«Vəhşi» psixoanaliz haqqında

Bir neçə gün əvvəl qəbul otağımda qoruyucu bir rəfiqəsinin müşayiəti ilə yaşlı bir xanım göründü, o, təşviş hallarından şikayət edirdi. O, qırx yaşlarının ikinci yarısında idi, kifayət qədər yaxşı qalmışdı, açıq-aydın hələ qadınlığı ilə vidalaşmamışdı. Halların baş verməsinə səbəb son əri ilə boşanması idi; lakin onun sözlərinə görə, təşviş kənar mahalda yaşayan bir gənc həkimə müraciət etdikdən sonra əhəmiyyətli dərəcədə artmışdı; çünki bu həkim ona izah etmişdi ki, təşvişinin səbəbi onun cinsi ehtiyacıdır. O, kişi ilə əlaqədən məhrum ola bilməz, və buna görə də onun üçün sağlamlığa yalnız üç yol var: ya ərinə qayıtmalıdır, ya bir sevgili götürməlidir, ya da özünü təmin etməlidir. O vaxtdan bəri o, əmindir ki, sağalmazdır, çünki ərinə qayıtmaq istəmir, digər iki vasitə isə onun əxlaqına və dindarlığına ziddir. Mənə isə o, ona görə gəlmişdi ki, həkim ona demişdi ki, bu, mənə aid edilən yeni bir dərkdir, və o, yalnız məndən təsdiq almalıdır ki, iş belədir və başqa cür deyil. Rəfiqəsi, daha yaşlı, əzik və qeyri-sağlam görünən bir qadın, sonra məni yalvar-yalvara dilə tutdu ki, xəstəyə əmin edim ki, həkim yanılmışdır. Axı belə ola bilməz, çünki özü uzun illərdir dul qalmışdır və buna baxmayaraq təşvişdən əziyyət çəkmədən layiqli qalmışdır.

Mən bu ziyarət nəticəsində düşdüyüm çətin vəziyyət üzərində dayanmaq istəmirəm, əksinə, bu xəstəni mənə göndərmiş həmkarın davranışını işıqlandırmaq istəyirəm. Əvvəlcə bir etirazı xatırlatmaq istəyirəm ki, bu, bəlkə də – və ya inşallah – artıq deyil. Uzun illərin təcrübəsi mənə öyrətmişdir – necə ki, hər hansı başqasına da öyrədə bilərdi –, xəstələrin, xüsusilə əsəbi olanların öz həkimləri haqqında danışdıqlarını yüngülcə doğru kimi qəbul etməməyi. Əsəb həkimi yalnız hər cür müalicədə asanlıqla xəstənin müxtəlif düşmənçilik təhriklərinin hədəfi olan obyektə çevrilməklə qalmır; o, bəzən həm də bir növ proyeksiya yolu ilə əsəbilərin gizli, sıxışdırılmış arzularının məsuliyyətini öz üzərinə götürməyə dözməlidir. Onda kədərli, lakin səciyyəvi bir faktdır ki, bu cür ittihamlar heç yerdə başqa həkimlərin yanında olduğundan daha asan inam tapmır.

Deməli, mən ümid etmək hüququna malikəm ki, xanım qəbul otağımda mənə öz həkiminin ifadələri haqqında təmayüllü surətdə təhrif edilmiş bir məlumat vermişdir və mən şəxsən tanımadığım o həkimə qarşı haqsızlıq edirəm, əgər «vəhşi» psixoanaliz haqqındakı qeydlərimi məhz bu hala bağlayıramsa. Lakin bununla bəlkə də başqalarını öz xəstələrinə haqsızlıq etməkdən çəkindirirəm.

Beləliklə, fərz edək ki, həkim xəstənin mənə bildirdiyi kimi danışmışdır.

Sonra hər kəs öz tənqidini asanlıqla irəli sürəcək ki, həkim bunu zəruri hesab etdikdə, qadınla cinsəllik mövzusunda danışmalıdırsa, bunu nəzakətlə və ehtiyatla etməlidir. Lakin bu tələblər psixoanalizin müəyyən texniki qaydalarına riayət etməklə üst-üstə düşür, bundan başqa, həkim psixoanalizin bir sıra elmi təlimlərini tanımamış və ya yanlış başa düşmüş olardı və bununla da onun mahiyyətini və məqsədlərini anlamağa nə qədər az irəlilədiyini göstərmiş olardı.

Sonuncularla, yəni elmi yanılmalarla başlayaq. Həkimin məsləhətləri onun «cinsi həyatı» hansı mənada qavradığını aydın göstərir. Yəni populyar mənada, burada cinsi ehtiyaclardan koitusa və ya orqazm və cinsi maddələrin ifrazını törədən oxşar hərəkətlərə olan ehtiyacdan başqa bir şey başa düşülmür. Lakin həkimə məlum olmamış qala bilməzdi ki, psixoanalizə adətən belə bir irad tutulur ki, o, cinsəllik anlayışını adi həddən çox genişləndirir. Fakt doğrudur; onun irad kimi istifadə edilə biləcəyini burada müzakirə etmək lazım deyil. Psixoanalizdə cinsəllik anlayışı daha çox şeyi əhatə edir; o, populyar mənadan həm aşağıya, həm də yuxarıya doğru kənara çıxır. Bu genişlənmə genetik olaraq özünü doğruldur; biz «cinsi həyat»a ibtidai cinsi təhriklərin mənbəyindən yaranmış bütün zərif hiss fəaliyyətlərini də aid edirik, hətta bu təhriklər ilkin cinsi məqsədlərinin ləngiməsinə məruz qalmış və ya bu məqsədi artıq cinsi olmayan başqa bir məqsədlə dəyişmiş olsalar belə. Buna görə də biz daha çox psixocinsəllikdən danışırıq, bununla da cinsi həyatın ruhi amilinin nəzərdən qaçırılmamasına və kiçildilməməsinə əhəmiyyət veririk. Biz «cinsəllik» sözünü alman dilinin «sevmək» sözünü işlətdiyi eyni geniş mənada işlədirik. Biz çoxdan bilirik ki, normal cinsi əlaqə çatışmadıqda belə, ruhi qane olunmama bütün nəticələri ilə birlikdə mövcud ola bilər və terapevt olaraq həmişə yadda saxlayırıq ki, qane olunmamış cinsi təmayüllərin – biz onların nevrotik simptomlar formasında əvəzedici qane olunmalarına qarşı mübarizə aparırıq – çox vaxt yalnız az bir hissəsi koitus və ya digər cinsi aktlarla çıxarıla bilər.

Psixocinsəlliyin bu qavrayışını bölüşməyən şəxsin psixoanalizin cinsəlliyin etioloji əhəmiyyətindən bəhs edən təlim müddəalarına istinad etməyə haqqı yoxdur. O, cinsəllikdə yalnız somatik amili vurğulamaqla problemi şübhəsiz ki, çox sadələşdirmişdir, lakin öz hərəkətinin məsuliyyətini tək özü daşımalıdır.

Həkimin məsləhətlərindən ikinci və eyni dərəcədə ağır bir yanlış anlama da boylanır.

O doğrudur ki, psixoanaliz cinsi doymazlığın sinir xəstəliklərinin səbəbi olduğunu bildirir. Amma o, daha çox şey demirmi? İki qüvvə — (adətən həddindən artıq böyümüş) libido və həddindən artıq sərt cinsi rədd etmə və ya sıxışdırma — arasındakı münaqişədən sinir simptomlarının yarandığını öyrətdiyi məsələsini çox mürəkkəb deyə kənara qoymaq olarmı? Bu ikinci amili, həqiqətən də ikinci dərəcəli rol ona verilməmişdir, unutmayan heç vaxt cinsi doyumun özlüyündə sinir xəstələrinin şikayətlərinə ümumi etibarlı bir dərman ola biləcəyinə inanmayacaq. Bu insanların yaxşı bir hissəsi verilmiş şəraitdə və ya ümumiyyətlə doymazlığa qadir deyil. Əgər onlar buna qadir olsaydılar, daxili müqavimətləri olmasaydı, həvəsin gücü onlara doyuma gedən yolu göstərəcəkdi, hətta həkim bunu məsləhət görməsə belə. Deməli, həkimin həmin xanıma verdiyi iddia olunan belə bir məsləhət nə işə yarayır?

Hətta əgər bu məsləhət elmi cəhətdən əsaslandırıla bilirsə, onun üçün icra edilə bilməzdir. Əgər onun onaniyə və ya bir sevgi münasibətinə qarşı daxili müqavimətləri olmasaydı, o, artıq çoxdan bu vasitələrdən birinə əl atardı. Yoxsa həkim qırxdan yuxarı yaşlı bir qadının sevgili götürmək olacağını bilmədiyini düşünür, yoxsa öz təsirini o qədər çox qiymətləndirir ki, həkimin təsdiqi olmadan belə bir addım atmağa heç vaxt qərar verə bilməyəcəyini zənn edir?

Bu hamısı çox aydın görünür, amma qərar verməyi çox vaxt çətinləşdirən bir məqamın olduğunu etiraf etmək lazımdır. Sinir vəziyyətlərinin bəziləri, məsələn, belə adlandırılan aktual nevrozlar, tipik nevrasteniya və saf təşviş nevrozu, açıq-aşkar cinsi həyatın somatik amilindən asılıdır, halbuki biz onların psixi amilin və sıxışdırmanın rolunu hələ də etibarlı bir təsəvvürə malik deyilik. Belə hallarda həkimə aktual terapiyanı, yəni somatik cinsi fəaliyyətdə dəyişikliyi əvvəlcə nəzərə almaq tövsiyə olunur və əgər diaqnozu doğru olubsa, o, bunu tam haqlı olaraq edir. Gənc həkimə müraciət edən xanım əsasən təşviş vəziyyətlərindən şikayət edirdi və həkim ehtimal ki, onun təşviş nevrozundan əziyyət çəkdiyini qəbul edərək, ona somatik terapiya məsləhət görməyi öz haqqı saydı. Yenə də rahat bir yanlış anlama! Təşvişdən əziyyət çəkən şəxs mütləq təşviş nevrozuna malik deyil; bu diaqnoz adından çıxarıla bilməz; təşviş nevrozunu təşkil edən hadisələri bilmək və onları təşviş ilə təzahür edən digər xəstəlik vəziyyətlərindən ayırd etmək lazımdır. Söhbət gedən xanım mənim təəssüratıma görə təşviş histeriyasından əziyyət çəkirdi və belə nosoloji fərqləndirmələrin bütün, amma tam kifayət edən dəyəri ondadır ki, onlar başqa bir etiologiyaya və başqa bir terapiyaya işarə edir. Belə bir təşviş histeriyası ehtimalını nəzərə alan şəxs, həkimin alternativ məsləhətlərində ortaya çıxan psixi amillərin nəzərə alınmamasına düşməzdi.

Təəccüblüdür ki, iddia olunan psixoanalitikin bu terapiya alternativində psixoanaliz üçün heç bir yer qalmır. Bu qadın yalnız ərinə qayıtdığı, masturbasiya yolu ilə və ya bir sevgili ilə təmin olunduğu təqdirdə təşvişindən sağala biləcəkdir. Bizim təşviş vəziyyətlərində əsas vasitə kimi gördüyümüz analitik müalicə harada yer almalı idi?

Beləliklə, qəbul edilmiş halda həkimin davranışında aşkar etdiyimiz texniki səhvlərə gəlmiş olarıq. Xəstənin bir növ cəhalət nəticəsində əziyyət çəkdiyi və əgər bu cəhalət (xəstəliyinin həyatı ilə səbəbiyyət əlaqələri, uşaqlıq təcrübələri və s. haqqında) məlumat verilməklə aradan qaldırılsa, onun sağalacağı zənni, çoxdan aşılmış, səthi görünüşə yapışan bir anlayışdır. Patogen amil bu bilməməzliyin özü-özlüyündə deyil, bilməməzliyin daxili müqavimətlərdə kök salmasıdır; bu müqavimətlər əvvəlcə bilməməzliyi doğurmuş və indi də onu davam etdirir. Terapiyanın vəzifəsi bu müqavimətlərlə mübarizə aparmaqdır. Xəstənin sıxışdırma nəticəsində bilmədiyi şeyin ona bildirilməsi, terapiya üçün yalnız zəruri hazırlıqlardan biridir. Əgər şüursuzun bilikləri xəstə üçün psixoanalizdə təcrübəsiz olanın inandığı qədər vacib olsaydı, xəstənin mühazirələr dinləməsi və ya kitablar oxuması sağalma üçün kifayət edərdi. Lakin bu tədbirlərin sinir xəstəliyi əlamətlərinə təsiri, aclıq dövründə aclığa menyu kartlarının paylanması qədərdir. Müqayisə hətta ilk istifadəsindən də kənarda faydalıdır, çünki şüursuzun xəstəyə bildirilməsi adətən onun daxilindəki münaqişənin kəskinləşməsinə və şikayətlərin artmasına səbəb olur.

Lakin psixoanaliz belə bir məlumat vermədən əsla ola bilməyəcəyi üçün, iki şərt yerinə yetirilməyincə bunun həyata keçirilməməsini əmr edir. Birincisi, xəstə hazırlıq nəticəsində özünün sıxışdırdığı şeyə yaxınlaşmalıdır; ikincisi, həkimə o qədər bağlanmalıdır (transfer), ki, həkimə olan hissi əlaqəsi onun yenidən qaçmasını mümkün qılmasın.

Yalnız bu şərtlərin yerinə yetirilməsi nəticəsində, sıxışdırmaya və bilməməzliyə səbəb olan müqavimətləri tanımaq və onlara hakim olmaq mümkün olur. Deməli, psixoanalitik müdaxilə xəstə ilə daha uzun müddətli təmas tələb edir və xəstəni ilk qəbulda həkimin təxmin etdiyi sirlərin kəskin şəkildə bildirilməsi ilə təəccübləndirməyə cəhd etmək texniki cəhətdən qəbul edilməzdir və adətən həkimin xəstənin səmimi düşmənçiliyini qazanması və hər hansı daha sonra təsir imkanının kəsilməsi ilə cəzalanır.

Bəzən səhv təxmin edildiyini və heç vaxt hər şeyi təxmin etmək qabiliyyətinin olmadığını bir kənara qoysaq belə, psixoanaliz bu müəyyən texniki qaydalarla, xüsusi istedad axtarılan anlaşılmaz «həkim taktı» tələbini əvəz edir.

Həkim üçün psixoanalizin nəticələrindən bəzilərini bilmək kifayət etmir; əgər öz tibbi fəaliyyətini psixoanalitik baxış bucaqları ilə yönləndirmək istəyirsə, insan onun texnikası ilə də tanış olmalıdır. Bu texnika bu gün hələ kitablardan öyrənilə bilməz və şübhəsiz ki, yalnız böyük vaxt, zəhmət və uğur itkisi bahasına tapıla bilər. Onu, artıq ona yiyələnmiş olanlardan, digər tibbi texnikalar kimi öyrənirlər. Buna görə də, bu qeydlərimi bağladığım halın qiymətləndirilməsi üçün, belə məsləhətlər verdiyi iddia olunan həkimin mənə məlum olmaması və adını heç vaxt eşitməməyim əhəmiyyətsiz deyil.

Mənə də, dostlarıma və iş yoldaşlarıma da belə bir şəkildə tibbi texnikanın icrası iddiasını inhisara almaq xoşagəlməz gəlir. Lakin «vəhşi» psixoanalizin gözlənilən təcrübəsinin xəstələr və psixoanaliz işi üçün yaratdığı təhlükələr qarşısında bizə başqa çarə qalmadı. Biz 1910-cu ilin yazında beynəlxalq psixoanalitik cəmiyyət təsis etdik; onun üzvləri adlarını açıqlamaqla bu cəmiyyətə mənsubiyyətlərini etiraf edirlər ki, bizə aid olmayan və tibbi fəaliyyətlərini «psixoanaliz» adlandıran hər kəsin hərəkətlərinə görə məsuliyyəti rədd edə bilək. Çünki əslində, belə vəhşi analitiklər tək bir xəstədən çox, işin özünə zərər vururlar. Mən çox vaxt şahid olmuşam ki, belə bacarıqsız bir tədbir, əvvəlcə xəstənin vəziyyətini pisləşdirdiyi halda, sonunda ona şəfa gətirib. Hər zaman yox, lakin çox vaxt. Xəstə həkimə kifayət qədər uzun müddət söydükdən və onun təsirindən kifayət qədər uzaq olduğunu bildikdən sonra, onun simptomları azalır və ya şəfa yolunda olan bir addım atmağa qərar verir. Sonrakı yaxşılaşma ya «öz-özünə» baş verir, ya da xəstənin sonradan müraciət etdiyi, tamamilə neytral olan bir həkimin müalicəsinə aid edilir. Qadının halına gəldikdə, onun həkimə qarşı ittihamını eşitdiyimizə əsasən, düşünürəm ki, vəhşi psixoanalizçi onun xəstəsi üçün, ona «vazomotor nevrozdan» əziyyət çəkdiyini danışan nüfuzlu bir avtoritetdən daha çox iş görmüşdür. O, qadının baxışını əziyyətinin həqiqi səbəbinə və ya ona yaxın bir yerə yönəltməyə məcbur etmişdir və bu müdaxilə, xəstənin bütün müqavimətinə baxmayaraq, əlverişli nəticələrsiz qalmayacaqdır. Lakin o, özünə zərər vurmuş və xəstələrdə başa düşülən emosional müqavimətlər nəticəsində psixoanalizçinin fəaliyyətinə qarşı qalxan qabaqcadan mühakimələri gücləndirməyə kömək etmişdir. Və bu, qarşısı alına bilər.