Psixi prosesin iki prinsipinə dair formulyasiyalar

Biz uzun müddətdir qeyd etmişik ki, hər bir nevrozun nəticəsi, yəni ehtimal ki, təmayülü xəstəni real həyatdan kənarlaşdırmaq, onu reallıqdan uzaqlaşdırmaqdır. Belə bir fakt P. Janetin müşahidəsindən də yayınmamışdı; o, nevrotiklərin xüsusi xarakteristikası kimi “reallıq funksiyasının itirilməsi” haqqında danışmış, lakin bu pozğunluğun nevrozun əsas şərtləri ilə əlaqəsini açmaymışdır¹⁰¹.

Nevrozun yaranışına sıxışdırma prosesinin daxil edilməsi bizə bu əlaqəyə nəzər salmağa imkan vermişdir. Nevrotik şəxs reallıqdan uzaqlaşır, çünki onu – bütövlüyü və ya onun hissələrini – dözülməz hesab edir. Reallıqdan bu uzaqlaşmanın ən ekstremal tipini biz hallüsinativ psixozun bəzi hallarında görürük; bu hallarda dəliliyə səbəb olan hadisə inkar edilməlidir (Qrizinger). Əslində, hər bir nevrotik şəxs reallığın kiçik bir hissəsi ilə eyni şeyi edir¹⁰². İndi bizə düşən vəzifə, nevrotik şəxsin və ümumiyyətlə insanın reallıqla əlaqəsini onun inkişafı baxımından araşdırmaq və beləliklə, real xarici aləmin psixoloji əhəmiyyətini təlimlərimizin quruluşuna daxil etməkdir.

Psixoanalizə əsaslanan psixologiyada biz şüursuz psixi prosesləri əsas götürməyə öyrəşmişik; onların xüsusiyyətləri bizə analiz vasitəsilə məlum olmuşdur. Biz onları daha qədim, ilkin hesab edirik və onları elə bir inkişaf mərhələsinin qalıqları kimi qəbul edirik ki, həmin mərhələdə onlar psixi proseslərin yeganə növü idilər. Bu ilkin proseslərin tabe olduğu ən yüksək təmayül asanlıqla tanına bilər; ona həzz-xoşagəlməzlik prinsipi (və ya qısaca həzz prinsipi) deyilir. Bu proseslər həzz qazanmağa can atırlar; xoşagəlməzlik yarada bilən aktlardan psixi fəaliyyət geri çəkilir (sıxışdırma). Gecə yuxularımız, oyaq ikən xoşagəlməz təəssüratlardan qopmaq təmayülümüz bu prinsipin hökmranlığının qalıqlarıdır və onun gücünün sübutlarıdır.

Mən başqa bir yerdə (Yuxuların yozumu əsərinin ümumi bölməsində) inkişaf etdirdiyim düşüncələrə qayıdıram, əgər psixi sakitlik vəziyyətinin əvvəllər daxili ehtiyacların əmredici tələbləri tərəfindən pozulduğunu fərz edirəmsə. Bu halda, düşünülən (istənilən) sadəcə hallüsinativ olaraq qurulurdu, necə ki, bu gün də hər gecə yuxu düşüncələrimizlə baş verir¹⁰³. Yalnız gözlənilən təminin gəlməməsi, yəni məyusluq, hallüsinativ yolla doyum cəhdinin tərk edilməsinə səbəb oldu. Bunun əvəzinə, psixi aparat real xarici aləmin vəziyyətlərini təmsil etməyə və real dəyişikliyi hədəfləməyə qərar verməli idi. Beləliklə, psixi fəaliyyətin yeni prinsipi daxil edildi; artıq nəyin xoş olduğu deyil, nəyin real olduğu təmsil olunurdu, hətta bu xoşagəlməz olsa belə¹⁰⁴. Reallıq prinsipinin bu tətbiqi ağır nəticəli bir addım kimi özünü göstərdi.

1) Əvvəlcə yeni tələblər psixi aparatda bir sıra uyğunlaşmaların edilməsini zəruri etdi; biz bu uyğunlaşmaları qeyri-kafi və ya qeyri-müəyyən başa düşmə səbəbindən yalnız ümumi şəkildə qeyd edə bilərik.

Xarici reallığın artan əhəmiyyəti, həmin xarici aləmə yönəlmiş hissi orqanların və onlarla bağlı olan şüurun da əhəmiyyətini artırdı; bu şüur, indiyə qədər yalnız maraq doğuran həzz və xoşagəlməzlik keyfiyyətlərinə əlavə olaraq, hissi keyfiyyətləri də qavramağı öyrəndi. Xarici aləmi periodik olaraq yoxlamaq üçün xüsusi bir funksiya quruldu ki, gecikdirilə bilməyən daxili ehtiyaclar ortaya çıxdıqda, həmin aləmə aid məlumatlar əvvəlcədən məlum olsun; bu funksiya diqqətdir. Bu fəaliyyət hissi təəssüratları qabaqlayır, onların yaranmasını gözləmir. Ehtimal ki, eyni zamanda, bu periodik şüur fəaliyyətinin nəticələrini qeyd etmək üçün bir sistem yaradıldı; bu, bizim yaddaş adlandırdığımız şeyin bir hissəsidir.

Yaranan təsəvvürlərin bir hissəsini xoşagəlməzlik yaradan kimi yüklənmədən kənarlaşdıran sıxışdırmanın yerini, müəyyən bir təsəvvürün doğru və ya yanlış, yəni reallıqla uyğun olub-olmadığını qərarlaşdıran və reallığın xatirə izləri ilə müqayisə edərək bu qərarı verən qərəzsiz hökm vermə funksiyası aldı.

Motor boşalma, həzz prinsipinin hökmranlığı dövründə psixi aparatı qıcıq artımlarından yüngülləşdirməyə xidmət etmiş və bu vəzifəni bədənin daxilinə göndərilən innervasiyalar (mimika, emosional ifadələr) vasitəsilə yerinə yetirmişdi, indi yeni bir funksiya qazandı, belə ki, reallığın məqsədyönlü dəyişdirilməsi üçün istifadə olundu. O, hərəkətə çevrildi.

Motor boşalmanın (hərəkətin) zəruri olaraq saxlanılması, təsəvvürdən inkişaf edən düşünmə prosesi tərəfindən təmin edildi. Düşünmə, boşalmanın təxirə salınması zamanı psixi aparatın artmış qıcıq gərginliyinə dözməsinə imkan verən xüsusiyyətlərlə təchiz olundu. Bu, əsasən, kiçik yüklənmə miqdarlarının yerdəyişməsi və onların az miqdarda sərfi (boşalması) ilə edilən sınaq hərəkətidir. Bunun üçün sərbəst yerdəyişə bilən yüklənmələrin bağlı vəziyyətə keçirilməsi tələb olunurdu və belə bir keçid bütün yüklənmə prosesinin səviyyəsinin yüksəldilməsi vasitəsilə əldə edildi. Düşünmə, ehtimal ki, əvvəlcə şüursuz idi, o, sadə təsəvvürü aşdığı və obyekt təəssüratlarının əlaqələrinə yönəldiyi dərəcədə və obyekt təəssüratlarının nisbətlərinə yönəlirdi; yalnız söz qalıqlarına bağlanmaqla o, şüur üçün daha sonra qavranıla bilən keyfiyyətlər qazandı.

2) Psixi aparatımızın ümumi bir təmayülüdür ki, bu, sərfə qənaət iqtisadi prinsipinə aid edilə bilər və mövcud olan həzz mənbələrinə möhkəm yapışmaqla və onlardan imtina etmənin çətinliyi ilə özünü büruzə verir. Reallıq prinsipinin tətbiqi ilə, reallıq yoxlamasından azad saxlanılan və yalnız həzz prinsipinə tabe olan bir növ düşünmə fəaliyyəti ayrıldı¹⁰⁵. Bu, fantaziya qurmaqdır ki, uşaqların oyunuyla başlayır və sonradan gündüz xəyalları kimi davam edərək real obyektlərə bağlılığı tərk edir.

3) Həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəzlənməsi və bundan yaranan psixi nəticələr, burada sxematik təsvirlə tək bir cümlədə ifadə edilsə də, həqiqətdə birdəfəlik və bütün xətt boyunca eyni vaxtda baş vermir. Bu inkişaf Mən həvəsləri üzərində gedərkən, cinsi həvəslər onlardan çox əhəmiyyətli şəkildə ayrılır. Cinsi həvəslər əvvəlcə avtoerotik davranır, öz bədənlərində təmin olunduqları üçün reallıq prinsipinin tətbiqini məcbur edən məhrumiyyət vəziyyətinə düşmürlər. Sonralar onlarda obyektin tapılması prosesi başladıqda, cinsi inkişafı pubertaya qədər ləngidən latentlik dövrü tərəfindən dərhal uzun bir fasiləyə uğrayır. Bu iki amil – avtoerotizm və latentlik dövrü – cinsi həvəsin psixi təkamülünün dayandırılmasına və həzz prinsipinin hökmü altında çox daha uzun müddət qalmasına səbəb olur; bir çox şəxslərdə o, bu prinsipin hökmündən heç vaxt qurtula bilmir.

Bu vəziyyətlər nəticəsində bir tərəfdən cinsi həvəs ilə xəyal arasında, digər tərəfdən isə Mən həvəsləri ilə şüur fəaliyyətləri arasında daha yaxın bir əlaqə yaranır. Bu əlaqə, genetik psixologiya baxımından ikinci dərəcəli hesab edilsə də, həm sağlam insanlarda, həm də nevrozlu xəstələrdə bizə çox sıx bir şəkildə görünür. Davam edən avtoerotizm, cinsi obyekt üzərində asan olan anlıq və xəyali təminin, lakin əmək və təxirə salma tələb edən real təminin yerini tutmasına imkan verir. Sıxışdırma xəyal dünyasında bütün qüdrəti ilə qalır; o, təsəvvürləri, şüur tərəfindən qavranıla bilmədən əvvəl, yaranma anında (in statu nascendi) ləngitməyi bacarır, əgər onların yüklənməsi xoşagəlməzliyin boşalmasına səbəb ola bilərsə. Bu, psixi təşkilatımızın zəif nöqtəsidir və artıq rasionallaşmış düşünmə proseslərini yenidən həzz prinsipinin hökmü altına almaq üçün istifadə oluna bilər. Beləliklə, nevroza psixi meyilliliyin əhəmiyyətli bir hissəsi, cinsi həvəsin reallığa diqqət yetirməyə gecikmiş tərbiyəsi və bundan əlavə, bu gecikməyə imkan verən şərtlər tərəfindən müəyyən edilir.

4) Həzz Məni necə yalnız arzulamaqdan, həzz qazanmağa çalışmaqdan və xoşagəlməzlikdən qaçmaqdan başqa bir şey edə bilmirsə, Reallıq Məni də yalnız fayda axtarmaqdan və ziyan qarşısında təhlükəsizlik təmin etməkdən başqa bir şey etməyə ehtiyac duymur¹⁰⁶. Əslində, həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəz edilməsi həzz prinsipinin ləğvi deyil, yalnız onun təhlükəsizliyə alınması deməkdir. Müvəqqəti, nəticələri qeyri-müəyyən olan bir həzz tərk edilir, lakin yalnız yeni yolla sonradan gələn, təhlükəsiz bir həzz qazanmaq üçün. Lakin bu əvəzləmənin psixi daxili təsiri o qədər güclü olmuşdur ki, o, xüsusi bir dini mifdə əks olunur. – İstəklə və ya məcburi olaraq – dünyəvi həzzlərdən imtina etdiyi üçün axirətdə mükafatlandırılma haqqında təlim, bu psixi çevrilişin mifik proyeksiyasından başqa bir şey deyil. Dinlər bu nümunənin ardıcıl təqibində, həyatda mütləq həzzdən imtina etməyi gələcək varlıqda kompensasiya vədi ilə müqabilində qəbul etdirə bilmişlər; onlar bu yolla həzz prinsipinin üstəsindən gələ bilməmişlər. Bu qalibiyyətə ən çox elm nail olur, lakin elm də iş zamanı intellektual həzz təklif edir və sonluqda praktik qazanc vəd edir.

5) Tərbiyə, həzz prinsipinin üstəsindən gəlməyə, onun reallıq prinsipi ilə əvəz edilməsinə təşviq kimi heç bir çəkinmə olmadan təsvir edilə bilər; beləliklə, o, Mənə aid olan həmin inkişaf prosesinə köməklik etmək istəyir, bu məqsədlə tərbiyəçilər tərəfindən verilən sevgi mükafatlarından istifadə edir və buna görə də, əgər şımarıq uşaq bu sevgiyə onsuz da sahib olduğuna və heç bir halda ondan məhrum ola bilməyəcəyinə inanırsa, uğursuz olur.

6) İncəsənət, iki prinsipin barışığını xüsusi bir yolla əldə edir. Sənətkar əslində reallıqdan üz çevirən bir insandır, çünki o, reallığın ilkin olaraq tələb etdiyi həvəslərin ödənilməsindən imtina ilə barışa bilmir və erotik və ambisiyalı arzularını fantaziya həyatında sərbəst buraxır. Lakin o, xüsusi istedadları sayəsində fantaziyalarını, insanlar tərəfindən reallığın dəyərli nüsxələri kimi qəbul edilən yeni bir reallıq növünə çevirərək, bu fantaziya dünyasından reallığa qayıdış yolunu tapır. Beləliklə, o, bir mənada həqiqətən də olmaq istədiyi qəhrəman, kral, yaradıcı, sevimli olur, xarici dünyada həqiqi dəyişiklik etmək üçün nəhəng dolanbac yola əl atmadan. O, bunu yalnız digər insanların da reallıq tərəfindən tələb olunan imtinadan özündəki kimi eyni narazılığı hiss etmələri, həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəz edilməsi nəticəsində yaranan bu narazılığın özü reallığın bir hissəsi olduğu üçün bacara bilər¹⁰⁷.

7) Mən həzz Mənindən Reallıq Məninə keçid prosesini yaşayarkən, cinsi həvəslər ilkin avtoerotizmdən müxtəlif aralıq mərhələlər vasitəsilə çoxalma funksiyasının xidmətində olan obyekt sevgisinə doğru aparan dəyişiklikləri yaşayır. Əgər bu iki inkişaf yolunun hər bir mərhələsinin gələcək nevroz xəstəliyi üçün bir dispozisiya yeri ola biləcəyi doğrudursa, gələcək xəstəliyin forması haqqında qərarın (nevroz seçiminin) Mən və libido inkişafının hansı mərhələsində dispozisiya yaradan inkişaf ləngiməsinin baş verdiyindən asılı olması ehtimalı yüksəkdir. Hələ öyrənilməmiş olan hər iki inkişafın zamana aid xarakterləri, onların bir-birinə nisbətən mümkün yerdəyişmələri belə gözlənilməz əhəmiyyət kəsb edir.

8) Şüursuz (sıxışdırılmış) proseslərin ən qəribə xarakteri, hər bir tədqiqatçının böyük özünə qalib gəlmə sayəsində yalnız öyrəşə bildiyi xarakter, onların arasında reallıq yoxlamasının heç bir dəyəri olmamasından, düşüncə reallığının xarici həqiqətlə bərabərləşdirilməsindən, istəyin yerinə yetirilməsi ilə, hadisə ilə eyniləşdirilməsindən irəli gəlir; bu da köhnə həzz prinsipinin hökmranlığından asanlıqla nəticə çıxarılır. Buna görə də şüursuz fantaziyaları şüursuz hala gəlmiş xatirələrdən ayırmaq çox çətin olur. Lakin insan heç vaxt reallıq qiymətləndirməsini sıxışdırılmış psixi formasiyalara daxil etməyə və ya məhz həqiqət olmadıqları üçün fantaziyaları simptom yaranmasında kiçik görməyə və ya həqiqətən icra edilmiş bir cinayət aşkar edilmədiyi üçün nevroz təqsir hissinin mənbəyini başqa yerlərdə axtarmağa aludə edilməməlidir. İnsan araşdırdığı ölkədə hökm sürən valyutadan istifadə etmək öhdəliyini daşıyır; bizim halda bu, nevroz valyutasıdır. Məsələn, aşağıdakı kimi bir yuxunu həll etməyə çalışaq. Bir zamanlar uzun və əziyyətli ölüm xəstəliyi dövründə atasına qulluq etmiş bir kişi, atasının vəfatından sonrakı aylarda dəfələrlə yuxu gördüyünü bildirir: atası yenidən sağdır və onunla əvvəlki kimi danışır. Lakin o, atasının artıq öldüyünü, amma bunun fərqində olmadığını son dərəcə ağrılı şəkildə hiss edirmiş. «Atası artıq ölmüşdü» sözlərindən sonra «onun istəyinə uyğun olaraq» və ya «onun istəyi nəticəsində» ifadəsini əlavə etmək və son sözlərə «bunu istədiyi üçün» əlavəsini etmək olmasa, mənasız səslənən bu yuxunu anlamağın başqa yolu yoxdur. Yuxu düşüncəsi belə olur: Onun üçün ağrılı bir xatirədir ki, atası hələ sağ ikən ona ölümü (qurtuluş kimi) istəməli olmuşdur və əgər ata bunu sezsəydi, nə qədər dəhşətli olardı. Bu, sevilən bir şəxsin itirilməsindən sonra məlum olan özünüqınama hallarındandır və bu nümunədə təqsirləndirmə, ataya qarşı ölüm istəyinin uşaqlıq mənasına qayıdır.

Bu kiçik, icraedici olmaqdansa daha çox hazırlayıcı məqalənin nöqsanları, əgər mən onları qaçılmaz hesab etdiyimi bildirsəm, bəlkə də yalnız az bir hissədə əsaslandırılmış olar. Reallıq prinsipinə uyğunlaşmanın psixi nəticələri haqqında olan bir neçə cümlədə, saxlamağı üstün tutduğum və haqlılığını təsdiqləmək heç də az əmək tələb etməyəcək fikirləri işarə etmək məcburiyyətində qaldım. Lakin ümid edirəm ki, bu işdə reallıq prinsipinin hökmranlığının harada başladığı, xeyirxah oxucuların nəzərindən yayınmayacaq.