Psixoanalitik terapiyanın gələcək imkanları

Hörmətli cənablar! Bu gün bizi əsasən praktik məqsədlər birləşdirdiyi üçün, mən də giriş nitqimin mövzusu kimi praktik bir məsələni seçəcəyəm; sizin elmi deyil, həkimlik marağınızla müraciət edəcəyəm. Terapiyamızın uğurlarını necə qiymətləndirdiyinizi təxmin edirəm və fərz edirəm ki, əksəriyyətiniz artıq iki mərhələdən keçmişsiniz: terapiya qabiliyyətimizin gözlənilməz dərəcədə artması qarşısında heyrət və səylərimizə mane olan çətinliklərin böyüklüyü qarşısında depressiya. Lakin bu inkişaf yolunun hansı mərhələsində olmağınızdan asılı olmayaraq, bu gün sizə göstərməyi planlaşdırıram ki, nevrozlarla mübarizədə vasitələrimiz tükənməyib və yaxın gələcəkdə terapiya imkanlarımızın əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasını gözləyə bilərik.

Məncə, güclənmə bizə üç tərəfdən gələcək:

(1) daxili inkişaf sayəsində, (2) avtoritetin artması sayəsində, (3) işimizin ümumi təsiri sayəsində.

(1) «Daxili inkişaf» dedikdə, mən (a) analitik biliklərimizdə, (b) texnikamızdakı inkişafı nəzərdə tuturam.

(a) Biliklərimizin inkişafına gəldikdə: Təbii ki, xəstələrimizdəki şüursuzu anlamaq üçün lazım olan hər şeyi hələ də bilmirik. İndi isə aydındır ki, biliklərimizdəki hər bir inkişaf terapiyamız üçün güc artımı deməkdir. Heç nə başa düşmədiyimiz müddətcə, heç nəyə də nail ola bilməmişik; nə qədər çox başa düşməyi öyrənsək, bir o qədər çox iş görərik. Psixoanalitik müalicənin başlanğıc mərhələlərində o, amansız və tükəndirici idi. Xəstə hər şeyi özü söyləməli idi və həkimin fəaliyyəti onu daim təzyiq altında saxlamaqdan ibarət idi. Bu gün vəziyyət daha mehribandır. Müalicə iki hissədən ibarətdir: həkimin təxmin etdiyi və xəstəyə dediyi şeydən və xəstənin eşitdiklərini öz tərəfindən emal etməsindən. Yardım göstərmə mexanizmimiz asanlıqla başa düşüləndir; biz xəstəyə şüurlu gözlənti təsəvvürünü veririk, onun oxşarlığına əsasən o, özündəki sıxışdırılmış, şüursuz təsəvvürü tapır. Bu, intellektual köməkdir və şüurlu ilə şüursuz arasındakı müqavimətlərin aşılmasını asanlaşdırır. Bu arada qeyd edirəm ki, analitik müalicədə istifadə olunan yeganə mexanizm bu deyil; siz hamınız «transfer»nin istifadəsində yatan daha güclü mexanizmi tanıyırsınız. Müalicənin başa düşülməsi üçün vacib olan bütün bu münasibətləri yaxın gələcəkdə «Psixoanalizin Ümumi Metodologiyası» adlı əsərdə nəzərdən keçirməyə çalışacağam. Həmçinin, müalicənin bu günkü praktikasında fərzlərimizin düzgünlüyünə dair sübutların kölgə altında qalması haqqında iradınızı rədd etmək ehtiyacını hiss etmirəm; siz unutmursunuz ki, bu sübutlar başqa yerlərdə tapıla bilər və terapiya müdaxiləsi nəzəri araşdırma kimi aparıla bilməz.

İndi bizə yeni şeylər öyrənməli olduğumuz və həqiqətən gündəlik olaraq yeni şeylər öyrəndiyimiz bəzi sahələrə toxunmağa icazə verin. Ən əvvəlcə, yuxuda və şüursuzda olan simvolizm sahəsidir. Bildiyiniz kimi, bu, şiddətlə mübahisə edilən bir mövzudur! Həmkarımız V. Stekelin bütün rəqiblərin etirazlarına baxmayaraq, yuxu simvollarının tədqiqinə dalması kiçik bir xidmət deyil. Həqiqətən öyrəniləcək çox şey var; 1899-cu ildə yazdığım «Yuxuların Yozumu» əsəri simvolizmin tədqiqindən vacib əlavələr gözləyir.

Bu yeni tanınmış simvolların biri haqqında sizə bir neçə söz demək istəyirəm: Bir müddət əvvəl mənə məlum oldu ki, bizdən çox uzaqda duran bir psixoloq bizdən birinə müraciət edərək, yuxuların gizli cinsi mənasını şübhəsiz ki, şişirdiyimizi bildirmişdi. Onun ən çox təkrarlanan yuxusu pilləkənlərdən yuxarı qalxmaq idi və bunun arxasında şübhəsiz heç nə cinsi deyildi. Bu etiraza diqqət yetirərək, yuxuda pilləkənlərin, pillələrin və nərdivanların təsadüf edilməsinə diqqət ayırdıq və tezliklə müəyyən edə bildik ki, pilləkən (və ona analog olan hər şey) etibarlı bir cinsi əlaqə simvoludur. Müqayisənin əsasını tapmaq çətin deyil; ritmik fasilələrlə, artan nəfəs darlığı ilə bir hündürlüyə qalxmaq olar və sonra bir neçə sürətli sıçrayışla yenidən aşağıda olmaq mümkündür. Beləliklə, cinsi əlaqənin ritmi pilləkənlərdən qalxmaqla yenidən təkrarlanır. Dil istifadəsini də nəzərə almağı unutmayaq. O, bizə göstərir ki, «qalxmaq» sözü cinsi hərəkətin əvəzedici adı kimi asanlıqla istifadə olunur. Adətən deyilir ki, kişi bir «qalxan»dır, «qalxır». Fransız dilində pilləkənin pilləsi «la marche» adlanır; «un vieux marcheur» ifadəsi bizim «qoca qalxan» ifadəmizlə tamamilə üst-üstə düşür. Bu yeni tanınmış simvolların mənşəyi olan yuxu materialı, quracağımız simvolizm üzrə kollektiv tədqiqat komitəsi tərəfindən sizə vaxtı-vaxtında təqdim olunacaq. «Xilas etmək» simvolu və onun məna dəyişikliyi kimi digər maraqlı bir simvol haqqında illikimizin ikinci cildində məlumatlar tapacaqsınız. Amma burada dayanmalıyam, əks halda digər məqamlara çatmayacam.

Sizin hər biriniz öz təcrübənizdən əmin olacaqsınız ki, tipik xəstəlik hallarının quruluşunu dərk etdikdən sonra yeni bir hal qarşısında tamamilə fərqli bir mövqe tutursunuz. İndi fərz edin ki, biz nevrozların müxtəlif formalarının qurulmasındakı qanunauyğunluğu, indiyə qədər histerik simptom yaranması üçün nail olduğumuz kimi, qısa düsturlara sığdırmış olsaydıq, proqnostik hökmümüz nə qədər möhkəmlənərdi. Bəli, doğum həkimi plasentanın yoxlanılması ilə onun tamamilə xaric edilib-edilmədiyini və ya zərərli qalıqların geri qalıb-qalmadığını öyrəndiyi kimi, biz də xəstənin uğurundan və cari vəziyyətindən asılı olmayaraq, işin bizim üçün qəti olaraq uğurlu olub-olmadığını və ya təkrarlanmalar və yeni xəstəliklərə hazır olmağımız lazım gəlib-gəlmədiyini deyə bilərik.

(b) Mən texnika sahəsindəki yeniliklərə keçirəm; burada əslində ən çoxu hələ də öz qəti təsbitini gözləyir və çox şey indi aydınlaşmağa başlayır. Psixoanalitik texnika indi iki məqsəd qoyur: həkimə əziyyət verməmək və xəstəyə öz şüursuzluğuna tam sərbəst giriş imkanı açmaq. Siz bilirsiniz ki, bizim texnikamızda prinsipial bir dəyişiklik baş vermişdir. Katartik müalicə dövründə biz simptomların izahını məqsəd tuturuq, sonra simptomlardan uzaqlaşdıq və «komplekslər»in – Yunqun artıq zəruri olan sözü ilə – açılmasını məqsəd kimi yerinə qoyduq; indi isə işi birbaşa «müqavimətlər»in tapılmasına və aradan qaldırılmasına yönəldirik və müqavimətlər tanınıb aradan qaldırıldıqda komplekslərin asanlıqla ortaya çıxacağına haqlı olaraq etibar edirik. Sizdən bəzilərində bu müqavimətləri nəzərdən keçirmək və təsnif etmək ehtiyacı özünü göstərməyə başlamışdır. İndi sizdən xahiş edirəm ki, öz materialınızda aşağıdakı ümumiləşdirməni təsdiq edib-etməyəcəyinizi yoxlayasınız: Kişi xəstələrdə ən əhəmiyyətli müalicə müqavimətləri ata kompleksindən qaynaqlanır və atadan qorxu, ata qarşı inat və ata qarşı inanmazlıq şəklində həll olunur.

Texnikanın digər yenilikləri həkimin şəxsiyyətinə aiddir. Biz «qarşı-transfer»ə diqqət yetirmişik; bu, xəstənin təsiri ilə həkimin şüursuz hisslərində yaranır və biz həkimin bu qarşı-transferi özündə tanıması və idarə etməsi tələbini irəli sürməyə yaxınlaşırıq. Psixoanalizi icra edən və təcrübələrini bir-biri ilə bölüşən şəxslərin sayı artdığından bəri, hər bir psixoanalitikin yalnız öz kompleksləri və daxili müqavimətlərinin imkan verdiyi qədər irəlilədiyini qeyd etmişik və buna görə də onun fəaliyyətini öz-özünə analizlə başlamasını və xəstələr üzərində təcrübə qazandığı müddətdə bu analizi davamlı dərinləşdirməsini tələb edirik. Belə bir öz-özünə analizdə heç nəyə nail ola bilməyən şəxs, xəstələri analitik yolla müalicə etmək qabiliyyətini birbaşa inkar edə bilər.

İndi analitik texnikanın xəstəlik formasından və xəstədə üstünlük təşkil edən həvəslərdən asılı olaraq müəyyən dəyişikliklərə məruz qalmalı olduğu aydınlaşmasına yaxınlaşırıq. Konversiya histeriyasının müalicəsindən başlamışıq; təşviş histeriyasında (fobiyalarda) yanaşmamızı bir qədər dəyişməliyik. Çünki bu xəstələr, fobik şərtə riayət etməklə qorunduklarını hiss etdikləri müddətcə, fobiyanın həlli üçün həlledici olan materialı gətirə bilməzlər. Müalicənin əvvəlindən etibarən qoruyucu mexanizmdən imtina edib təşviş şəraitində işləmələrini təmin etmək, əlbəttə, mümkün deyil. Ona görə də, onlara fobiyanın qorunmasından imtina etməyə və artıq xeyli azaldılmış bir təşvişə məruz qalmağa qərar verə bilənə qədər, şüursuzlarının tərcüməsi vasitəsilə kömək göstərməyə davam etmək lazımdır. Bunu etdikdən sonra, fobiyanın həllinə aparan nəzarət üçün lazım olan material yalnız o zaman əlçatan olacaq. Hələ qəti qərar verməyə hazır olmadığım texnikanın digər dəyişiklikləri məcburiyyət nevrozlarının müalicəsində zəruri olacaq. Bu kontekstdə hələ aydınlaşmamış çox vacib suallar ortaya çıxır: xəstənin mübarizə apardığı həvəslərinə müalicə dövründə müəyyən dərəcədə doyum icazə vermək nə dərəcədə mümkündür və bu həvəslərin aktiv (sadist) və ya passiv (mazoxist) təbiətli olmasının burada hansı fərqi yaratdığı məsələsi.

Ümid edirəm ki, indi yalnız sezdiklərimizin hamısını bildiyimiz təqdirdə və xəstələrimiz üzərindəki dərinləşmiş təcrübəmizin bizi aparmalı olduğu texnikanın bütün təkmilləşdirilmələrini həyata keçirdiyimiz təqdirdə, tibbi fəaliyyətimizin bütün tibbi ixtisas sahələrində mövcud olmayan bir dəqiqlik və uğur təminatına nail olacağı təəssüratını almışsınız.

(2) Bəndinə cavab olaraq: Zamanla üzərimizə düşməli olan nüfuz artımından çox şey gözləyəcəyimizi demişdim. Nüfuzun əhəmiyyəti haqqında sizə çox şey deməyə ehtiyac yoxdur. Mədəniyyət insanlarının çox azı başqalarına söykənmədən mövcud ola və ya hətta müstəqil bir hökm çıxara bilər. İnsanların nüfuz hərisliyi və daxili dayanıqsızlığını kifayət qədər yüksək təsəvvür edə bilməzsiniz. Dinlərin zəifləməsindən bəri nevrozların qeyri-adi dərəcədə artması sizə bunun üçün bir ölçü verə bilər. Mədəniyyətin hər bir fərddən tələb etdiyi böyük sıxışdırma xərcləri nəticəsində Mənin kasıblaşması bu vəziyyətin əsas səbəblərindən biri ola bilər.

Bu avtoritet və ondan gələn nəhəng təlqin indiyə qədər bizə qarşı idi. Bütün müalicəvi uğurlarımız bu təlqinə qarşı əldə edilmişdir; belə şəraitdə ümumiyyətlə uğur qazanıla bilmiş olmasına təəccüblənmək lazımdır. Psixoanalizi tək başıma təmsil etdiyim dövrlərin «xoş» tərəflərini təsvir etmək üçün bu qədər irəli getmək istəmirəm. Bilirəm ki, mən onlara əzablarının daimi həllini verə biləcəyimə dair təminat verdiyim xəstələr, mənim sadə mühitimdə ətraflarına baxır, mənim az olan şöhrətimi və titulumu düşünür və məni, əgər insan bunu bacarırsa, o, başqa cür görünməlidir deyə etiraz edilən, bir qumarxanada yanılmaz qazanma sisteminin sahibi kimi nəzərdən keçirirdilər. Həqiqətən də, köməkçi vəzifəsini daşımalı olan həmkar, əməliyyat sahəsinə tüpürməkdən xüsusi zövq alarkən və qohumlar xəstədə qan və ya narahat hərəkətlər olduqda cərrahı təhdid edərkən, psixi əməliyyatlar aparmaq rahat deyildi. Əməliyyat reaksiya əlamətləri göstərə bilər; cərrahiyyədə biz artıq buna çoxdan öyrəşmişik. Sadəcə mənə inanmırdılar, necə ki, bu gün də bizə hamımıza az inanırlar; belə şəraitdə bir çox müdaxilə uğursuz olmalı idi. Ümumi etimad bizə yönəldikdə, müalicəvi şanslarımızın necə artacağını qiymətləndirmək üçün, Türkiyədə və Qərbdə ginekoloqun mövqeyini düşünün. Orada ginekoloqun edə biləcəyi tək şey, divardakı dəlikdən ona uzadılan qolun nabzını tutmaqdır. Obyektin belə bir əlçatmazlığına həkimlik xidməti də uyğun gəlir; Qərbdəki rəqiblərimiz bizə xəstələrimizin ruhi dünyası üzərində təxminən belə bir nəzarət imkanı vermək istəyirlər. Lakin cəmiyyətin təlqini xəstə qadını ginekoloqa doğru itələdiyi gündən bəri, o, qadının köməkçisi və xilaskarı olmuşdur. İndi deməyin ki, cəmiyyətin avtoriteti bizə kömək edirsə və uğurlarımızı bu qədər artırır, bu, fərziyyələrimizin doğruluğunu sübut etməyəcək. Təlqin iddia olunduğu kimi hər şeyi bacarır və uğurlarımız psixoanalizin deyil, təlqinin uğurları olacaq. Cəmiyyətin təlqini indi sinirli xəstələrə su, pəhriz və elektrik müalicələrində kömək edir, lakin bu tədbirlər nevrozları məğlub etməyi bacarmır. Psixoanalitik müalicələrin daha çox nəticə verib-verməyəcəyi özünü göstərəcək.

İndi isə gözləntilərinizi yenidən azaltmalıyam. Cəmiyyət bizə avtoritet tanımaqda tələsməyəcək. Bizə qarşı müqavimət göstərməlidir, çünki biz ona qarşı tənqidi mövqe tuturuq; biz ona sübut edirik ki, nevrozların yaranmasında özü böyük payı var. Biz insanları içlərində sıxışdırılmış olanı aşkarlamaqla öz düşmənimizə çevirdiyimiz kimi, cəmiyyət də öz nöqsanlarını və çatışmazlıqlarını amansızcasına ifşa etməyimizə rəğbətlə cavab verə bilməz; biz illüziyaları məhv etdiyimiz üçün, bizə idealı təhlükəyə atdığımız ittihamı irəli sürürlər. Belə görünür ki, terapevtik şanslarımızın böyük dərəcədə artmasını gözlədiyim şərt heç vaxt reallaşmayacaq. Yenə də vəziyyət indi düşünülə biləcəyi qədər ümidsiz deyil. İnsanların hissləri və maraqları nə qədər güclü olsa da, intellektual olan da bir qüvvədir. Əvvəlcə nüfuz qazanan qüvvə məhz bu deyil, lakin sonunda daha qəti şəkildə qalib gəlir. Ən kəskin həqiqətlər, onlarla zədələnmiş maraqlar və onların oyatdığı hisslər öz gücünü tükəndirdikdən sonra, nəhayət, dinlənilir və qəbul edilir. İndiyə qədər həmişə belə olub və biz psixoanalitiklərin dünyaya deməli olduğumuz arzuolunmaz həqiqətlər də eyni taleyə malik olacaq. Yalnız bu, çox tez baş verməyəcək; biz gözləməyi bacarmalıyıq.

(3) Nəhayət, işimizin «ümumi təsirindən» nə başa düşdüyümü və bu haqqında hansı ümidlər bəslədiyimi sizə izah etməliyəm. Burada çox qəribə bir terapevtik vəziyyət mövcuddur ki, bəlkə də heç yerdə eyni şəkildə təkrarlanmır və sizə əvvəlcə yad görünəcək, ta ki, içində çoxdan tanış olduğunuz bir şeyi tanıyana qədər. Siz bilirsiniz ki, psixonevrozlar, mövcudluğunu özümüzdən və başqalarından inkar etməli olduğumuz həvəslərin təhrif olunmuş əvəzedici doyumlarıdır. Onların mövcudluq qabiliyyəti bu təhrifə və yanlış qiymətləndirməyə əsaslanır. Onların təqdim etdiyi tapmacanın həlli və xəstələrin bu həlli qəbul etməsi ilə bu xəstəlik vəziyyətləri mövcudluq qabiliyyətini itirir. Tibbdə buna bənzər demək olar ki, heç nə yoxdur; nağıllarda pis ruhlar haqqında eşidirsiniz ki, onların gücü, sirr saxlanılan adlarını onlara söyləyən kimi qırılır.

İndi tək xəstənin yerinə nevrozlarla xəstələnən, xəstə və sağlam şəxslərdən ibarət olan bütün cəmiyyəti, orada həllin qəbul edilməsi fərzinin yerinə burada ümumi tanınmanı qoyun; bu halda qısa bir düşünmə göstərəcək ki, bu əvəzləmə nəticədə heç nəyi dəyişə bilmir. Terapiyanın fərddə əldə edə biləcəyi uğur, kütlədə də mütləq baş verməlidir. Xəstələr müxtəlif nevrozlarını, həddindən artıq təşvişli nəvazişlərini, məyus olmuş ambisiyalarını danışan aqorafobiyalarını, pis niyyətlərə görə ittihamları və onlara qarşı tədbirləri təmsil edən məcburi hərəkətlərini açıqlaya bilməzlər, əgər psixi proseslərini onlardan gizlətmək istədikləri bütün qohumlar və yad adamlar üçün simptomların ümumi mənası məlumdursa və əgər özləri də bilirlərsə ki, xəstəlik əlamətlərində başqalarının dərhal yozumlaya bilməyəcəyi heç nə istehsal etmirlər. Lakin təsir yalnız – əksər hallarda icrası mümkün olmayan – simptomların gizlədilməsi ilə məhdudlaşmayacaq; çünki bu gizlətmə məcburiyyəti xəstəliyi yararsız edir. Sirrin açıqlanması, nevrozların içindən qaynaqlandığı «etioloji tənliyi» ən həssas nöqtəsindən hədəf almış, xəstəlik qazancını illüziyaya çevirmişdir və buna görə də, həkimin indiskretliyi ilə dəyişən vəziyyətin son nəticəsi xəstəlik istehsalının dayandırılmasından başqa heç nə ola bilməz.

Bu ümid sizə utopik görünürsə, nevroz hadisələrinin bu yolla həqiqətən artıq aradan qaldırıldığını, baxmayaraq ki, çox nadir hallarda, xatırlamağa icazə verin. Keçmiş dövrlərdə kənd qızlarında Müqəddəs Bakirənin hallüsinasiyasının nə qədər tez-tez baş verdiyini düşünün. Belə bir görünüş möminlərin böyük axınına, yaxud ziyarətgahda bir kilsənin tikilməsinə səbəb olduqca, bu qızların visioner vəziyyəti təsirdən qorunurdu. Bu gün hətta ruhanilər bu hadisələrə münasibətlərini dəyişiblər; onlar jandarmın və həkimin visioneri ziyarət etməsinə icazə verirlər və bundan sonra Bakirə çox nadir hallarda görünür. Yaxud, əvvəl gələcəyə köçürdüyüm eyni prosesləri, analoji, lakin alçaldılmış və buna görə də daha asan nəzərdən keçirilə bilən bir vəziyyətdə sizinlə birlikdə öyrənməyə icazə verin. Fərz edin ki, yaxşı cəmiyyətdən olan kişilərdən və xanımlardan ibarət bir dairə yaşıl təbiət içində yerləşən bir qonaq evinə bir günlük səyahət qərarı verib. Xanımlar öz aralarında razılaşıblar ki, əgər onlardan biri təbii ehtiyacını ödəmək istəsə, ucadan deyəcək: «Mən indi çiçək yığmağa gedirəm»; lakin bir pis niyyətli bu sirri öyrənib və iştirakçılara göndərilən çap olunmuş proqrama yazdırıb: «Xanımlar kənara getmək istədikdə, çiçək yığmağa gedirik deyənlər». Təbii ki, xanımlardan heç biri artıq bu eufemizmdən istifadə etmək istəməyəcək və eyni şəkildə, yeni razılaşdırılmış formullar da çətinləşəcək. Nəticə nə olacaq? Xanımlar təbii ehtiyaclarını açıq şəkildə etiraf edəcəklər və kişilərdən heç biri buna etiraz etməyəcək. Daha ciddi halımıza qayıdaq. Bir çox insanlar həyat konfliktlərində, onların həlli çox çətin olduğu üçün, nevroza sığınıblar və bu zaman uzun müddət ərzində çox bahalı olsa da, aydın bir xəstəlik qazancı əldə ediblər. Psixoanalizin indiskret izahları xəstəliyə qaçış yolunu onlara bağlayarsa, bu insanlar nə etməli olacaqlar? Onlar dürüst olmalı, içlərində canlanan həvəsləri etiraf etməli, konfliktdə tab gətirməli, mübarizə aparmalı və ya imtina etməli olacaqlar və psixoanalitik maarifləndirmənin nəticəsində qaçılmaz olaraq yaranan cəmiyyətin tolerantlığı onlara kömək edəcək.

Lakin xatırlayaq ki, həyata fanatik gigiyenist və ya terapevt kimi qarşı çıxmaq olmaz. İtiraf edək ki, nevrotik xəstəliklərin bu ideal profilaktikası bütün fərdlər üçün faydalı olmayacaq. Bu gün xəstəliyə sığınanların bir çoxu bizim fərz etdiyimiz şəraitdə mübarizəyə tab gətirə bilməz, əksinə, tezliklə məhv olar və ya öz nevrotik xəstəliklərindən daha böyük bir bəlanı törədər. Nevrosların qoruyucu mexanizm kimi bioloji funksiyası və sosial haqqı var; onların «xəstəlik qazancı» həmişə yalnız subyektiv deyil. Sizlərdən hansınız bir nevrozun səbəblərinə nəzər salmamısınız ki, vəziyyətin bütün mümkün nəticələri arasında ən yüngül çıxış yolu kimi qəbul etməli olasınız? Əgər dünya digər qaçılmaz bəlalardan doludur, bəs nevrosların məhvi üçün həqiqətən belə ağır qurbanlar vermək lazımdır?

Beləliklə, nevrozların gizli mənası haqqında maarifləndirmə səylərimizi, əslində fərd üçün təhlükəli və cəmiyyətin işləyişi üçün zərərli olduğu üçün tərk edəkmi? Elmi biliyin bir hissəsindən praktik nəticə çıxarmaqdan imtina edəkmi? Xeyr, məncə, bizim vəzifəmiz digər istiqamətə yönəlməlidir. Nevrosların xəstəlik qazancı ümumilikdə və nəticədə həm fərdlər, həm də cəmiyyət üçün zərərlidir. Maarifləndirmə işimiz nəticəsində yarana biləcək bədbəxtlik yalnız ayrı-ayrı fərdləri əhatə edəcək. Cəmiyyətin həqiqətə daha uyğun və daha ləyaqətli bir vəziyyətə dönüşü bu qurbanlarla çox baha başa gəlməyəcək. Ən əsası isə: bu gün nevrotik simptomların istehsalında, reallıqdan təcrid olunmuş fantaziya dünyasının xidmətində sərf olunan bütün enerjilər, həyatın xeyrinə işləyə bilməsələr belə, gələcək nəsillər üçün tək ümidimizi gördüyümüz mədəniyyətimizdəki dəyişikliklərə çağırışı gücləndirməyə kömək edəcəklər.

Beləliklə, sizləri xəstələrinizi psixoanalitik yolla müalicə etdiyiniz zaman birdən çox mənada vəzifənizi yerinə yetirdiyinizə dair əminliklə buraxmaq istəyirəm. Siz yalnız elmin xidmətində işləmirsiniz, nevrosların sirlərini dərk etmək üçün yeganə və təkrarlanmaz fürsətdən istifadə edirsiniz; siz yalnız xəstənizə bu gün əlimizdə olan ən effektiv müalicəni təqdim etmirsiniz; siz həm də kütlənin maarifləndirilməsinə öz töhfənizi verirsiniz, hansı ki, biz nevrotik xəstəliklərin ən dərin profilaktikasını ictimai avtoritet vasitəsilə gözləyirik.