti xüsusilə cəlb edir. Yuxu işlənməsi müxtəlif ruhi qruplaşmaların bir-birinə təsirinin, yəni psixi parçalanmanın nəticələrinin xüsusi bir halıdır və o, əsas etibarilə, uğursuz sıxışdırma nəticəsində sıxışdırılmış kompleksləri simptomlara çevirən həmin təhrif işi ilə eynidir.

Yuxuların təhlili zamanı, xüsusilə öz yuxularınızın təhlili zamanı, siz uşaqlıq illərinin təəssüratlarının və hadisələrinin insanın inkişafında oynadığı gözlənilməz dərəcədə böyük rolu təəccüblə kəşf edəcəksiniz. Yuxu həyatında insandakı uşaq, sanki bütün xüsusiyyətlərini, istək təhriklərini, hətta sonrakı həyatda yararsız hala gəlmiş olanları belə qoruyub saxlayaraq mövcudluğunu davam etdirir. Sizə qarşısıalınmaz güclə aydın olur ki, tamamilə fərqli quruluşlu uşaqlardan necə inkişaflar, sıxışdırmalar, sublimasiyalar və reaksiya təşəkkülləri nəticəsində sözdə normal insan, çətinliklə qazanılmış mədəniyyətin daşıyıcısı və qismən qurbanı yetişir.

Həmçinin diqqətinizi ona cəlb etmək istəyirəm ki, yuxuların təhlili zamanı biz şüursuzun, xüsusilə cinsi komplekslərin təsviri üçün müəyyən bir simvolizmdən istifadə etdiyini aşkar etmişik. Bu simvolizm qismən fərdi dəyişkən, qismən isə tipik olaraq sabitlənmişdir və bizim miflərimizlə nağıllarımızın arxasında fərz etdiyimiz simvolizmlə üst-üstə düşür. İkincilərin, yəni xalqların yaradıcılığının yuxudan aydınlıq ala biləcəyi ehtimalı da qeyri-mümkün deyil.

Nəhayət, sizə xəbərdarlıq etməliyəm ki, təşvişli yuxuların mövcudluğunun yuxunu istəyin ödənilməsi kimi qəbul etməyimizə zidd olduğu itirazı ilə aldanmayın. Bu təşvişli yuxuların da haqqında qərar verməzdən əvvəl yozuma ehtiyac duyduğunu nəzərə almasaq belə, ümumiyyətlə demək lazımdır ki, təşviş, nevroz təşvişinin şərtləri haqqında əlavə məlumat olmadan və onları nəzərə almadan təsəvvür edildiyi kimi, sadəcə yuxu məzmunundan asılı deyil. Təşviş, güclənmiş sıxışdırılmış istəklərə qarşı Mənin imtina reaksiyalarından biridir və buna görə də, yuxu quruluşu bu sıxışdırılmış istəklərin ödənilməsi xidmətinə həddindən artıq qoşulubsa, yuxuda da çox yaxşı izah oluna bilər.

Görürsünüz ki, yuxu araşdırması, adətən çətin bilinən şeylər haqqında verdiyi məlumatlarla öz-özlüyündə əsaslandırılmışdır. Lakin biz nevrozlu xəstələrin psixoanalitik müalicəsi ilə əlaqəli olaraq ona gəlib çatmışıq. İndiyə qədər deyilənlərə əsasən, yuxuların yozumu, xəstənin müqavimətləri tərəfindən həddindən artıq çətinləşdirilmədiyi təqdirdə, xəstənin gizli və sıxışdırılmış istəklərinə və onların qidalandırdığı komplekslərə necə yol açdığını asanlıqla başa düşə bilərsiniz; mən də psixoanaliz üçün texniki vasitəyə çevrilmiş psixi hadisələrin üçüncü qrupuna keçə bilərəm.

Bunlar, normal və nevrozlu insanlarda baş verən, əks halda heç bir əhəmiyyət verilməyən kiçik səhv hərəkətlərdir: bilinə biləcək və ya digər vaxtlar həqiqətən bilinən şeylərin unudulması (məsələn, xüsusi adların müvəqqəti yox olması), nitqdə sözün yanlış deyilməsi, özümüzə çox vaxt baş verən, analoji olaraq yazının və oxumanın səhv edilməsi, hərəkətlərdə səhv edilməsi, əşyaların itirilməsi və ya qırılması və s. Bunlar, adətən psixoloji təyinat axtarılmayan və diqqətsizlik, dağınıqlıq və bənzər şərtlərin təsadüfi nəticələri kimi mübahisəsiz keçirilməsinə icazə verilən şeylərdir. Bundan əlavə, insanların heç nə hiss etmədən, hətta onlara psixi ağırlıq vermədən yerinə yetirdikləri hərəkətlər və jestlər də var; məsələn, əşyalarla oynamaq, əylənmək, melodiyaları mırıldanmaq, öz bədəni və geyimləri ilə məşğul olmaq və s.¹³ Bu kiçik şeylər, səhv hərəkətlər kimi simptom və təsadüfi hərəkətlər, susqun razılıq növü ilə qəbul etməyə hazır olduğumuz qədər əhəmiyyətsiz deyillər. Onlar tamamilə mənalıdırlar, baş verdikləri vəziyyətdən asanlıqla və etibarlı şəkildə yozula bilirlər və məlum olur ki, onlar yenidən geri qoyulmuş, öz şüurundan gizlədilməli olan impulsların və niyyətlərin ifadəsinə yol verirlər və ya artıq simptomların yaradıcıları və yuxuların qurucuları kimi tanıdığımız eyni sıxışdırılmış istək təhriklərinə və komplekslərdən qaynaqlanırlar. Deməli, onlar simptomlar kimi qiymətləndirilməyə layiqdirlər və onların nəzərə alınması, yuxuların olduğu kimi, psixi həyatda gizli olanın üzə çıxarılmasına gətirib çıxara bilər. Onların köməyi ilə insan adətən özünün ən intim sirlərini açır. Əgər onlar, xüsusilə də, öz şüursuz təhriklərinin sıxışdırılmasında ümumilikdə uğur qazanan sağlam insanda belə, çox asan və tez-tez baş verirsə, bunu əhəmiyyətsizliyinə və nəzərə çarpmazlığına borcludurlar. Lakin onlar yüksək nəzəri dəyəri tələb edə bilərlər, çünki sağlamlıq şərtlərində belə sıxışdırma və əvəzləmə formalaşmasının mövcudluğunu bizə sübut edirlər.

Siz artıq hiss edirsiniz ki, psixoanalitik ruh həyatının determinasiyasına xüsusi ciddi inamla seçilir. Onun üçün psixi ifadələrdə kiçik, ixtiyari və təsadüfi heç nə yoxdur; o, adətən belə bir tələb irəli sürülmədiyi hər yerdə kifayət qədər motivləşdirmə gözləyir; hətta o, eyni psixi effektin çoxsaylı motivləşdirilməsinə hazırdır, halbuki bizim guya anadangəlmə səbəbiyyət ehtiyacı tək bir psixi səbəblə kifayətləndiyini bildirir.

İndi ruh həyatında gizli, unudulmuş və sıxışdırılmış olanı aşkar etmək üçün əlimizdə olan vasitələri — xəstələrin sərbəst assosiasiya zamanı yaranan ağla gələn fikirlərinin, onların yuxularının, eləcə də səhv və simptom hərəkətlərinin öyrənilməsini — bir araya gətirin; üstəlik, psixoanalitik müalicə zamanı ortaya çıxan digər hadisələrin, haqqında mən sonradan «transfer» başlığı altında bəzi qeydlər edəcəyim hadisələrin qiymətləndirilməsini də əlavə edin; beləliklə, mənimlə birlikdə nəticəyə gələcəksiniz ki, texnikamız artıq vəzifəsini yerinə yetirmək, patogen psixi materialı şüura çıxarmaq və beləliklə, əvəzedici simptomların yaranması nəticəsində əmələ gələn əziyyətləri aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər effektivdir. Müalicəvi səylərimiz zamanı normal və xəstə insanlarda ruh həyatı haqqında biliklərimizi zənginləşdirməyimiz və dərinləşdirməyimiz, şübhəsiz ki, yalnız bu işin xüsusi cazibəsi və üstünlüyü kimi qiymətləndirilə bilər.

Mən bilmirəm ki, arsenalı ilə sizi indi tanış etdiyim texnikanın xüsusilə çətin bir şey olub-olmadığı haqqında təəssürat əldə edib-edəmədiyinizi. Mənim fikrimcə, o, idarə etməli olduğu mövzuya tamamilə uyğundur. Lakin bir şey mütləq doğrudur: bu texnika öz-özlüyündən başa düşülən deyil, histologiya və ya cərrahiyyə kimi öyrənilməlidir. Sizi bəlkə də təəccübləndirəcək ki, biz Avropada psixoanaliz haqqında, bu texnikadan heç nə bilməyən və onu tətbiq etməyən şəxslərin çoxlu sayda hökmünü eşitmişik; sonra isə bizdən nəticələrimizin düzgünlüyünü sübut etməyimizi sanki istehza ilə tələb edirdilər. Bu qarşı tərəflər arasında elmi təfəkkürün başqa sahələrdə yad olmadığı şəxslər də mütləq var; məsələn, mikroskopik tədqiqat nəticəsini, anatomik nümunədə çıplaq gözlə təsdiqlənmədiyi üçün rədd etməzdilər və vəziyyəti mikroskopun köməyi ilə özləri qiymətləndirməyincə qəbul etməzdilər. Lakin psixoanaliz məsələlərində vəziyyət tanınma baxımından həqiqətən daha əlverişsizdir. Psixoanaliz ruh həyatında sıxışdırılmış olanı şüurlu tanıma gətirmək istəyir və onu qiymətləndirən hər kəs, özündə belə sıxışdırmalara malik olan, bəlkə də onları yalnız çətinliklə saxlayan insandır. Deməli, psixoanaliz xəstələrdə oyatdığı eyni müqaviməti onlarda da doğurmalıdır və bu müqavimət intellektual rədd etməyə bürünmək və xəstələrimizdə psixoanalitik əsas qayda ilə dəf etdiyimiz arqumentlərə bənzər arqumentlər cəlb etmək üçün asan yola malikdir. Xəstələrimizdə olduğu kimi, rəqiblərimizdə də hökm vermə qabiliyyətinin aşağı salınması istiqamətində çox nəzərəçarpan emosional təsirini tez-tez müşahidə edə bilərik. Məsələn, yuxunu bu qədər kiçildərək rədd edən şüurun təkəbbürü, bizdə şüursuz komplekslərin nüfuz etməsinə qarşı ümumiyyətlə nəzərdə tutulmuş ən güclü qoruyucu mexanizmlərdən biridir və buna görə də insanları şüursuzun reallığına inandırmaq və onların şüurlu biliklərinə zidd olan yeni şeyləri öyrətmək bu qədər çətindir.

IV

Möhtərəm xanımlar və cənablar! İndi siz təsvir edilmiş texniki vasitələrin köməyi ilə nevrotiklərin patogen kompleksləri və sıxışdırılmış istək təhrikləri haqqında nələri öyrəndiyimizi bilmək istəyəcəksiniz.

Ən əsası, ilk növbədə bir şey: psixoanalitik tədqiqat həqiqətən təəccüblü müntəzəmliklə xəstələrin əziyyət simptomlarını onların sevgi həyatından gələn təəssüratlara qaytarır, bizə göstərir ki, patogen istək təhrikləri erotik həvəs komponentlərinin təbiətindədir və bizi qəbul etməyə məcbur edir ki, erotik pozğunluqlara xəstəliyə gətirib çıxaran təsirlər arasında ən böyük əhəmiyyət verilməlidir, bu isə hər iki cinsdə belədir.

Mən bilirəm ki, bu iddiam asanlıqla qəbul edilməyəcək. Mənim psixoloji işlərimi könüllü olaraq izləyən tədqiqatçılar belə, cinsi amillərin etioloji hissəsini şişirdiyimi düşünməyə meyllidirlər və mənə üz tutaraq, niyə digər ruhi oyanmaların da təsvir olunan sıxışdırma və əvəzedici formalaşma fenomenlərinə səbəb olmamalı olduğunu soruşurlar. Cavab verə bilərəm: Onların niyə belə olmamalı olduğunu bilmirəm, buna qarşı da heç nəyim yoxdur, lakin təcrübə göstərir ki, onların belə bir əhəmiyyəti yoxdur; onlar ən yaxşı halda cinsi amillərin təsirini dəstəkləyirlər, heç vaxt isə sonuncuların yerini tuta bilməzlər. Bu vəziyyət mənim tərəfimdən nəzəri olaraq postulat edilməmişdi; 1895-ci ildə Dr. J. Breyer ilə birlikdə dərc olunan «Histeriya üzərinə tədqiqatlar» kitabında mən hələ bu mövqedə deyildim; təcrübələrim çoxaldıqca və mövzuya daha dərin nüfuz etdikcə, mən bu fikrə gəlməli oldum. Hörmətli bəylər! Aranızda Vuster səyahətini mənimlə birlikdə edən ən yaxın dostlarımdan və tərəfdarlarımdan bəziləri var. Onlardan soruşun və eşidəcəksiniz ki, onlar cinsi etiologiyanın həlledici əhəmiyyəti haqqında olan iddiaya əvvəlcə tam inanmazlıq göstərmişdilər, ta ki, öz analitik səyləri ilə onu öz fikirləri kimi qəbul etməyə məcbur olana qədər.

Söhbət gedən müddəanın doğruluğuna inanc xəstələrin davranışı ilə asanlaşmır. Xəstələr cinsi həyatları haqqında məlumatları bizə könüllü olaraq təqdim etmək əvəzinə, onu bütün vasitələrlə gizlətməyə çalışırlar. İnsanlar ümumiyyətlə cinsi məsələlərdə dürüst deyillər. Onlar cinsəlliklərini sərbəst şəkildə göstərmirlər, əksinə, örtünmək üçün -- sanki cinsəllik aləmində pis hava var imiş kimi -- yalan toxumasından ibarət qalın bir üst geyim geyinirlər. Onlar haqsız deyillər, çünki bizim mədəniyyətimizdə cinsi fəaliyyətə günəş və külək həqiqətən də əlverişli deyil; əslində, heç kimimiz erotizmimizi digərlərinə sərbəst şəkildə açıqlaya bilmərik. Lakin xəstələriniz müalicənizdə özlərini rahat hiss edə biləcəklərini anladıqda, o yalan örtüyünü çıxarırlar və yalnız bundan sonra bizim mübahisə mövzumuz haqqında qərar vermək imkanına malik olursunuz. Təəssüf ki, həkimlər də cinsi həyat məsələlərinə şəxsi münasibətlərində digər insanlardan üstün deyillər və onların bir çoxu, «mədəniyyətli insan»ların əksəriyyətinin cinsəllik sahəsindəki davranışına hakim olan saxta həya və şəhvət birləşməsinin təsiri altındadırlar.

İndi nəticələrimizin açıqlanmasına davam edək. Digər bir sıra hallarda psixoanalitik araşdırma simptomları cinsi deyil, adi travmatik hadisələrə aid edir. Lakin bu fərqləndirmə başqa bir şəraitlə əhəmiyyətsiz hala gəlir. Xəstəlik halının ətraflı aydınlaşdırılması və tam bərpası üçün tələb olunan təhlil işi heç bir halda xəstələnmə dövründəki hadisələrdə dayanmır, əksinə, bütün hallarda xəstənin pubertat dövrünə və erkən uşaqlığına qədər geri qayıdır ki, yalnız orada sonrakı xəstəliyi müəyyən edən təəssürat və hadisələrlə qarşılaşsın. Yalnız uşaqlıq dövründəki hadisələr sonrakı travmalara qarşı həssaslığın izahını verir və yalnız bu demək olar ki, həmişə unudulmuş xatirə izlərinin üzə çıxarılması və şüurlu hala gətirilməsi sayəsində simptomların aradan qaldırılması gücünü qazanırıq. Burada yuxuların araşdırılmasında əldə etdiyimiz eyni nəticəyə gəlirik: simptomların yaranmasına öz gücünü verən məhz uşaqlıq dövrünün ölməz, sıxışdırılmış istək təhrikləridir; bunlar olmadan sonrakı travmalara reaksiya normal gedərdi. Lakin uşaqlıq dövrünün bu güclü istək təhriklərini ümumiyyətlə cinsi adlandıra bilərik.

İndi isə sizin təəccübünüzün daha da gücləndiyinə əminəm. Uşaq cinsəlliyi varmı? — deyə soruşacaqsınız. Uşaqlıq dövrü cinsi həvəsin olmaması ilə seçilən həyat dövrü deyilmi? Xeyr, cənablar, cinsi həvəsin İncildə şeytanın donuzlara girməsi kimi pubertat dövründə uşaqlara girməsi heç də belə deyil. Uşağın əvvəldən cinsi həvəsləri və fəaliyyətləri var, onları özü ilə dünyaya gətirir və bu həvəslərdən mənalı, mərhələlərlə zəngin inkişaf nəticəsində böyüklərin deyilən normal cinsəlliyi yaranır. Bu uşaq cinsi fəaliyyətinin ifadələrini müşahidə etmək çətin deyil; əksinə, onları görməmək və ya yanlış yozmaq üçün müəyyən bir sənət lazımdır.

Təqdirin lütfi sayəsində, iddialarıma öz aranızdan bir şahid göstərmə imkanı əldə etmişəm. Sizə burada 1902-ci ildə «American Journal of Psychology» jurnalında dərc olunmuş Dr. Sanford Bellin işini təqdim edirəm. Müəllif, indi içində olduğumuz Klark Universitetinin, yəni həmin institutun üzvüdür. «Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie» əsərimdən üç il əvvəl nəşr olunmuş və «A preliminary study of the emotion of love between the sexes» adlanan bu işində, o, sizə az əvvəl dediklərimlə tamamilə eyni şeyi deyir: «The emotion of sex-love.... does not make its appearance for the first time at the period of adolescence, as has been thought.» Avropada deyilənə görə, o, amerikalı üslubda işləmişdir; 15 il ərzində, onlardan 800-ü özünə məxsus olmaqla, azı 2500 müsbət müşahidə toplamışdır. Bu aşiq olma hallarını ortaya qoyan əlamətlər haqqında o, belə deyir: «The unprejudiced mind in observing these manifestations in hundreds of couples of children cannot escape referring them to sex origin. The most exacting mind is satisfied when to these observations are added the confessions of those who have as children, experienced the emotion to a marked degree of intensity, and whose memories of childhood are relatively distinct.» Lakin uşaq cinsəlliyinə inanmaq istəməyən aranızdakı ən çox təəccüblənənlər, bu erkən yaşda aşiq olan uşaqlar arasında az deyil, üç, dörd və beş yaşında olanların da olduğunu eşidəcəklər.

Ən yaxın həmvətəninizin bu müşahidələrinə mənimkilərdən daha çox inanasınızsa, buna təəccüblənmərəm. Mənə özümə bir müddət əvvəl, öz atasının onunla ustalıqla apardığı beş yaşlı, təşviş xəstəsi bir oğlanın təhlilindən,¹⁴ uşaq sevgi həyatının erkən mərhələsindəki somatik həvəs ifadələri və psixi məhsulların kifayət qədər tam bir mənzərəsini əldə etmək müvəffəqiyyəti nəsib olmuşdur. Dostum Dr. C. G. Yunqun bir neçə saat əvvəl bu zalda sizə, mənim xəstəmlə eyni səbəbdən – bacı və ya qardaşın doğulması zamanı – demək olar ki, eyni hissi təhrikləri, istək və kompleks formalaşmalarını dəqiqliklə sezdirən daha kiçik yaşlı bir qızın müşahidəsini oxuduğunu xatırlatmağa icazə verirəm. Buna görə də, əvvəlcə qəribə görünən uşaq cinsəlliyi ideyası ilə barışacağınızdan ümidimi itirmirəm və sizə Sürix psixiatrı E. Bleylerin nümunəvi misalını göstərmək istəyirəm; o, bir neçə il əvvəl açıq şəkildə «cinsi nəzəriyyələrimə başa düşmədiyini» bildirmiş, lakin o vaxtdan bəri uşaq cinsəlliyini öz müşahidələri ilə tam həcmində təsdiqləmişdir.¹⁵ Əksər insanlar, həkim müşahidəçilər və ya digərləri, uşağın cinsi həyatı haqqında heç nə bilmək istəməsələr, bu yalnız çox asan izah oluna bilər. Onlar öz uşaqlıq cinsi fəaliyyətlərini mədəniyyət tərbiyəsinin təzyiqi altında unutmuşlar və indi sıxışdırılmış olanı xatırlamaq istəmirlər. Əgər onlar araşdırmaya özünü təhlil, uşaqlıq xatirələrinin nəzərdən keçirilməsi və yozumu ilə başlasaydılar, başqa nəticələrə gələrdilər.

Şübhələri kənarlaşdırın və uşaq cinsəlliyinin ən erkən illərdən etibarən qiymətləndirilməsi məsələsinə mənə qoşulun.¹⁶ Uşağın cinsi həvəsi yüksək dərəcədə mürəkkəb olduğunu göstərir, o, müxtəlif mənbələrdən gələn çoxsaylı komponentlərə parçalanmağa imkan verir. Hər şeydən əvvəl, o, sonradan xidmət edəcəyi çoxalma funksiyasından hələ asılı deyil. O, analogiyalara və əlaqələrə görə cinsi həzz adlandırdığımız müxtəlif növ həzz hisslərinin əldə edilməsinə xidmət edir. Uşaqlıq cinsi həzzinin əsas mənbəyi, cinsiyyət orqanlarından əlavə, ağız, anal və sidik kanalının açılışı, həmçinin dəri və digər hissi səthlər kimi xüsusi həssas bədən nahiyələrinin uyğun oyanmasıdır. Uşaqlıq cinsi həyatının bu ilk mərhələsində doyum öz bədənində tapıldığı və xarici obyekt nəzərə alınmadığı üçün, Havelok Ellis tərəfindən yaradılmış sözlə bu mərhələni avtoerotizm adlandırırıq. Cinsəllik həzzinin əldə edilməsi üçün əhəmiyyətli olan həmin nahiyələri erogen zonalar adlandırırıq. Ən kiçik uşaqların əmməsi və ya həzz əmməsi erogen zonadan belə bir avtoerotik doyumun yaxşı nümunəsidir; bu hadisənin ilk elmi müşahidəçisi, Budapeştdə Lindner adlı bir uşaq həkimi, onu artıq düzgün şəkildə cinsi doyum kimi şərh etmiş və onun cinsi fəaliyyətin digər və daha yüksək formalarına keçidini ətraflı təsvir etmişdir.¹⁷ Bu həyat dövrünün digər bir cinsəllik doyum forması, sonrakı həyatda çox böyük əhəmiyyət kəsb edən və bir çox fərdlər tərəfindən heç vaxt tamamilə üstələnməyən cinsiyyət orqanlarının masturbator oyanmasıdır. Bu və digər avtoerotik fəaliyyətlərlə yanaşı, uşaqlarda çox erkən yaşlarda başqa şəxsi obyekt kimi ilkin şərt qəbul edən cinsi həzzinin və ya, məmnuniyyətlə dediyimiz kimi, libidonun həvəs komponentləri özünü göstərir. Bu həvəslər aktiv və passiv kimi ziddiyyətli cütlüklər şəklində ortaya çıxır; bu qrupun ən vacib nümayəndələri kimi sizə ağrı vermək həzzini (sadizm) və onun passiv qarşılığını (mazoxizm), həmçinin aktiv və passiv baxmaq həzzini adlandırıram; birincisindən sonradan bilik həvəsi, ikincisindən isə bədii və aktyorluq nümayiş meyli ayrılır. Uşağın digər cinsəllik fəaliyyətləri artıq obyekt seçimi baxımından nəzərdən keçirilir; bu seçimdə xarici şəxs əsas yer tutur və onun əhəmiyyəti ilkin olaraq özünü qorumaq həvəsinin nəzərə alınmasına borcludur. Lakin cins fərqi bu uşaqlıq dövründə hələ həlledici rol oynamır; siz hər hansı bir uşağa haqsızlıq etmədən ona bir qədər homoseksual istedad aid edə bilərsiniz.

Bu dağınıq, zəngin, lakin dissosiasiya olunmuş uşaq cinsi həyatı, burada, fərdi həvəs digər hər hansı bir həvəsdən asılı olmayaraq həzz qazanmağa can atır, indi iki əsas istiqamət üzrə birləşmə və təşkilatlanma prosesini yaşayır, belə ki, pubertat dövrünün tamamlanması ilə fərdin qəti cinsi xarakteri adətən artıq formalaşmış olur. Bir tərəfdən, fərdi həvəslər genital zonanın ali hakimiyyətinə tabe olurlar, nəticədə bütün cinsi həyat çoxalma xidmətinə girir və onların doyumu yalnız əsl cinsi aktın hazırlanması və asanlaşdırılması kimi əhəmiyyət kəsb edir. Digər tərəfdən, obyekt seçimi avtoerotizmi geri itələyir, belə ki, artıq sevgi həyatında cinsi həvəsin bütün komponentləri sevilən şəxs vasitəsilə doyum tapmaq istəyir. Lakin ilkin həvəs komponentlərinin hamısı cinsi həyatın bu son təyini üçün pay almağa buraxılmır. Pubertat dövründən əvvəl tərbiyənin təsiri altında bəzi həvəslərə qarşı son dərəcə enerjili sıxışdırmalar həyata keçirilmiş və utanc, iyrənmə, əxlaq kimi psixi qüvvələr yaradılmışdır, bu qüvvələr həmin sıxışdırmaları qoruyucular kimi saxlayırlar. Pubertat yaşında cinsi ehtiyacın seli gəldikdə, o, qeyd olunan psixi reaksiya və ya müqavimət formalaşmalarında bəndlər tapır, bu bəndlər ona axınının «normal» adlanan yollarla getməsini əmr edir və sıxışdırma nəticəsində məğlub olan həvəsləri yenidən canlandırmasını qeyri-mümkün edir. Xüsusilə koprofilik, yəni uşaqlıqda ifrazatla bağlı olan həzz təhrikləri sıxışdırma tərəfindən ən dərin şəkildə təsirlənir, həmçinin primitiv obyekt seçimi şəxslərinə fiksasiya da buna aiddir.

Hörmətli bəylər! Ümumi patologiyadan bir qayda deyir ki, hər hansı inkişaf prosesi patologik predispozisiyanın toxumlarını özündə daşıyır, çünki o, ləngidilə, gecikdirilə və ya qeyri-kamil şəkildə baş verə bilər. Eyni şey cinsi funksiyanın bu qədər mürəkkəb inkişafına da aiddir. Bu inkişaf bütün fərdlər tərəfindən asanlıqla keçirilmir və nəticədə ya anormallıqlar, ya da geri qayıtma (geriləmə) yolu ilə sonradan xəstəliyə predispozisiya yaradır. Ola bilər ki, bütün hissəvi həvəslər genital zonanın hakimiyyətinə tabe olmasınlar; belə müstəqil qalmış bir həvəs sonra bizim perversiya adlandırdığımız şeyi təşkil edir və normal cinsi məqsədi öz məqsədi ilə əvəz edə bilər. Artıq qeyd edildiyi kimi, avtoerotizmin tamamilə üstəsindən gəlinməməsi çox vaxt baş verir, buna sonradan ən müxtəlif pozğunluqlar şahidlik edir. Hər iki cinsin cinsi obyekt kimi ilkin bərabərliyi qoruna bilər və bundan yetkin həyatda homoseksual fəaliyyətə meyl yaranır, bu meyl bəzi hallarda eksklüziv homoseksuallığa qədər arta bilər. Pozğunluqların bu sırası cinsi funksiyanın birbaşa inkişaf ləngimələrinə uyğundur; bu, perversiyaları və cinsi həyatın heç də nadir olmayan ümumi infantilizmini əhatə edir.

Nevrozlara meyillilik, cinsi inkişafın zədələnməsindən başqa bir yolla izah edilməlidir. Nevrozlar, perversiyalara münasibətdə, pozitivə nisbətdə negativ kimidir; onlarda, perversiyalarda olduğu kimi, komplekslərin daşıyıcıları və simptom yaradıcıları kimi eyni həvəs komponentləri aşkar edilə bilər, lakin burada onlar şüursuzdan təsir göstərirlər; deməli, onlar sıxışdırmaya məruz qalmışlar, lakin şüursuzda buna baxmayaraq mövqelərini qoruya bilmişlər. Psixoanaliz bizə bu həvəslərin çox erkən dövrlərdəki həddindən artıq güclü ifadəsinin, cinsi funksiyanın quruluşunda zəif nöqtə təşkil edən bir növ qismən fiksasiyaya gətirib çıxardığını anlamağa imkan verir. Yetkin həyatda normal cinsi funksiyanın icrası maneələrlə üzləşərsə, inkişaf dövründəki sıxışdırma, məhz uşaq fiksasiyalarının baş verdiyi yerlərdə qırılır.

İndi bəlkə də etirazınızı bildirəcəksiniz: Amma bu, heç də cinsəllik deyil. Mən bu sözü, sizin onu başa düşməyə alışdığınızdan çox daha geniş mənada işlədirəm. Bunu sizə məmnuniyyətlə etiraf edirəm. Lakin sual budur ki, cinsəllik sözünü çox dar mənada, yalnız çoxalma sahəsi ilə məhdudlaşdıraraq işlədən siz deyilsiniz? Siz beləliklə, perversiyaların başa düşülməsini, perversiya, nevroz və normal cinsi həyat arasındakı əlaqəni qurban verirsiniz və uşaqların somatik və psixi sevgi həyatının asanlıqla müşahidə edilə bilən başlanğıclarını onların həqiqi mənasında tanımaqdan aciz qalırsınız. Sözün işlənməsi barədə necə qərar versəniz də, psixoanalitikin cinsəlliyi, uşaq cinsəlliyinin qiymətləndirilməsi ilə yönləndirilən həmin tam mənada qavradığını nəzərdən qaçırmayın.

İndi uşağın cinsi inkişafına yenidən qayıdaq. Burada bir çox şeyi tamamlamalıyıq, çünki diqqətimizi cinsi həyatın psixi ifadələrinə nisbətən somatik ifadələrinə daha çox yönəltmişik. Uşağın köməyə ehtiyacından irəli gələn ilkin obyekt seçimi bizim daha çox marağımızı tələb edir. Bu seçim əvvəlcə bütün qulluq edənlərə yönəlir, lakin onlar tezliklə valideynlərin gerisində qalır. Uşaqların valideynləri ilə əlaqəsi, uşağın birbaşa müşahidəsi və böyüyün sonradan analitik araşdırması ilə uyğun olaraq göstərilir ki, cinsi oyanma elementlərindən tamamilə azad deyil. Uşaq hər iki valideyni və xüsusi olaraq birini erotik istəklərinin obyekti kimi götürür. Adətən, valideynlərin təşəbbüsünə özü də tabe olur; valideynlərin nəvazişi, məqsədləri baxımından ləngidilmiş olsa belə, cinsi fəaliyyətin ən aydın xarakterlərini daşıyır. Ata adətən qızını, ana isə oğlunu üstün tutur; uşaq buna cavab olaraq, oğlan kimi atanın yerinə, qız kimi ananın yerinə keçməyi istəyir. Valideynlər və uşaqlar arasında, eləcə də onlara söykənən bacı-qardaşlar arasındakı münasibətlərdə oyadılan hisslər yalnız müsbət, nəvazişli deyil, həm də mənfi, düşmənçilik xarakterlidir. Beləliklə formalaşan kompleks tezliklə sıxışdırılmaya məhkumdur, lakin o, hələ də şüursuzdan böyük və davamlı təsir göstərir. Biz fərz edə bilərik ki, bu kompleks öz qolları ilə hər bir nevrozun nüvə kompleksini təşkil edir və biz onun psixi həyatın digər sahələrində də az təsirli olmayan şəkildə qarşılaşmağa hazırıq. Atasını öldürən və anasını həyat yoldaşı kimi qazanan Kral Edip haqqındakı mif, uşaqlıq istəyinin hələ az dəyişdirilmiş bir açıqlamasıdır; sonradan bu istəyə insest səddi qətiyyətlə qarşı çıxır. Şekspirin Hamlet poeması daha yaxşı örtülmüş insest kompleksinin eyni zəmini üzərində dayanır.

Uşaq hələ sıxışdırılmamış nüvə kompleksinin nəzarəti altında olduğu dövrdə, onun intellektual fəaliyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsi cinsi maraqların xidmətinə girir. O, uşaqların haradan gəldiyini araşdırmağa başlayır və ona verilən əlamətlərdən istifadə edərək, böyüklərin təxmin edə biləcəyindən daha çox real vəziyyəti sezir. Adətən, yeni gəlmiş uşaq tərəfindən yaradılan maddi təhdid, kiçik uşağın əvvəlcə yalnız rəqib kimi gördüyü şəxs, onun araşdırma marağını oyadır. Onun özündə fəaliyyət göstərən hissəvi həvəslərin təsiri altında, o, bir sıra «uşaq cinsəllik nəzəriyyələri»nə malik olur; məsələn, hər iki cinsə eyni kişi cinsiyyət orqanını aid etməsi, uşaqları yemək yolu ilə qəbul etdiyi və bağırsağın sonu vasitəsilə doğurduğu, eləcə də cinslərin əlaqəsini düşmənçilik aktı, bir növ məğlub etmə kimi dərk etməsi. Lakin məhz onun cinsi quruluşunun natamamlığı və qadın cinsiyyət kanalının gizli qalması səbəbindən yaranan bilik boşluğu, uşaq araşdırmaçını işini uğursuz sayaraq dayandırmağa məcbur edir. Bu uşaq araşdırmasının özünün faktı, eləcə də onun vasitəsilə üzə çıxarılan ayrı-ayrı uşaq cinsəllik nəzəriyyələri, uşağın xarakterinin formalaşması və onun gələcək nevroz xəstəliyinin məzmunu üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir.

Uşağın valideynlərini öz ilk sevgi seçiminin obyektləri etməsi qaçılmaz və tamamilə normadır. Lakin onun libidosu bu ilk obyektlərdə sabit qalmamalı, əksinə, sonradan onları yalnız nümunə kimi götürməli və qəti obyektlərin seçilməsi dövründə onlardan yad şəxslərə keçməlidir. Uşağın valideynlərdən ayrılması, gənc fərdin sosial qabiliyyətinin təhlükə altına düşməməsi üçün qaçılmaz bir vəzifəyə çevrilir. Sıxışdırma cinsəlliyin hissəvi həvəsləri arasında seçimi həyata keçirdiyi dövrdə və daha sonra, bu sıxışdırmalara sərf olunan səyi əsasən qarşılamış olan valideyn təsirinin zəiflədilməsi lazım olan vaxt, tərbiyə işinə böyük vəzifələr düşür; hazırda bu vəzifələr həmişə də anlayışlı və qüsursuz şəkildə yerinə yetirilmir.

Hörmətli bəylər! Bu müzakirələrlə uşağın cinsi həyatı və psixoseksual inkişafı haqqında psixoanalizdən və nevroz pozğunluqlarının aradan qaldırılması vəzifəsindən çox uzaqlaşdığımızı düşünməyin. İstəsəniz, psixoanalitik müalicəni uşaqlıq qalıqlarının üstəsindən gəlmək üçün davam edən tərbiyə kimi təsvir edə bilərsiniz.

V

Xanımlar və cənablar! Uşaqlıq cinsəlliyinin açılması və nevroz simptomlarının erotik həvəs komponentlərinə qaytarılması sayəsində biz nevroz xəstəliklərinin mahiyyəti və təmayülləri haqqında bəzi gözlənilməz düsturlara nail olmuşuq. Biz görürük ki, insanlar, xarici maneələr və ya daxili uyğunlaşma çatışmazlığı səbəbindən erotik ehtiyaclarının real həyatda ödənməməsi nəticəsində xəstələnirlər. Biz görürük ki, onlar daha sonra ödənilməyən ehtiyaclar üçün əvəzedici doyum tapmaq məqsədilə xəstəliyə sığınırlar. Biz müəyyən edirik ki, xəstəlik simptomları şəxsin cinsi fəaliyyətinin bir hissəsini və ya onun bütün cinsi həyatını ehtiva edir və real həyatdan uzaqlaşmanı xəstəliyin əsas təmayülünü, lakin eyni zamanda əsas zərərini təşkil edən amil kimi tanıyırıq. Biz xəstələrimizin sağalma prosesinə göstərdikləri müqavimətin sadə deyil, bir neçə hərəkətverici amildən ibarət olduğunu sezirik. Xəstənin Məni təkcə özünü ilkin quruluşlardan yuxarı qaldırdığı sıxışdırmalardan imtina etməyə qarşı çıxır, həm də cinsi həvəslər, real həyatın onlara daha yaxşı bir şey təklif edib-etməyəcəyi qeyri-müəyyən olduğu müddətcə, öz əvəzedici həzzlərindən imtina etmək istəmirlər.

Qaneedici olmayan reallıqdan, biologik zərərli olduğu üçün biz xəstəlik adlandırdığımız, lakin xəstə üçün heç vaxt birbaşa həzz qazancı olmadan baş verməyən bir vəziyyətə qaçış, geri qayıtma (geriləmə) yolu ilə, yəni cinsi həyatın əvvəlki mərhələlərinə qayıtma ilə həyata keçirilir; həmin mərhələlərdə vaxtilə doyum əskik olmamışdı. Bu geriləmə görünür ki, ikiqat xarakter daşıyır: birincisi, zaman baxımından, yəni libido, erotik ehtiyac, zaman baxımından daha erkən inkişaf mərhələlərinə geri dönür; ikincisi, formal baxımından, yəni bu ehtiyacın ifadə edilməsi üçün ilkin və primitiv psixi ifadə vasitələrindən istifadə olunur. Lakin geriləmənin hər iki növü uşaqlığa yönəlir və cinsi həyatın uşaqlıq vəziyyətinin yaradılmasında birləşir.

Nevroz xəstəliyinin patogenezinə nə qədər dərin nüfuz etsəniz, nevrozların insan ruh həyatının digər məhsulları, hətta onların ən dəyərliləri ilə əlaqəsi sizə bir o qədər çox açılacaq. Siz xatırlayırsınız ki, biz insanlar mədəniyyətimizin yüksək tələbləri və daxili sıxışdırmalarımızın təzyiqi altında reallığı ümumiyyətlə qaneedici tapmırıq və buna görə də reallığın nöqsanlarını aradan qaldırmağı sevdiyimiz, istəklərin təmin edilməsi məhsulları ilə qidalandırdığımız bir fantaziya həyatı saxlayırıq. Bu fantaziyalarda şəxsiyyətin əsl konstitusional mahiyyətinin çox hissəsi və həmçinin onun reallıq üçün sıxışdırılmış təhrikləri də özündə saxlayır. Enerjili və uğurlu insan, işi vasitəsilə istək fantaziyalarını reallığa çevirməyi bacaran insandır. Xarici dünyanın müqaviməti və fərdin zəifliyi səbəbindən bu bacarılmadığı yerdə, reallıqdan uzaqlaşma baş verir, fərd daha qaneedici fantaziya dünyasına çəkilir və xəstəlik halında onun məzmununu simptomlara çevirir. Bəzi əlverişli şəraitdə, fərdin bu fantaziyalardan çıxaraq reallığa aparan başqa bir yol tapmaq imkanı hələ də qalır, infantilizmə geriləmə yolu ilə reallıqdan daimi olaraq uzaqlaşmaq əvəzinə. Əgər reallıqla düşmən olan şəxs, bizim üçün psixoloji cəhətdən hələ də sirr olan sənətkarlıq istedadına sahibdirsə, fantaziyalarını simptomlar əvəzinə bədii yaradıcılıq məhsullarına çevirə bilər, beləliklə nevroz taleyindən qaça bilər və bu dolambaçlı yolla reallıqla əlaqəsini yenidən qazana bilər.¹⁸ Real dünyaya qarşı mövcud olan üsyan halında bu qiymətli istedad çatışmırsa və ya kifayətsizdirsə, libidonun fantaziyanın mənşəyini izləyərək, geriləmə yolu ilə infantil istəklərin yenidən canlandırılmasına və beləliklə nevroza qədər çatması qaçılmaz olacaq. Nevroz bizim dövrümüzdə monastırın yerini tutur, həyatın məyus etdiyi və ya həyat üçün özünü çox zəif hiss edən bütün şəxslərin geri çəkildiyi monastır rolunu oynayır.

Bu mərhələdə, nevrotiklərin üzərində aparılan psixoanalitik araşdırma nəticəsində əldə etdiyimiz əsas nəticəni qeyd etməyə icazə verin: nevrozların elə bir özünəməxsus psixi məzmunu yoxdur ki, o, sağlam insanda da tapılmasın, və ya C. G. Yunqun ifadə etdiyi kimi, onlar bizim də mübarizə apardığımız eyni komplekslərdən xəstələnirlər. Mübarizənin sağlamlığa, nevroza və ya kompensasiya edən üstün nəticəyə aparıb-aparmaması, miqdar nisbətlərindən, bir-biri ilə mübarizə aparan qüvvələrin nisbətlərindən asılıdır.

Xanımlar və bəylər! Sizə nevrozun cinsi həvəs qüvvələri haqqındakı fərziyyəmizi təsdiqləyən ən vacib təcrübəni hələ də açıqlamamışam. Hər dəfə bir nevrotiki psixoanalitik yolla müalicə etdikdə, onda transfer adlanan təəccüblü fenomen üzə çıxır, yəni həkimə, heç bir real münasibətdə əsaslandırılmayan və baş verməsinin bütün təfərrüatlarına görə xəstənin köhnə və şüursuzlaşmış fantaziya arzularından irəli gələn, çox vaxt düşmənçiliklə qarışmış nəvazişli təhriklər miqdarını yönəldir. Xəstə artıq yaddaşına qaytara bilmədiyi hisslər həyatının həmin hissəsini həkimə olan münasibətində yenidən yaşayır və yalnız «transfer»dəki belə bir yenidən yaşantı vasitəsilə bu şüursuz cinsi təhriklərin mövcudluğuna və gücünə inandırılır. Kimyadan bir bənzətmə istifadə edərək desək, keçmiş sevgi təcrübələrinin (ən geniş mənada) çöküntüləri olan simptomlar, yalnız transfer təcrübəsinin yüksək temperaturunda həll edilə və digər psixi məhsullara çevrilə bilər. Həkim bu reaksiyada S. Ferentsinin¹⁹ mükəmməl sözü ilə desək, prosesdə azad olan affektləri müvəqqəti olaraq özünə çəkən katalitik ferment rolunu oynayır. Transferin öyrənilməsi sizə, əvvəlcə xəstələrimizdə şüursuzu araşdırmaq üçün texniki vasitə kimi istifadə etdiyimiz hipnotik təlqinin başa düşülməsinə açar verə bilər. Hipnoz o vaxt müalicəvi kömək kimi, lakin faktın elmi dərk edilməsinə maneə kimi özünü göstərdi, çünki o, psixi müqavimətləri müəyyən sahədən kənarlaşdıraraq, həmin sahənin sərhədlərində aşılmaz bir divar kimi yığırdı. Yeri gəlmişkən, transfer fenomeninin, haqqında sizə təəssüf ki, burada çox az şey deyə biləcəyim, psixoanalitik təsir vasitəsilə yaradıldığına inanmayın. Transfer, xəstənin həkimə olan münasibətində olduğu kimi, bütün insan münasibətlərində spontan olaraq qurulur; o, hər yerdə müalicəvi təsirin əsl daşıyıcısıdır və onun mövcudluğundan nə qədər az şübhələnilirsə, bir o qədər güclü təsir edir. Deməli, psixoanaliz onu yaratmır, sadəcə onu şüura açır və psixi prosesləri arzu olunan məqsədə doğru istiqamətləndirmək üçün ona sahib olur. Lakin transfer mövzusunu, bu fenomenin yalnız xəstənin deyil, həm də həkimin inancı üçün həlledici əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulamadan tərk edə bilmərəm. Bilirəm ki, bütün tərəfdarlarım yalnız transfer ilə bağlı təcrübələri sayəsində nevrozların patogenezi haqqındakı iddialarımın düzgünlüyünə inandılar və özüm psixoanaliz aparmadığım, yəni transferin təsirlərini özüm müşahidə etmədiyim müddətdə belə bir hökm etibarlılığının qazanılmadığını çox yaxşı başa düşürəm.

Xanımlar və bəylər! Mənim fikrimcə, intellekt tərəfindən psixoanalitik düşüncənin tanınmasına qarşı xüsusilə iki maneəyə diqqət yetirmək lazımdır: Birincisi, ruhi həyatın ciddi və istisnasız determinasiyası ilə hesablaşmağa alışmamaq, ikincisi isə şüursuz ruhi prosesləri bizə tanış olan şüurlu proseslərdən fərqləndirən xüsusiyyətlərdən xəbərsizlik. Psixoanalitik işə qarşı ən yayılmış müqavimət — xəstələrdə də, sağlam insanlarda da — bu iki amildən ikincisindən qaynaqlanır. İnsanlar psixoanalizlə zərər vurmaqdan qorxurlar, xəstənin şüuruna sıxışdırılmış cinsi həvəsləri çağırmaqdan təşvişlənirlər, sanki bu, həmin həvəslərin onun yüksək etik istəklərini üstələyəcəyi və onu mədəniyyət nailiyyətlərindən məhrum edəcəyi təhlükəsi ilə bağlıdır. İnsanlar xəstənin ruhi həyatında yaralı yerlər olduğunu görürlər, lakin onun əziyyətini daha da artırmamaq üçün həmin yerlərə toxunmaqdan çəkinirlər. Biz bu analogiyanı qəbul edə bilərik. Əlbəttə, əziyyətdən başqa heç nə verməyi bacarmadıqda, xəstə yerlərə toxunmamaq daha yumşaqdır. Lakin məlumdur ki, cərrah, daimi sağalma gətirəcək bir müdaxilə nəzərdə tutulduqda, xəstəlik ocağının tədqiqi və müdaxiləsindən geri çəkilmir. Heç kim, əgər müdaxilə məqsədinə nail olarsa və xəstə vəziyyətinin müvəqqəti pisləşməsi sayəsində onun qəti yaxşılaşmasını əldə edərsə, tədqiqatın qaçılmaz narahatlıqlarını və ya əməliyyatın reaksiya əlamətlərini cərraha yükləməyi düşünmür. Psixoanaliz üçün də vəziyyət eynidir; o, cərrahiyyə ilə eyni tələbləri irəli sürə bilər; müalicə zamanı xəstəyə yüklədiyi narahatlıqların artımı, yaxşı texnikada cərrahın ona yüklədiyi şeylə müqayisə edildikdə qat-qat azdır və ümumiyyətlə əsas xəstəliyin ağırlığına nisbətən nəzərə alınmamalıdır. Lakin sıxışdırmadan azad olan həvəslərin mədəni xarakterin məhvi kimi qorxulan son nəticə tamamilə mümkünsüzdür, çünki bu qorxu, təcrübələrimizin bizə qətiyyətlə öyrətdiyi şeyi nəzərə almır: əgər bir istək təhrikinin sıxışdırılması uğursuz olarsa, onun ruhi və somatik gücü, şüursuz olduqda, şüurlu olduqda olduğundan qat-qat daha güclü olur, belə ki, şüurlaşdırma yolu ilə yalnız zəiflədilə bilər. Şüursuz istəyə təsir etmək mümkün deyil, o, bütün əks meyllərdən asılı deyil, halbuki şüurlu istək, eyni zamanda şüurlu olan və ona qarşı çıxan hər şeylə ləngidilir. Beləliklə, psixoanalitik iş, uğursuz sıxışdırmanın daha yaxşı əvəzi kimi, yüksək və ən dəyərli mədəni meyllərin xidmətinə qoyulur.

Ümumiyyətlə, psixoanaliz vasitəsilə üzə çıxarılmış şüursuz istəklərin taleyi necədir? Onları fərdin həyatı üçün zərərsizləşdirməyi hansı yollarla bacarırıq? Bu yollar bir neçədir. Ən çox rast gəlinən nəticə odur ki, bu istəklər artıq iş prosesində, onlara qarşı duran daha yaxşı təhriklərin düzgün ruhi fəaliyyəti tərəfindən tükədilir. Sıxışdırma, ən yaxşı vasitələrlə həyata keçirilən hökmlə əvəz olunur. Bu mümkündür, çünki biz böyük ölçüdə yalnız Mənin əvvəlki inkişaf mərhələlərindən qalan nəticələri aradan qaldırmaq məcburiyyətindəyik. Fərd vaxtilə yararsız həvəsi yalnız sıxışdırmaqla həll edə bilmişdi, çünki o zaman özü hələ qüsurlu təşkil olunmuş və zəif idi; indiki yetkinliyi və gücü ilə o, bəlkə də ona düşmən olanı qüsursuz idarə edə bilər. Psixoanalitik işin ikinci nəticəsi odur ki, üzə çıxarılmış şüursuz həvəslər, indi, maneəsiz inkişaf zamanı artıq əvvəllər tapmalı olduqları məqsədəuyğun istifadəyə yönəldilə bilər. Uşaq istək təhriklərinin kökündən qoparılması inkişafın ideal məqsədi deyil. Nevrotik öz sıxışdırmaları sayəsində ruhi enerjinin çoxlu mənbələrini itirmişdir; bu mənbələrin axını onun xarakter formalaşması və həyatdakı fəaliyyəti üçün çox dəyərli olardı. Biz daha məqsədəuyğun inkişaf prosesini, yəni sublimasiya adlanan prosesi tanıyırıq; bu prosesdə uşaq istək təhriklərinin enerjisi kəsilmir, əksinə, istifadə olunmağa davam edir, çünki ayrı-ayrı təhriklərə yararsız məqsəd əvəzinə daha yüksək, bəlkə də artıq cinsi olmayan məqsəd qoyulur. Cinsi həvəsin komponentləri məhz belə sublimasiya qabiliyyəti, yəni cinsi məqsədini daha uzaq və sosial baxımdan daha dəyərli məqsədlə dəyişdirmə qabiliyyəti ilə xüsusilə seçilir. Belə yolla əldə etdiyimiz ruhi nailiyyətlərimizə enerji töhfələri sayəsində biz, ehtimal ki, ən yüksək mədəni uğurlarımızı borcluyuq. Erkən baş vermiş sıxışdırma, sıxışdırılmış həvəsin sublimasiyasını istisna edir; sıxışdırmanın aradan qaldırılmasından sonra sublimasiyaya yol yenidən açıq olur.

Psixoanalitik işin mümkün olan üçüncü nəticəsini də nəzərdən qaçırmağa haqqımız yoxdur. Sıxışdırılmış libidinal təhriklərin müəyyən bir hissəsinin birbaşa təmin olunmağa haqqı var və bu, həyatda tapılmalıdır. Mədəniyyət tələblərimiz insan orqanizmlərinin çoxu üçün həyatı çox çətinləşdirir, beləliklə reallıqdan uzaqlaşmanı və nevrozların yaranmasını təşviq edir, lakin bu qədər çox cinsi sıxışdırma hesabına heç bir mədəni qazanc artığı əldə etmirik. Təbiətimizin ilkin heyvani xüsusiyyətlərini tamamilə nəzərdən qaçıracaq qədər özümüzü yüksəltməməliyik; fərdin xoşbəxtlik təmininin mədəniyyətimizin məqsədlərindən silinə bilməyəcəyini də unutmamalıyıq. Cinsi komponentlərin plastikliyi, onların sublimasiya qabiliyyətində özünü göstərir və daha böyük mədəni effektlər əldə etmək üçün bu sublimasiyanı daha da irəli aparmaq böyük bir təşviq yarada bilər. Lakin maşınlarımızda sərf olunan istiliyin yalnız müəyyən bir hissəsini faydalı mexaniki işə çevirə biləcəyimizi gözlədiyimiz kimi, cinsi həvəsi bütün enerji miqdarı ilə öz əsl məqsədlərindən uzaqlaşdırmağa çalışmamalıyıq. Bu, uğur qazana bilməz və əgər cinsəlliyin məhdudlaşdırılması həddindən artıq irəli aparılarsa, bu, tükədici istismarın bütün zərərli nəticələrini özündə daşıyacaq.

Bilmirəm, bəlkə də siz öz növbənizdə mənim sonda etdiyim xəbərdarlığı bir təkəbbür kimi qəbul edəcəksiniz. Mən yalnız inamımı dolayısı ilə ifadə etməyə cəsarət edirəm, sizə köhnə bir lətifə danışaraq, ondan nəticə çıxarmağı sizə tapşırıram. Alman ədəbiyyatı Schilda adlı kiçik bir şəhəri tanıyır; oranın sakinlərinə bütün mümkün ağıllı hiylələr aid edilir. Şilda sakinləri, deyilənə görə, bir atları da var idi; onların güc göstərməsinə çox razı idilər, yalnız bir şeyi qınayırdılar: at çox bahalı yulaf yeyirdi. Onlar qərara gəldilər ki, bu pis vərdişdən onu yumşaq şəkildə ayırsınlar, gündəlik rasionunu bir neçə sap azaldaraq, nəhayət tamamilə yulafsızlığa öyrəşdirsinlər. Bir müddət əla getdi, at gündə bir sap yulaf qalıncaya qədər öyrəşdirilmişdi, növbəti gün artıq yulafsız işləməli idi. Həmin günün səhərində bu xəbis heyvan ölü tapıldı; Şildanın vətəndaşları onun nədən öldüyünü izah edə bilmədilər.

Biz atın aclıqdan öldüyünə inanmağa meylli olacağıq və müəyyən bir yulaf rasionu olmadan heyvandan ümumiyyətlə heç bir iş gözlənilə bilməz.

Məni dəvət etdiyiniz və mənə göstərdiyiniz diqqət üçün sizə təşəkkür edirəm.