Transferin dinamikası haqqında

«Transfer»nin tükəndirilməsi çətin olan mövzusu bu yaxınlarda bu mərkəzi jurnalda W. Stekel tərəfindən¹⁷⁵ təsviri üsulla işlənmişdir. İndi mən burada bəzi qeydlər əlavə etmək istəyirəm ki, transferin psixoanalitik müalicə zamanı necə zəruri olaraq baş verdiyini və müalicə zamanı məlum olan roluna necə nail olduğunu anlamaq mümkün olsun.

Gəlin aydınlaşdıraq ki, hər bir insan doğuşdan gətirdiyi meyl və uşaqlıq illərində ona təsir edən amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində sevgi həyatını necə yaşayacağına dair müəyyən bir xüsusiyyət qazanmışdır, yəni hansı sevgi şərtlərini irəli sürdüyünü, bu zaman hansı həvəsləri ödədiyini və hansı məqsədlər qoyduğunu¹⁷⁶. Bu, demək olar ki, bir klişe (və ya bir neçə klişe) yaradır ki, həyat boyu xarici şərait və əlçatan sevgi obyektlərinin təbiəti imkan verdiyi qədər mütəmadi olaraq təkrarlanır, yenidən çap olunur; bu klişe son təəssüratlara qarşı tamamilə dəyişməz deyil. Təcrübələrimiz göstərdi ki, sevgi həyatını təyin edən bu təhriklərin yalnız bir hissəsi tam psixi inkişaf yolunu keçmişdir; bu hissə reallığa yönəlib, şüurlu şəxsiyyətin ixtiyarındadır və onun bir parçasını təşkil edir. Bu libidinal təhriklərin digər hissəsi inkişafda dayandırılıb, o, şüurlu şəxsiyyətdən və reallıqdan kənarlaşdırılıb; ya yalnız fantaziyada yayılmağa icazə verilib, ya da tamamilə şüursuzluqda qalıb, nəticədə şəxsiyyətin şüuruna məlum deyil. Sevgi ehtiyacı reallıq tərəfindən tam ödənməyən insan, hər yeni ortaya çıxan şəxsə libidinal gözlənti təsəvvürləri ilə yanaşmalıdır və onun libidosunun hər iki hissəsinin, yəni şüurlu olan və şüursuz olan hissəsinin bu münasibətdə iştirak etdiyi tamamilə ehtimal olunur.

Qismən qane edilməmiş şəxsin gözlənti ilə hazır saxladığı libido yüklənməsinin həkimin şəxsiyyətinə də yönəlməsi tamamilə normal və başa düşüləndir. Fərzimizə əsasən, bu yüklənmə nümunələrə tabe olacaq, həmin şəxsdə mövcud olan klişelərdən birinə bağlanacaq və ya, belə də deyə bilərik, həkimin, xəstənin indiyə qədər formalaşdırdığı psixi «sıralar»dan birinə daxil edilməsinə səbəb olacaq. Həkimə olan real münasibətlərə uyğun olaraq, bu yerləşdirmədə ata-imago (Yunqun uğurlu ifadəsinə görə)¹⁷⁷ həlledici rol oynayır. Lakin transfer bu nümunə ilə məhdudlaşmır; o, ana-imago və ya qardaş-imago və s. üzrə də baş verə bilər. Həkimə edilən transferin xüsusiyyətləri, onu soyuqqanlı və rasionallıqla əsaslandırıla bilən ölçü və təbiətdən kənara çıxarır; bu, yalnız şüurlu gözlənti təsəvvürlərinin deyil, həm də saxlanılan və ya şüursuz olan təsəvvürlərin bu transferi yaratdığı fikri ilə başa düşüləndir.

Bu transferin davranışı haqqında əlavə heç nə demək və ya düşünmək lazım deyil, əgər burada psixoanalitik üçün xüsusi maraq doğuran iki məqam izah olunmamış qalmasaydı. Birincisi, biz başa düşmürük ki, nevrozlu şəxslərdə analiz zamanı transfer, analiz olunmayan digər şəxslərlə müqayisədə niyə bu qədər daha intensiv olur; ikincisi isə sirr olaraq qalır ki, niyə analiz zamanı transfer müalicəyə qarşı ən güclü müqavimət kimi qarşımıza çıxır, halbuki analizdən kənarda biz onu sağaltma təsirinin daşıyıcısı, yaxşı nəticənin şərti kimi qəbul etməliyik. Həqiqətən də, xəstənin sərbəst assosiasiyaları iflasa uğradıqda¹⁷⁸, hər dəfə bu dayaq, onun indi həkimin şəxsiyyəti və ya ona aid olan bir şeylə məşğul olan bir təəssüratın hökmü altında olduğu təsdiqi ilə aradan qaldırıla bilər. Bu izahat verildikdən sonra dayaq aradan qalxır və ya iflas vəziyyəti təəssüratların gizlədilməsi vəziyyətinə çevrilir.

İlk baxışda psixoanalizin böyük bir metodoloji çatışmazlığı kimi görünür ki, onda transfer, adətən uğurun ən güclü qaldıracı olan transfer, müqavimətin ən güclü vasitəsinə çevrilir. Lakin daha diqqətlə nəzərə alındıqda, hər iki məsələdən heç olmasa birincisi həll olunur. Psixoanaliz zamanı transferin, ondan kənarda olduğundan daha intensiv və nəzarətsiz şəkildə ortaya çıxması doğru deyil. Nevrozlu xəstələrin analitik müalicə almadığı müəssisələrdə, tam asılılıq həddinə çatan transferin ən yüksək intensivlikləri və ən ləyaqətsiz formaları, habelə onun ən açıq-aydın erotik rəngi müşahidə edilir. Qabriela Royter kimi incə duyğulu bir müşahidəçi, psixoanalizin demək olar ki, mövcud olmadığı bir dövrdə, ümumiyyətlə nevrozların mahiyyəti və yaranması haqqında ən yaxşı anlayışları ortaya qoyan qəribə bir kitabda bunu təsvir etmişdir¹⁷⁹. Beləliklə, transferin bu xarakterik cəhətləri psixoanalizin aid edilə bilməz, əksinə nevrozun özünə aid edilməlidir. İkinci məsələ isə hələlik toxunulmamış qalır.

Bu məsələyə, yəni psixoanalizdə transferin bizə niyə müqavimət kimi qarşı çıxması sualına indi daha yaxınlaşmalıyıq. Müalicənin psixoloji vəziyyətini nəzərdə tutaq: Psixonevroz xəstəliyinə tutulmanın müntəzəm və vacib şərti Yunqun libidonun introversiyası kimi dəqiq adlandırdığı prosesdir¹⁸⁰. Yəni: şüura qabiliyyətli, reallığa yönəlmiş libidonun payı azalır, reallıqdan uzaqlaşmış, şüursuz, lakin bəlkə də fərdin fantaziyalarını qidalandırmağa davam edən, amma şüursuzluğa aid olan libidonun payı isə bir o qədər artır. Libido (tam və ya qismən) geriləməyə keçmiş və infantil imagoları yenidən canlandırmışdır¹⁸¹. İndi analitik müalicə onun arxasınca gedir; məqsəd libidonu tapmaq, onu yenidən şüura əlçatan etmək və nəhayət, reallığa xidmət etdirməkdir. Analitik araşdırma öz pənahgahlarına çəkilmiş libido ilə qarşılaşdıqda, mübarizə baş qaldırmalıdır; libidonun geriləməsinə səbəb olan bütün qüvvələr bu yeni vəziyyəti qorumaq üçün işə qarşı «müqavimətlər» kimi qalxacaqlar. Əgər libidonun içəritməsi və ya geriləməsi xarici aləmlə müəyyən bir münasibət (ən ümumi mənasında: doyumun əsirgənməsi) tərəfindən əsaslandırılmamış və hətta müvəqqəti olaraq məqsədəuyğun olmamış olsaydı, o, heç vaxt baş verməzdi. Lakin bu mənşəli müqavimətlər tək deyil, hətta ən güclüləri də deyil. Fərdin əlində olan libido həmişə şüursuz komplekslərin (daha dəqiq desək, bu komplekslərin şüursuzluğa aid olan hissələrinin) cazibəsi altında qalmış və reallığın cazibəsi zəiflədiyi üçün geriləməyə uğramışdır. Onu azad etmək üçün indi şüursuzluğun bu cazibəsi dəf edilməli, yəni fərdin daxilində indiyə qədər qurulmuş şüursuz təhriklərin və onların məhsullarının sıxışdırılması ləğv edilməlidir. Bu, xəstəliyin, reallıqdan uzaqlaşmanın müvəqqəti əsaslandırması itirilsə belə, çox vaxt davam etməsinə səbəb olan müqavimətin çox daha böyük hissəsini təşkil edir. Analiz hər iki mənbədən gələn müqavimətlərlə mübarizə aparmalıdır. Müqavimət müalicənin hər addımında müşayiət edir; müalicə olunan şəxsin hər bir tək fikri, hər bir hərəkəti müqaviməti nəzərə almalı, sağalmaya yönəlmiş qüvvələrlə qeyd olunan və ona qarşı çıxan qüvvələr arasındakı kompromis kimi ortaya çıxır.

Patogen bir kompleksi onun şüurdakı (istər simptom kimi nəzərə çarpan, istərsə də tamamilə nəzərə çarpmayan) təmsilindən şüursuzluqdakı kökünə doğru izləsək, tezliklə müqavimətin o qədər açıq şəkildə özünü göstərdiyi bir bölgəyə gələrik ki, növbəti fikir ona hesab verməli və tələbləri ilə tədqiqat işinin tələbləri arasında kompromis kimi görünməlidir. Təcrübənin şahidliyinə görə, burada transfer baş verir. Əgər kompleks materialından (kompleksin məzmunundan) həkimin şəxsiyyətinə transfer olunmağa uyğun gələn bir şey varsa, bu transfer qurulur, növbəti fikri verir və müqavimət əlamətləri, məsələn, bir durğunluqla xəbər verir. Bu təcrübədən belə nəticə çıxarırıq ki, bu transfer fikri digər bütün fikir imkanlarından əvvəl şüura nüfuz etmişdir, çünki o, müqaviməti də qane edir. Belə bir proses analizin gedişində sayısız dəfə təkrarlanır. Hər dəfə patogen bir kompleksə yaxınlaşdıqda, əvvəlcə transferə qadir olan kompleks hissəsi şüura irəli sürülür və ən böyük inadla müdafiə olunur¹⁸².

Onun üstəsindən gəldikdən sonra digər kompleks tərkib hissələrinin üstəsindən gəlmək artıq çox çətinlik yaratmır. Analitik müalicə nə qədər uzun çəkərsə və xəstə patogen materialın təhriflərinin təkbaşına ifşadan qorunmaq üçün kifayət etmədiyini nə qədər aydın dərk edərsə, o qədər ardıcıl olaraq ona açıq şəkildə ən böyük üstünlükləri verən təhrif növünə, yəni transfer vasitəsilə təhrifə müraciət edir. Bu şərait nəhayət bütün konfliktlərin transfer sahəsində həll edilməli olduğu bir vəziyyətə doğru yönəlir.

Beləliklə, analitik müalicədə transfer bizə əvvəlcə həmişə yalnız müqavimətin ən güclü silahı kimi görünür və biz belə nəticə çıxara bilərik ki, transferin intensivliyi və davamlılığı müqavimətin təsiri və ifadəsidir. Transferin mexanizmi, həqiqətən, onun libido hazırlığına gətirilməsi ilə izah olunur; bu hazırlıq uşaq yaşlarında yaranan təsəvvürlərdə qalıb. Lakin transferin müalicədəki rolunun aydınlaşdırılması yalnız onun müqavimətlə əlaqələrinə nəzər saldıqda mümkün olur.

Transferin müqavimət vasitəsi kimi bu qədər əlverişli olmasının səbəbi nədir? İnsan bu sualın cavabının çətin olmadığını düşünə bilər. Məlumdur ki, qadağan edilmiş hər hansı bir istək təhrikinin etirafı, xüsusilə, bu təhrikin yönəldiyi şəxs qarşısında edildikdə daha da çətinləşir. Bu məcburiyyət, reallıqda icra edilməsi demək olar ki, mümkün olmayan vəziyyətlər yaradır. Analiz olunan, hiss təhriklərinin obyektini həkimlə üst-üstə salmaqla məhz bunu əldə etmək istəyir. Daha dəqiq düşünmə göstərir ki, bu görünən qazanc məsələnin həlli ola bilməz. Digər tərəfdən, nəvazişli və səmimi bağlılıq əlaqəsi etirafın bütün çətinliklərini aradan qaldıra bilər. İnsanlar analoji real vəziyyətlərdə adətən belə deyirlər: «Səndən utanmıram, sənə hər şeyi deyə bilərəm.» Deməli, həkimə transfer etirafı asanlaşdırmağa da xidmət edə bilər və onun niyə çətinlik yaratdığını başa düşmək olmur.

Burada təkrarlanan sualın cavabı daha çox düşünməklə deyil, müalicədə tək-tək transfer müqavimətlərini araşdırarkən əldə edilən təcrübə ilə verilir. Nəhayət, insan «transfer» anlayışını sadəcə belə götürdükdə, onun müqavimət kimi istifadəsini başa düşə bilməyəcəyini qeyd edir. İnsan «müsbət» transferi «mənfi» transferdən ayırmağa, şirin hisslərin transferini düşmənçil hisslərin transferindən fərqləndirməyə və hər iki transfer növünü həkimə ayrıca nəzərdən keçirməyə qərar verməlidir. Müsbət transfer sonra iki hissəyə bölünür: şüur səviyyəsində qavranıla bilən nəvazişli və ya şirin hisslərin transferi və onların şüursuzluğa doğru davamı. İkinci qrupun analizi göstərir ki, onlar mütəmadi olaraq erotik mənbələrə qayıdır; beləliklə, biz həyatda istifadə oluna bilən bütün hissi əlaqələrimizin — həmrəylik, dostluq, etimad və s. — genetik olaraq cinsəllik ilə bağlı olduğunu və cinsi məqsədin zəiflədilməsi nəticəsində təmiz cinsi istəklərdən inkişaf etdiyini qəbul etməliyik; bu əlaqələr şüurlu öz-özünü qavrayışımızda nə qədər təmiz və qeyri-hissi görünsələr də. Əvvəlcə biz yalnız cinsi obyektləri tanıyırdıq; psixoanaliz göstərir ki, reallığımızda sadəcə qiymətləndirilən və ya hörmət edilən şəxslər bizim daxili şüursuzluğumuzda hələ də cinsi obyektlər ola bilərlər.

Tapmacığın həlli ondadır ki, həkimə transfer yalnız mənfi transfer və ya sıxışdırılmış erotik təhriklərin müsbət transferi olduqda müalicədə müqavimət kimi özünü göstərir. Əgər biz transferi şüurlaşdırmaqla “ləğv etsək”, onda hissin yalnız bu iki komponentini həkimin şəxsiyyətindən ayırırıq; digər, şüur üçün əlçatan və qəbahətsiz komponent qalır və psixoanalizdə uğurun daşıyıcısı olaraq digər müalicə üsullarında olduğu kimi eyni dərəcədə fəaliyyət göstərir. Bu mənada psixoanalizin nəticələrinin təlqinə əsaslandığını etiraf etməyə hazırıq; yalnız təlqin anlayışını Ferentsi ilə (1909) birlikdə orada tapdığımız məna kimi başa düşmək lazımdır: insana onun üçün mümkün olan transfer fenomenləri vasitəsilə təsir etmək. Xəstənin nəhayət müstəqilliyini qazanması üçün təlqindən, onun psixi vəziyyətinin davamlı yaxşılaşmasına zəruri nəticə verən psixi işi yerinə yetirməsinə kömək etmək üçün istifadə edirik.

Hələ sual verilə bilər ki, niyə transferin müqavimət fenomenləri yalnız psixoanalizdə, məsələn, müəssisələrdə olan bitərəf müalicədə deyil, ortaya çıxır. Cavab belədir: onlar orada da özünü göstərir, yalnız müvafiq şəkildə qiymətləndirilməlidirlər. Mənfi transferin müəssisələrdə ortaya çıxması hətta olduqca tez-tez rast gəlinir. Xəstə mənfi transferin hökmranlığı altına düşdüyü kimi müəssisəni dəyişməmiş və ya nüks etmiş vəziyyətdə tərk edir. Erotik transfer müəssisələrdə o qədər də ləngidici təsir göstərmir, çünki orada həyatda olduğu kimi ifşa edilmək əvəzinə pərdələnir; lakin o, sağalmağa qarşı müqavimət kimi tam aydın şəkildə özünü göstərir, xəstəni müəssisədən qovmaqla deyil – əksinə, onu müəssisədə saxlamaqla –, lakin onu həyatdan uzaq tutmaqla. Sağalma üçün xəstənin müəssisədə bu və ya digər təşviş və ya ləngiməni aşması o qədər də vacib deyil; əsas məsələ onun həyatının reallığında da bundan azad olmasıdır.

Mənfi transfer bu izahlarda ona düşən ətraflı qiymətləndirməyə layiqdir, lakin bu çərçivədə bu mümkün deyil. Müalicə oluna bilən psixonevroz formalarında o, nəvazişli transfer ilə yanaşı, çox vaxt eyni şəxsə yönəlmiş halda rast gəlinir; Bleyler bu hadisə üçün Ambivalenz (ikiqiymətlilik) adlı yaxşı ifadəni işlədib¹⁸³. Hisslərin belə bir ikiqiymətliliyi müəyyən dərəcəyə qədər normal görünür, lakin hisslərin yüksək dərəcəli ikiqiymətliliyi şübhəsiz ki, nevrotik şəxslərə xas olan xüsusi bir əlamətdir. Məcburiyyət nevrozunda erkən “zidd cütlərin ayrılması” həvəs həyatı üçün xarakterik görünür və onun konstitusional şərtlərindən birini təşkil edir. Hiss istiqamətlərinin ikiqiymətliliyi nevrotiklərin transferlərini müqavimətin xidmətinə vermə qabiliyyətini ən yaxşı şəkildə izah edir. Transfer qabiliyyəti əsasən mənfi olduqda, paranoidlərdə olduğu kimi, təsir etmək və sağaltmaq imkanı sona çatır.

Bütün bu müzakirələrlə biz indiyə qədər transfer fenomeninin yalnız bir tərəfini nəzərə almışıq; eyni məsələnin başqa bir aspektinə diqqətimizi yönəltmək zəruriyyəti yaranır. Analiz olunan şəxs, geniş transfer müqavimətinin hakimiyyəti altına düşdüyü kimi həkimlə olan real münasibətlərindən necə qoparılıb atıldığını, sonra analitik əsas qaydaya – yəni insanın ağlına gələn hər şeyi tənqidsiz ifadə etməli olduğuna – əməl etməməkdə necə azadlıq aldığını, müalicəyə başlayarkən götürdüyü qərarları necə unutduğunu və bir müddət əvvəl ona ən böyük təsir göstərən məntiqi əlaqələrin və nəticələrin ona necə əhəmiyyətsiz göründüyünü düzgün dərk edən kimsə, bu təəssüratı indiyə qədər qeyd olunan amillərdən başqa amillərlə də izah etmək ehtiyacı duyacaq; belə amillər həqiqətən də uzaqda deyil; onlar yenidən müalicənin analiz olunan şəxsi yerləşdirdiyi psixoloji vəziyyətdən irəli gəlir.

Şüurda itən libidonun aşkarlanması zamanı şüursuzluq sahəsinə daxil olunmuşdur. Əldə edilən reaksiyalar, yuxuların öyrənilməsi vasitəsilə tanıdığımız şüursuz proseslərin xarakterik cəhətlərindən bir qismini işıq üzə çıxarır. Şüursuz təhriklər, müalicənin istədiyi kimi xatırlanmaq istəmir, əksinə, şüursuzluğun zamansızlığına və hallüsinasiya qabiliyyətinə uyğun olaraq, özünü təkrarlamağa can atır. Xəstə, şüursuz təhriklərinin oyadılmasının nəticələrinə, yuxuda olduğu kimi, indiki zaman və reallıq xüsusiyyəti verir; o, real vəziyyətə əhəmiyyət vermədən öz ehtiraslarını həyata keçirmək istəyir. Həkim isə onu bu hiss təhriklərini müalicə kontekstinə və onun həyat hekayəsinin kontekstinə daxil etməyə, onları düşüncəli nəzərdən keçirməyə tabe etməyə və psixi dəyərlərinə görə qiymətləndirməyə məcbur etmək istəyir. Həkim ilə xəstə, intellekt ilə həvəs həyatı, tanımaq ilə hərəkət etmək istəyi arasındakı bu mübarizə demək olar ki, yalnız transfer fenomenləri üzərində gedir. Bu sahədə qələbə qazanılmalıdır ki, onun ifadəsi nevrozdan daimi sağalma olsun. Transfer fenomenlərinin dəf edilməsinin psixoanalitikə ən böyük çətinliklər yaratması inkaredilməzdir, lakin unutmamalıyıq ki, məhz onlar bizə qiymətsiz xidmət göstərərək, xəstələrin gizli və unudulmuş sevgi təhriklərini cari və aşkar hala gətirirlər, çünki nəhayət, heç kim qiyabi və ya şəkildə öldürülə bilməz.