Psixoanalizdə yuxuların yozumunun tətbiqi

Das Zentralblatt für Psychoanalyse jurnalı qarşısına yalnız psixoanalizin inkişafı haqqında məlumat vermək və kiçik töhfələri belə dərc etmək vəzifəsini qoymamışdır, həm də artıq aşkar edilmiş bilikləri öyrənən şəxsə aydın şəkildə təqdim etmək və analitik müalicədə yeni başlayanlara uyğun təlimatlar vasitəsilə vaxt və əmək sərfini azaltmaq kimi digər vəzifələrə də cavab vermək istəyir. Buna görə də, bu jurnalda bundan sonra didaktik xarakterli və texniki məzmunlu məqalələr də dərc olunacaq; bu məqalələrin yeni bir şey çatdırıb-çatdırmaması o qədər də vacib deyil.

Bu gün müzakirə etməyi nəzərdə tutduğum sual yuxuların yozumunun texnikası haqqında deyil. Yuxuların necə yozulmalı və onların yozumundan necə istifadə edilməli olduğu müzakirə olunmayacaq, yalnız xəstələrin psixoanalitik müalicəsində yuxuların yozumu sənətindən necə istifadə edilməli olduğu sualı nəzərdən keçiriləcək. Bu məsələyə müxtəlif yollarla yanaşmaq mümkündür, lakin psixoanalizdə texniki suallara cavab öz-özünə aydın deyil. Əgər bəlkə də birdən çox yaxşı yol varsa, çoxlu sayda pis yol da var və müxtəlif texnikaların müqayisəsi yalnız aydınlaşdırıcı təsir göstərə bilər, hətta bu müqayisə müəyyən bir metodun seçilməsinə gətirib çıxarmasa belə.

Yuxuların yozumundan analitik müalicəyə keçən şəxs, yuxuların məzmununa olan marağını qoruyacaq və buna görə də xəstənin ona danışdığı hər bir yuxunu mümkün qədər tam şəkildə yozmağa çalışmaq istəyəcək. Lakin o, tezliklə qeyd edəcək ki, artıq tamamilə fərqli şəraitdədir və niyyətini həyata keçirmək istəyərsə, terapiyanın ən yaxın vəzifələri ilə toqquşmaya düşəcək. Məsələn, xəstənin ilk yuxusu xəstəyə yönəldiləcək ilk izahatların əlaqələndirilməsi üçün əla dərəcədə yararlı olarsa, dərhal elə yuxular yaranacaq ki, onlar çox uzun və çox qaranlıq olacaq və onların yozumunu günün məhdud iş saatı çərçivəsində başa çatdırmaq mümkün olmayacaq. Həkim bu yozum işini növbəti günlərdə davam etdirsə, bu müddət ərzində ona yeni yuxular haqqında məlumat veriləcək və ilk yuxunun bitmiş olduğunu düşünənə qədər bu yeni yuxular təxirə salınmalı olacaq. Bəzən yuxu istehsalı o qədər bolluqla gedir və xəstənin yuxuları anlamaq sahəsində irəliləyişi o qədər ləng olur ki, analitik bu materialın təqdim edilmə üsulunun, müalicənin ona təqdim olunan materialın öhdəsindən gələ bilmədiyi təcrübəsindən istifadə edən müqavimətin bir ifadəsi olduğu fikrindən qurtula bilmir. Bu müddət ərzində müalicə indiki zamandan xeyli geri qalmış və aktuallıqla əlaqəsini itirmişdir. Belə bir texnikaya qarşı qayda olaraq onu irəli sürmək lazımdır ki, müalicə üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edən məsələ, xəstənin həmin anki psixi səthini bilmək, hansı kompleks və müqavimətlərin onda hazırda fəallaşdığını, eləcə də onun davranışını hansı şüurlu reaksiyanın idarə edəcəyini dəqiqləşdirməkdir. Bu terapevtik məqsəd yuxuların yozumuna olan marağın xatirinə demək olar ki, heç vaxt kənara qoyulmamalıdır.

Yuxuların yozumunu analizdə necə aparmaq lazımdır, əgər həmin qaydaya əməl etmək istəyirsinizsə? Təxminən belə: Hər dəfə bir saat ərzində əldə edilən yozum nəticəsi ilə kifayətlənin və yuxunun məzmununu tam olaraq dərk etməməyi itki saymayın. Növbəti gün yozum işini avtomatik olaraq davam etdirməyin, yalnız xəstədə bu vaxt ərzində başqa heç nə önə çıxmadığını hiss etdikdə davam etdirin. Deməli, xəstənin ağlına ilk gələn şeyi həmişə əsas götürmək qaydasından, dayandırılmış yuxu yozumu xeyrinə istisna etməyin. Əgər əvvəlkiləri bitirməzdən əvvəl yeni yuxular yaranıbsa, bu daha yeni yuxu materiallarına yönəlin və köhnələri nəzərə almamağınızdan özünüzü qınamayın. Yuxular çox həcmli və uzun-uzadı olarsa, əvvəlcədən tam yozuma nail olmaqdan imtina edin. Ümumiyyətlə, yuxuların yozumuna xüsusi maraq göstərməkdən və ya xəstədə yuxu gətirməzsə, işin dayanmalı olduğu fikrini oyatmaqdan ehtiyat edin. Əks halda, müqaviməti yuxu istehsalına yönəltmək və yuxuların kəsilməsinə səbəb olmaq təhlükəsi ilə üzləşirsiniz. Analiz olunan şəxs isə daha çox ona inandırılmalıdır ki, analiz hər halda davamı üçün material tapır, istər yuxu gətirsin, istər gətirməsin və yuxularla hansı dərəcədə məşğul olunduğundan asılı olmayaraq.

İnsanlar indi soruşacaq: Yuxuların yozumunu yalnız belə metodoloji məhdudiyyətlər daxilində həyata keçirərkən, şüursuzun aşkarlanması üçün çox dəyərli materialdan həddindən artıq çox imtina etmirikmi? Buna cavab olaraq aşağıdakıları qeyd etmək lazımdır: İtki, məsələnin mahiyyətinə az dərində nüfuz edildikdə görünəcəyi qədər böyük deyil. Bir tərəfdən, nevrozların ağır hallarında hər hansı ətraflı yuxu istehsalının bütün təxminlərə görə prinsipial olaraq tam həll edilə bilməyən kimi qiymətləndirilməli olduğunu aydın şəkildə dərk etmək lazımdır. Belə bir yuxu çox vaxt həkim və xəstənin hələ tanımadığı halın bütün patogen materialı üzərində qurulur (belə deyilən proqram yuxuları, bioqrafik yuxular); o, bəzən nevrozun bütün məzmununun yuxu dilinə tərcüməsinə bərabər tutula bilər. Belə bir yuxunu yozmağa çalışarkən, hələ toxunulmamış və mövcud olan bütün müqavimətlər təsir göstərəcək və qavrayışa tezliklə bir sərhəd qoyacaq. Belə bir yuxunun tam yozumu, bütün analizin icrası ilə üst-üstə düşür. Əgər onu analizin əvvəlində qeyd etmisinizsə, təxminən analizin sonunda, bir neçə aydan sonra onu başa düşmək olar. Bu, tək bir simptomun (məsələn, əsas simptomun) başa düşülməsi halı ilə eynidir. Bütün analiz onun aydınlaşdırılmasına xidmət edir; müalicə zamanı insan növbə ilə bəzən bu, bəzən isə simptom mənasının bir hissəsini dərk etməyə çalışılmalıdır, ta ki bütün bu hissələri birləşdirə bilənə qədər. Deməli, analizin əvvəlində baş verən bir yuxudan daha çoxunu tələb etmək olmaz; insan yozma cəhdindən ilkin olaraq tək bir patogen istək təhrikini tapdığını gördükdə razı qalmalıdır.

Tam bir yuxu yozumu niyyətindən imtina etmək, əldə edilə bilən heç nəyi itirmək demək deyil. Lakin daha yeni bir yuxuya yönəlmək üçün köhnə bir yuxunun yozumunu dayandırdıqda da, adətən, heç nə itirmirik. Tam yozulmuş yuxuların gözəl nümunələrindən öyrəndik ki, eyni yuxudakı bir-birini izləyən bir neçə səhnə eyni məzmuna malik ola bilər; bu məzmun həmin səhnələrdə tədricən artan aydınlıqla özünü göstərir. Eyni şəkildə öyrəndik ki, eyni gecədə baş verən bir neçə yuxu, eyni məzmunu fərqli ifadə tərzləri ilə təqdim etmək cəhdlərindən başqa bir şey olmaya bilər. Ümumiyyətlə, qəti şəkildə təsdiq edə bilərik ki, bu gün özünə yuxu quran hər hansı bir istək təhriki, anlaşılmayaraq və şüursuzluğun hakimiyyətindən qurtulmayaraq qaldığı müddətcə, başqa bir yuxuda yenidən təkrarlanacaqdır. Beləliklə, bir yuxunun yozumunu tamamlamağın ən yaxşı yolu çox vaxt, həmin yuxunu buraxıb, eyni materialı bəlkə də daha əlçatan bir formada yenidən götürən yeni yuxuya diqqət yetirməkdən ibarət olacaqdır. Bilirəm ki, müalicə zamanı şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən imtina etmək və bizə həmişə yenidən «təsadüfi» görünən bir idarəetməyə tamamilə təslim olmaq, təkcə analiz olunan üçün deyil, həkim üçün də güclü bir tələbdir. Lakin təsdiq edə bilərəm ki, öz nəzəri iddialarımıza inanmağa qərar verəndə və əlaqənin qurulmasını şüursuzluğun idarəsinə təhvil verməyə razılaşanda, bu hər dəfə dəyərinə dəyər.

Beləliklə, yuxu yozumunun analitik müalicədə özünəməxsus bir sənət kimi deyil, ümumiyyətlə müalicənin icrasına hakim olan texniki qaydalara tabe olaraq idarə edilməli olduğunu müdafiə edirəm. Təbii ki, bəzən fərqli hərəkət etmək və nəzəri maraqlarımıza bir qədər yol vermək olar. Lakin bu zaman həmişə nə etdiyimizi bilməliyik. Yuxu simvolizmini başa düşməyimizə daha böyük etimad bəslədiyimiz və xəstələrin ağlına gələn fikirlərindən daha müstəqil olduğumuzu bildiyimiz vaxtdan bəri nəzərə alınmalı olan başqa bir hal da var. Xüsusi bacarıqlı bir yuxu yozumu mütəxəssisi, xəstənin yuxusunu yorucu və vaxt alan bir şəkildə işləməyə məcbur etmədən, xəstənin hər bir yuxusunu dərk edə biləcək vəziyyətdə ola bilər. Belə bir analitik üçün yuxu yozumunun tələbləri ilə terapiyanın tələbləri arasındakı bütün konfliktlər aradan qalxır. O, həmçinin yuxu yozumundan hər dəfə tam istifadə etməyə və yuxularından təxmin etdiyi hər şeyi xəstəyə bildirməyə meylli olacaq. Lakin bu zaman o, qaydalı müalicə metodundan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən bir müalicə metodologiyası seçmiş olacaq; bunu başqa bir münasibətdə izah edəcəyəm. Psixoanalitik müalicədə yeni başlayanlara isə, bu qeyri-adi halı özünə nümunə götürmələri qəti şəkildə məsləhət görülmür.

Analitik müalicə zamanı xəstənin, hələ yuxu tərcüməsinin texnikasını öyrənməmiş halda bildirdiyi ilk yuxulara qarşı hər bir analitik, bizim fərz etdiyimiz üstün yuxu yozumçusu kimi davranır. Bu ilkin yuxular, demək olar ki, sadəlövhdür; onlar dinləyiciyə çox şey açıqlayır, eynilə sözdə «sağlam» insanların yuxuları kimi. İndi sual yaranır: həkim xəstəyə özünün yuxudan çıxardığı hər şeyi dərhal tərcümə etməlidirmi? Bu sual burada cavablandırılmamalıdır, çünki o, aydın şəkildə daha geniş bir suala tabedir: müalicənin hansı mərhələlərində və hansı sürətlə xəstənin psixi olaraq örtülmüş olanı haqqında məlumatlandırılması həkim tərəfindən həyata keçirilməlidir. Xəstə yuxu yozumunun təcrübəsindən nə qədər çox şey öyrənirsə, sonrakı yuxuları adətən bir o qədər qaranlıq olur. Yuxu haqqında əldə edilən bütün biliklər yuxunun formalaşmasına qarşı xəbərdarlıq kimi də xidmət edir.

Yuxu yozumunun rədd edilməsinə baxmayaraq, psixoanalizdən yeni bir təkan almış yuxu haqqındakı «elmi» işlərdə, yuxu mətninin dəqiq qorunmasına yönəlmiş, bir qədər lazımsız bir diqqət davamlı olaraq rast gəlinir; iddia olunur ki, bu mətn növbəti saatların təhriflərindən və aşınmasından qorunmalıdır. Bəzi psixoanalitiklər də yuxu formalaşmasının şərtlərinə dair öz anlayışlarını kifayət qədər ardıcıl şəkildə istifadə etmədikləri görünür, əgər müalicə olunan şəxsə hər yuxunu oyandıqdan dərhal sonra yazılı olaraq qeyd etmək tapşırığını verirlər. Bu tədbir terapiyada lazımsızdır; üstəlik, xəstələr bu qaydaya, yuxuda pozulmaq və orada, heç bir faydası olmayan yerdə böyük bir səy göstərmək üçün asanlıqla müraciət edirlər. Əgər belə bir şəkildə, əks halda unudulma tərəfindən yox ediləcək bir yuxu mətni çətinliklə qurtarılırsa, onda xəstə üçün bununla heç nə əldə edilmədiyini asanlıqla təsdiqləmək olar. Mətnə fikirlər gəlmir və nəticə, sanki yuxu qorunub-saxlanmamış kimi eyni olur. Həkim, əlbəttə ki, bir halda, digər halda əldən verəcəyi bir şeyi öyrənmiş olur. Lakin həkimin və ya xəstənin bir şeyi bilməsi eyni deyil; bu fərqin psixoanaliz texnikası üçün əhəmiyyəti başqa bir dəfə tərəfimizdən qiymətləndiriləcəkdir.

Mən nəhayət, yalnız psixoanalitik müalicə şəraiti ilə mümkün olan və yeni başlayanı təəccübləndirə və ya çaşdıra bilən yuxuların xüsusi bir tipini qeyd etmək istəyirəm. Bunlar, yozuma asanlıqla tabe olan və tərcümə edildikdə, müalicənin son günlərdə gündəlik fikirlər materialından çıxardığı nəticələrdən başqa heç nə verməyən, belə adlandırılan gecikən və ya təsdiqləyən yuxulardır. Bu halda elə görünür ki, xəstə, ona birbaşa əvvəl «təlqin edilmiş» olan şeyi məhz yuxu formasında təqdim etmək kimi bir incəlik göstərmişdir. Təcrübəli analitik, əlbəttə ki, xəstəsindən belə incəliklər gözləməkdə çətinlik çəkir; o, belə yuxuları arzuolunan təsdiqlər kimi qəbul edir və onların yalnız müalicənin təsiri altında müəyyən şərtlər daxilində müşahidə olunduğunu qeyd edir. Yuxuların çoxu, əlbəttə ki, müalicədən irəli gedir, belə ki, artıq məlum və başa düşülən hər şeyi çıxardıqdan sonra, onların içərisindən indiyə qədər gizli qalmış bir şeyə dair az və ya çox dərəcədə aydın bir işarə ortaya çıxır.