Masturbasiya müzakirəsinə giriş. Son söz

MASTURBASİYA MÜZAKİRƏSİNƏ GİRİŞ

«Vyana Psixoanalitik Birliyi»ndəki müzakirələr heç vaxt qarşıdurma nöqtələrini aradan qaldırmaq və ya qərarlara gəlmək məqsədi güdməyib. Eyni faktlara münasibətdə eyni cür əsas anlayışla birləşdirildiyi üçün, ayrı-ayrı çıxışçılar, fərqli düşüncəli dinləyicini öz fikirlərinə inandırma ehtimalına əhəmiyyət vermədən, öz fərdi dəyişkənliklərinin ən kəskin ifadəsinə cəsarət edirlər. Bu zaman çox şey bir-birinə deyilmədən və ya eşidilmədən keçə bilər; lakin son nəticə odur ki, hər bir fərd fərqli baxış bucaqlarından ən aydın təəssüratı qazanmış və özü də başqalarına bunu ötürmüşdür.

Burada əslində yalnız parçalarının dərc olunduğu masturbasiya haqqında müzakirə bir neçə ay davam etdi və hər bir çıxışçının məruzə təqdim etdiyi və bunun ardınca ətraflı müzakirənin gəldiyi təqdim etdiyi şəkildə baş verdi. Bu nəşrə yalnız məruzələr daxil edilmişdir, qarşıdurma nöqtələrinin açıq şəkildə ifadə edildiyi və müdafiə olunduğu, təşəbbüslərlə zəngin müzakirələr isə yox. Əks halda, bu buraxılış, yayılmasına və təsirinə əngəl törədəcək bir həcm almalı olardı.

Mövzunun seçimi, insan cinsi həyatının problemlərinə elmi araşdırma aparmaq cəhdinin nəhayət edildiyi bizim dövrümüzdə heç bir üzrxahlığa ehtiyac yoxdur. Eyni fikirlərin və iddiaların dəfələrlə təkrarlanması qaçılmaz idi; onlar razılaşmaları əks etdirir. Natiqlərin mövqeləri arasındakı çoxsaylı ziddiyyətləri həll etmək redaksiyanın vəzifəsi ola bilməzdi, eyni zamanda bu ziddiyyətləri gizlətməyə cəhd etmək də mümkün deyildi. Ümid edirik ki, nə təkrarlamalar, nə də ziddiyyətlər oxucuların marağını soyudacaq.

Bu dəfə məqsədimiz, psixoanalitik iş metodunun ortaya çıxması ilə masturbasiya problemlərinə dair araşdırmanın hansı yollarla yönəldildiyini göstərmək idi. Bu məqsədimizdə nə qədər uğurlu olduğumuz, oxucuların təqdirindən və bəlkə də daha aydın şəkildə qınanmasından aydın olacaq. Vyana, 1912-ci ilin yayı.

MASTURBASİYAYA DAİR MÜZAKİRƏNİN NƏTİCƏ SÖZÜ

Cənablar! Bu dairənin köhnə üzvləri xatırlayacaqlar ki, biz bir neçə il əvvəl masturbasiya mövzusu üzrə belə bir kollektiv müzakirə — amerikalı həmkarların ifadəsi ilə desək, simpozium — təşəbbüsünə əl atmışdıq. O zaman ifadə olunan fikirlər arasında o qədər əhəmiyyətli fərqlər ortaya çıxmışdı ki, biz müzakirələrimizi ictimaiyyətə təqdim etməyə cəsarət edə bilməmişdik. O vaxtdan bəri — eyni şəxslər, eləcə də yeni qoşulmuş olanlar — təcrübə faktları ilə daimi təmasda və bir-birimizlə davamlı fikir mübadiləsi aparmaqla baxışlarımızı o qədər aydınlaşdırmış və ortaq zəminə gətirmişik ki, o zaman buraxdığımız risk artıq bizə elə də böyük görünməməlidir.

Həqiqətən belə bir təəssüratım var ki, masturbasiya mövzusu üzrə aramızdakı uyğunluqlar indi, əks halda inkar edilə bilməyən — fikir ayrılıqlarından daha güclü və daha dərinə nüfuz edən xarakter daşıyır. Ziddiyyət görünüşünün bir çox halları yalnız sizin inkişaf etdirdiyiniz müxtəlif baxış bucaqlarının çoxşaxəliliyindən irəli gəlir, halbuki əslində yan-yana rahatlıqla yerləşə bilən baxışlardan gedir.

İcazə verin ki, hansı məsələlərdə razılaşdığımız və ya razılaşmadığımız görünən mövzularda bir xülasə təqdim edim.

Hamımız aşağıdakılar üzrə razılaşmışıq: a) masturbasiya aktına müşayiət edən və ya onu əvəz edən fantaziyaların əhəmiyyəti, b) masturbasiya ilə əlaqəli olan təqsir hissinin əhəmiyyəti, bu duyğu haradan gəlməsin, c) masturbasiyanın zərərli təsiri üçün keyfiyyət şərti göstərməyin mümkünsüz olması. (Bu barədə istisnasız razı deyilik.)

Həll olunmamış fikir ayrılıqları ortaya çıxmışdır: a) masturbasiyanın təsirinin somatik amilinin inkarı məsələsində, b) masturbasiyanın zərərli təsirinin ümumiyyətlə rədd edilməsi məsələsində, c) təqsir hissinin mənşəyi məsələsində, bəziləriniz bunu birbaşa doyumsuzluqdan irəli gəldiyini iddia etmək istəyirsiniz, digərləriniz isə sosial amilləri və ya şəxsiyyətin müvafiq mövqeyini də nəzərə almağı təklif edirlər, d) uşaq masturbasiyasının universal olması məsələsində.

Nəhayət, əhəmiyyətli qeyri-müəyyənliklər mövcuddur: a) masturbasiyanın zərərli təsirinin mexanizmi məsələsində, əgər belə bir təsiri qəbul etmək lazımdırsa, b) masturbasiyanın aktual nevrozlarla etioloji əlaqəsi məsələsində.

Aramızdakı mübahisəli məsələlərin çoxunda, güclü və müstəqil təcrübəyə əsaslanan həmkarımız V. Stekelin tənqidinin bizim baxışlarımızı sual altına almasına görə təşəkkür edirik. Şübhəsiz ki, gələcəkdəki müşahidəçi və tədqiqatçılar ordusuna təsbit və aydınlaşdırma üçün hələ çox iş qoyduq, lakin biz vicdanlı və məhdud düşüncəli olmadan işlədiyimizə, eləcə də sonrakı tədqiqatın da hərəkət edəcəyi istiqamətləri seçdiyimizə görə özümüzü təsəlli veririk.

Bizi məşğul edən suallara aid öz töhfələrimdən çox şey gözləməməlisiniz. Siz mənim, ən etibarlı görünən nöqtələri önə çıxarmaq xatirinə, bir mövzunu fraqmentar şəkildə işləməyə olan üstünlük verməyimi bilirsiniz. Mənim verəcək yeni bir şeyim yoxdur, həll yolları yoxdur, yalnız əvvəllər bir dəfə iddia etdiyim şeylərin bəzi təkrarları, sizin aranızdan gələn hücumlar qarşısında bu köhnə müddəaların müdafiəsi və üstəgəl, sizin çıxışlarınız zamanı dinləyiciyə zəruri olaraq yaranan bəzi qeydlər var.

Məlum olduğu kimi, mən onaniyanı yaş dövrünə görə belə ayırmışam: 1) körpəlik onaniyası, ki, bunun altında cinsi doyuma xidmət edən bütün avtoerotik hərəkətlər nəzərdə tutulur; 2) uşaq onaniyası, ki, birincidən birbaşa irəli gəlir və artıq müəyyən erogen zonalar üzərində sabitlənmişdir; və 3) pubertat onaniyası, ki, ya uşaq onaniyasına qoşulur, ya da latentlik dövrü ilə ondan ayrılır. Sizin tərəfinizdən eşitdiyim təsvirlərin bəzilərində bu zaman bölgüsü tam olaraq öz haqqını almamışdır. Tibbi dil istifadəsi ilə irəli sürülən onaniyanın iddia olunan vahidliyi, həmin üç həyat dövrünə görə diferensiasiya daha haqlı olacağı yerlərdə, bəzi ümumi iddiaların yaranmasına səbəb olmuşdur. Mən həmçinin, qadın onaniyasını kişi onaniyası kimi eyni dərəcədə nəzərə ala bilmədiyimizə təəssüf etmişəm və qadın onaniyasının xüsusi bir tədqiqata dəyər olduğunu, xüsusilə də yaş dövrü ilə şərtlənən modifikasiyalara güclü vurğunun düşməli olduğunu düşünürəm.

İndi isə Reytlerin, körpəlik onaniyasının hər yerdə olması haqqında mənim teleoloji arqumentimə yönəltdiyi etirazlara gəlirəm. Etiraf edirəm ki, mən bu arqumenti tərk edirəm. Əgər “Cinsəllik nəzəriyyəsi” daha bir nəşr görməli olsa, bu nəşr etiraz edilən cümləni artıq ehtiva etməyəcəkdir. Mən təbiətin niyyətlərini təxmin etməkdən imtina edəcəyəm və vəziyyəti təsvir etməklə kifayətlənəcəyəm.

Reytlerin, yalnız insana məxsus olan bəzi genital aparat quruluşlarının uşaqlıq dövründə cinsi əlaqənin qarşısını almağa çalışdığını göstərən qeydini də mənalı və əhəmiyyətli hesab edirəm. Lakin burada şübhələrim ortaya çıxır. Qadın cinsi boşluğunun bağlanması və ereksiyanı təmin edən penis sümüyünün yox olması yalnız koitusun özünə qarşı yönəlib, ümumiyyətlə cinsi oyanmalara qarşı deyil. Məncə, Reytler təbiətin məqsədyönlülüyünü insan əsərinə bənzədərək, sanki orada tək bir niyyətin ardıcıl icrası söhbət gedirmiş kimi, çox insanabənzər şəkildə qavrayır. Gördüyümüz qədər, təbii proseslərdə əksər hallarda bir-birini ləğv etmədən bir sıra məqsədyönlü hərəkətlər paralel gedir. Əgər insan terminləri ilə təbiət haqqında danışmalı olsaq, deməliyik ki, o, bizə insanda qeyri-ardıcıl adlandıracağımız şey kimi görünür. Öz növbəmdə inanıram ki, Reytler öz teleoloji arqumentlərinə bu qədər əhəmiyyət verməməlidir. Teleologiyanı heuristik fərziyyə kimi istifadə etməyin öz şübhələri var; konkret halda «harmoniya»ya və ya «qeyri-harmoniya»ya rast gəldiyinizi heç vaxt bilmirsiniz. Bu, sanki divara çivi çəkməli olduğunuz halda, birləşmə yerinəmi, yoxsa daşa gəldiyinizi bilməməyiniz kimidir.

Onaniya və pollyutsiyaların, eləcə də sözdə «nevrasteniya»nın səbəbləri ilə əlaqəsi məsələsində, sizin bir çoxunuz kimi, mən Stekelin əksinə mövqedəyəm və ona qarşı, sonradan qeyd olunacaq bir məhdudiyyətlə, əvvəlki məlumatlarımı qoruyub saxlayıram. Aktual nevrozlarla psixonevrozlar arasındakı fərqləndirmədən imtina etməyə bizi məcbur edəcək heç nə görmürəm və birincilərdə simptomların yaranmasını yalnız toksik kimi təqdim edə bilərəm. Həmkar Stekelin burada psixogenliyi həqiqətən çox şişirdiyi mənə aydın görünür. Mən hələ də, on beş ildən çox əvvəl mənə göründüyü kimi, iki aktual nevrozun — nevrasteniya və təşviş nevrozunun — (bəlkə də əsl hipoxondriya üçüncü aktual nevroz kimi əlavə edilməlidir) psixonevrozlar üçün somatik uyğunluq yaratdığını, oyanma materialını təmin etdiyini görürəm; bu material sonra psixi olaraq seçilir və bürünür; beləliklə, ümumiyyətlə desək, psixonevrotik simptomun nüvəsi — inci mərkəzindəki qum dənəsi — somatik cinsi ifadədən formalaşır. Bu, təşviş nevrozu və onun histeriya ilə əlaqəsi üçün, əlbəttə ki, nevrasteniya üçün olduğundan daha aydındır; nevrasteniya üzrə diqqətli psixoanalitik araşdırmalar hələ aparılmayıb. Təşviş nevrozunda, sizin dəfələrlə əmin ola bildiyiniz kimi, əsasən, boşaldılmamış koitus oyanmasının bir hissəsi təşviş simptomu kimi üzə çıxır və ya histerik simptom yaranmasının nüvəsini təşkil edir.

Kollega Stekel, psixoanalizdən kənarda duran bir neçə müəlliflə birlikdə, bizim nevrozların qarmaqarışıqlığı daxilində qeyd etdiyimiz morfoloji fərqləndirmələri rədd etməyə və onların hamısını bir çətir altında — məsələn, psixasteniya çətiri altında — birləşdirməyə meyllidir. Biz ona bu mövzuda çox vaxt qarşı çıxmışıq və morfoloji-klinik fərqlərin hələ başa düşülməmiş, mahiyyətcə fərqli proseslərin əlamətləri kimi dəyərli olacaqları ümidinə sadiq qalırıq. Əgər o, bizə — haqlı olaraq — irad tutursa ki, o, sözdə nevrasteniklərdə digər nevroz xəstələrində olduğu kimi eyni kompleksləri və konfliktləri mütəmadi olaraq aşkarlayıb, bu arqument yəqin ki, mübahisə mövzusuna toxunmur. Biz artıq uzun müddətdir bilirik ki, həmin kompleksləri və konfliktləri bütün sağlam və normal insanlarda da gözləməliyik. Bəli, biz hər bir mədəniyyətli insana pervers təhriklərin müəyyən dərəcədə sıxışdırılmasını, anal erotizmi, homoseksuallığı və s. eləcə də bir qədər ata və ana kompleksini və başqa kompleksləri gözləməyə öyrəşmişik; necə ki, orqanik cismin elementar təhlili zamanı karbon, oksigen, hidrogen, azot və bir az kükürdün mütləq şəkildə aşkarlanacağına ümid edirik. Orqanik cisimləri bir-birindən fərqləndirən şey bu elementlərin miqdar nisbəti və onların bir-biri ilə qurduqları birləşmələrin tərkibidir. Beləliklə, normal və nevrozlu insanlarda söhbət bu komplekslərin və konfliktlərin mövcudluğundan deyil, əksinə, onların patogen olub-olmamasından və əgər olubsa, bu prosesdə hansı mexanizmlərdən istifadə etdiklərindən gedir.

Vaxtilə irəli sürdüyüm və bu gün müdafiə etdiyim aktual nevrozlar haqqında təlimlərin əsas məğzi, onların simptomlarının psixonevrotik simptomlar kimi analitik yolla parçalana bilməyəcəyi iddiasındadır. Yəni, sözdə nevrasteniklərin qəbizliyi, baş ağrısı və yorğunluğu təsirli təcrübələrə tarixi və ya simvolik geri qaytarılmağa icazə vermir; onlar əks həvəs təhriklərinin kompromisləri kimi, cinsi əvəzedici doyumlar kimi başa düşülə bilməz (bəlkə də özləri eyni görünən psixonevrotik simptomlar kimi). Mən inanmıram ki, psixoanaliz köməyi ilə bu müddəanı alt-üst etmək mümkün olsun. Buna qarşı, o vaxt inana bilmədiyim bir şeyi bu gün etiraf edirəm: analitik müalicə aktual simptomlara da dolayısı ilə sağaldıcı təsir göstərə bilər; ya aktual zərərli amillərin daha yaxşı dözülməsinə səbəb olmaqla, ya da xəstə fərdi cinsi rejimin dəyişdirilməsi yolu ilə bu aktual zərərli amillərdən yayınmasına imkan yaratmaqla. Bunlar, əlbəttə, bizim terapevtik marağımız üçün arzuolunan perspektivlərdir.

Lakin aktual nevrozların nəzəri məsələsində sonunda səhv etdiyim sübut olunarsa, mən fərdin mövqeyini dəyərdən salmalı olan biliyimizin irəliləyişi ilə təsəlli tapmağı bacaracağam. İndi soruşacaqsınız ki, öz səhvsizliyimin zəruri məhdudluğuna dair bu qədər təqdirəlayiq anlayışlara malik ikən niyə yeni yeni fikirlərə dərhal tabe olmağı üstün tutmuram və tez-tez görülmüş yaşlı adamın inadla «öz fikirlərinə bağlı qalması» tamaşasını təkrar etməyi seçirəm. Cavab verirəm ki, tabe olmalı olduğum aydın sübutu hələ görmürəm. Əvvəlki illərdə mənim baxışlarım bəzi dəyişikliklərə uğramışdır ki, bunları ictimaiyyət qarşısında gizlətməmişəm. Bu dəyişikliklərə görə mənə iradlar tutulmuşdur, necə ki, bu gün mənim inadkarlığıma görə iradlar tutulacaqdır. Bu və ya digər iradların məni qorxutması deyil. Amma bilirəm, yerinə yetirməli olduğum bir taleyim var. Mən ondan qaça bilmərəm və onu qarşılamağa da ehtiyac yoxdur. Onu gözləyəcəyəm və bu müddət ərzində elmimizə münasibətdə əvvəllər öyrəndiyim kimi davranacağam.

Sizin çox müzakirə etdiyiniz onaniyanın zərərli olub-olmaması sualına mövqe tutmağı istəməyərəm, çünki bu, bizi məşğul edən problemlərə düzgün giriş deyil. Amma biz hamımız bunu etməliyik. Dünya onaniyada başqa heç nə ilə maraqlanmır kimi görünür. Xatırlayacaqsınız ki, ilk müzakirə axşamlarımızda bu şəhərin nüfuzlu uşaq həkimi qonaq olaraq aramızda idi. O, təkrar-təkrar sorğularında bizdən nə öyrənmək istəyirdi? Yalnız onaniyanın nə dərəcədə zərərli olduğunu və niyə birinə zərər verdiyini, digərinə isə zərər vermədiyini. Buna görə də tədqiqatımızı bu praktik ehtiyaca cavab verməyə məcbur etməliyik.

Mən etiraf edirəm ki, bu məsələdə Stekelin mövqeyini bölüşə bilmirəm, onun bu sual haqqında bizə təqdim etdiyi çoxlu cəsarətli və düzgün qeydlərə baxmayaraq. Onun üçün onaniyanın zərərli olması əslində mənasız bir qabaqcadan hökmdür, biz yalnız şəxsi məhdudiyyətlərimiz səbəbindən ondan kifayət qədər köklü şəkildə imtina etmək istəmirik. Lakin mənim fikrimcə, əgər biz bu problemi sine ira et studio — mümkün qədər — nəzərə alsaq, belə bir tərəfdarlığın nevrozların etiologiyası haqqında əsas baxışlarımıza zidd olduğunu daha çox qeyd etməliyik. Onaniya əsasən uşaqlıq cinsi fəaliyyətinə və sonra yetkin yaşlarda onun saxlanmasına uyğun gəlir. Nevrozlarda biz fərdin cinsi tələbləri ilə onun digər (Mən-) təmayülləri arasındakı münaqişədən irəli gəlirik. İndi biri deyə bilər: mənim üçün bu etioloji nisbətin patogen amili yalnız Mənin öz cinsəlliyinə qarşı reaksiyasındadır. O, təxminən belə iddia edəcək ki, hər bir şəxs yalnız cinsi tələbləri məhdudiyyətsiz şəkildə ödəmək istəsə, nevrozdan azad qala bilər. Lakin belə qərar vermək və cinsi tələblərin özünü də patogenlikdə iştirak etdirməmək açıq şəkildə özbaşına və aydın şəkildə məqsədəuyğun deyil. Lakin etiraf edin ki, cinsi meylləri patogen təsir göstərə bilər, onda siz bu əhəmiyyəti onaniyadan inkar edə bilməzsiniz, çünki onaniya yalnız belə cinsi həvəs təhriklərinin icrasından ibarətdir. Şübhəsiz ki, onaniyanı patogen kimi ittiham edən hər bir halda, təsiri daha geriyə, onaniyada ifadə olunan həvəslərə və bu həvəslərə qarşı yönələn müqavimətlərə apara bilərsiniz; onaniya nə somatik, nə də psixoloji olaraq son şey deyil, real bir vasitə deyil, yalnız müəyyən fəaliyyətlər üçün addır, lakin bütün bu izahatlara baxmayaraq, xəstəlik törətmə haqqında hökm doğru olaraq bu fəaliyyətə bağlanmağa davam edir. Həmçinin unutmayın ki, onaniya ümumiyyətlə cinsi fəaliyyəti ilə bərabər tutula bilməz, əksinə, müəyyən məhdudlaşdırıcı şərtlərlə belə bir fəaliyyətdir. Beləliklə, onanistik fəaliyyətin məhz bu xüsusiyyətlərinin onun patogen təsirinin daşıyıcıları olması da mümkündür.

Beləliklə, biz arqumentdən uzaqlaşıb yenidən kliniki müşahidəyə yönəldilirik və bu müşahidə bizə “Onaniyanın zərərli təsirləri” rubrikasını silməməyi xatırladır. Hər halda, biz nevrozlarda onaniyanın zərər verdiyi hallarla qarşılaşırıq.

Bu zərər üç müxtəlif yolla özünü göstərir: a) Naməlum mexanizm nəticəsində orqanik zədələnmə kimi, burada sizin tez-tez qeyd etdiyiniz həddindən artıqlıq və uyğun olmayan doyum baxımları nəzərə alınır. Psixoloji nümunəvi olma yolu ilə, çünki böyük bir ehtiyacın ödənilməsi üçün xarici aləmin dəyişdirilməsinə çalışmaq lazım deyil. Lakin bu nümunəvi olmağa qarşı geniş bir reaksiya inkişaf etdikdə, ən dəyərli xarakter xüsusiyyətləri formalaşa bilər. Uşaq cinsi məqsədlərinin sabitləşdirilməsinə və psixi uşaqlıq vəziyyətində qalmağa imkan verməklə. Beləliklə, nevroza düşməyə meyllilik də yaradılmış olur. Psixoanalitiklər olaraq biz onaniyanın bu uğuruna — burada əlbəttə ki, pubertat dövrü onaniyası və müddətdən asılı olaraq davam etdirilən onaniya nəzərdə tutulur — ən böyük marağı göstərməliyik. Onaniyanın fantaziyanın icrası kimi qazandığı əhəmiyyəti, həzz prinsipinə və reallıq prinsipinə uyğun həyat arasına girmiş olan bu aralıq krallığını, eləcə də onaniyanın fantaziyada cinsi inkişafların və sublimasiyaların həyata keçirilməsinə necə imkan verdiyini nəzərdən qaçırmayaq; lakin bunlar heç bir irəliləyiş deyil, yalnız zərərli kompromis formalaşdırmalardır. Eyni kompromis, Stekelin vacib qeydinə görə, ağır perversiya meyillərini zərərsizləşdirir və cinsi çəkinmənin ən pis nəticələrini dəf edir.

Daimi bir potensiyasının zəifləməsini öz tibbi təcrübələrimə əsasən onaniyanın nəticələri sırasında istisna edə bilmirəm, baxmayaraq ki, Stekelə haqq verirəm ki, bu, bir sıra hallarda sadəcə görünüşdə olan bir zəifləmə kimi ifşa edilməlidir. Lakin məhz onaniyanın bu nəticəsini asanlıqla zərərverici amillər sırasında saymaq olmaz. Kişi potensiyasının və onunla bağlı olan kobud təşəbbüsün müəyyən dərəcədə aşağı düşməsi mədəniyyət baxımından olduqca qiymətlidir. Bu, mədəniyyət insanına ondan tələb olunan cinsi mötədillik və etibarlılıq xüsusiyyətlərinə riayət etməyi asanlaşdırır. Tam güc sahibi ikən edilən fəzilət adətən çətin bir vəzifə kimi uydurulur.

Əgər sizə bu iddia sinsik gəlirsə, qəbul edin ki, bu, sinsiklik kimi nəzərdə tutulmayıb. Bu, sadəcə, xoşagəlməzlik və ya qəzəb doğurub-doğurmamasından asılı olmayan quru bir təsvir parçası olmaq istəyir. Onaniyanın da, digər bir çox şeylər kimi, öz fəzilətlərinin nöqsanları və əksinə, öz nöqsanlarının fəzilətləri var. Əgər mürəkkəb bir əşyavi əlaqəni tək tərəfli praktik maraqla zərər və ya fayda şəklində parçalayırsınızsa, belə xoşagəlməz tapıntılara qatlaşmağa hazır olmalısınız.

Əslində, onaniyanın birbaşa zərərverici təsirləri kimi adlandırıla bilən şeyləri, Mənin bu cinsi fəaliyyətə qarşı müqavimətindən və üsyanından dolayı dolayısı ilə yaranan şeylərdən ayırmağımız faydalı olar. Bu sonuncu təsirlərə burada toxunmadım.

İndi bizə yönəldilmiş həssas sualların ikincisinə məcburiyyətdən irəli gələn bir neçə söz. Onaniyanın zərərverici ola biləcəyi fərz edilsə, hansı şərtlər daxilində və hansı fərdlərdə o, zərərverici kimi özünü göstərir?

Sizin çoxunuzla birlikdə bu sualın ümumi cavabını verməkdən imtina etmək istərdim. Bu sual, qismən, daha geniş olan digər sualla, yəni cinsi... Cinsi fəaliyyətin ümumiyyətlə bir fərd üçün patogen olması. Bu hissəni çıxsaq, onaniyanın xarakterlərinə aid olan və cinsi doyumun xüsusi bir növünü təşkil etdiyi qədər əhəmiyyət kəsb edən bir detal sualı aradan qalxır. Burada artıq məlum olan və başqa kontekstdə irəli sürülmüş olanları təkrarlamaq, kəmiyyət amilinin təsirini və bir neçə patogen təsirli amilin qarşılıqlı təsirini qiymətləndirmək, lakin hər şeydən əvvəl fərdin sözdə konstitusional meyllərinə böyük yer vermək lazımdır. Lakin etiraf edək ki, bu meyllərlə işləmək pis bir işdir. Biz fərdi meylləri adətən ex post, yəni sonradan nəticə çıxararaq müəyyən edirik; şəxs artıq xəstələndikdən sonra ona bu və ya digər aid edirik. Onları əvvəlcədən təxmin etmək üçün əlimizdə heç bir vasitə yoxdur. Biz burada Viktor Hüqonun romanındakı şotland kralı kimi davranırıq; o, cadugərliyi aşkar etmək üçün yanılmayan bir vasitə ilə fəxr edirdi. O, ittiham olunan qadını qaynar suda bişdirir, sonra şorbanın dadına baxırdı. Dadına görə hökm verirdi: Bəli, bu bir cadugər idi, və ya: Xeyr, bu cadugər deyildi.

Sizi, müzakirələrimizdə kifayət qədər işlənməmiş olan, sözdə şüursuz onaniya mövzusuna da diqqət yetirməyə dəvət edə bilərəm. Mən yuxuda, qeyri-adi hallarda və tutmalarda baş verən onaniyanı nəzərdə tuturam. Fərd bu cür doyumdan imtina etdikdən sonra, histerik tutmaların onanistik aktı gizli və ya tanınmaz şəkildə nə qədər təkrar etdiyini və məcburiyyət nevrozunun simptomlarının bir vaxtlar qadağan edilmiş bu cinsi fəaliyyət növünü əvəz etməyə və təkrarlamağa necə çalışdığını xatırlayırsınız. Onaniyanın terapevtik qayıdışından da danışmaq olar. Bir çoxunuz artıq mənim kimi təcrübəyə maliksiniz ki, xəstə müalicə zamanı yenidən onaniya etməyə cəsarət etdikdə, daimi olaraq bu infantil mərhələdə qalma niyyəti olmasa belə, bu böyük bir irəliləyiş deməkdir. Bu münasibətlə sizi xatırlatmaq istəyirəm ki, ən ağır nevrozlu xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi yaddaşlarının tarixi dövrlərində onaniyadan qaçmışdılar, halbuki psixoanaliz sübut edir ki, bu cinsi fəaliyyət unudulmuş erkən dövrlərdə onlara heç də yad deyildi.

Lakin düşünürəm ki, burada söhbəti dayandıraq. Biz hamımız onaniya mövzusunun demək olar ki, sonsuz olduğu qərarında birik.