Sevgi həyatının ən ümumi alçalması haqqında
1
Psixoanalitik praktik özünə sual verərkən, hansı əziyyət üzündən ən çox kömək istənilir, o, çoxşəkilli təşvişi nəzərə almasa belə, cavab verməlidir: psixi impotens üzündən. Bu qəribə pozğunluq güclü libidinal təbiətli kişilərə aiddir və cinsəlliyin icra orqanlarının cinsi aktın həyata keçirilməsini imtina etməsi ilə özünü büruzə verir; halbuki bu orqanlar əvvəlcə və sonra sağlam və qabiliyyətli olduqlarını sübut edə bilərlər və aktın həyata keçirilməsinə güclü psixi meyillilik mövcuddur. Xəstə özü vəziyyətini başa düşməyə ilk təlimatı, belə bir uğursuzluğun yalnız müəyyən şəxslərlə cəhd zamanı baş verdiyini, digərləri ilə isə heç vaxt söz mövzusu olmadığını təcrübədən öyrəndikdə alır. O, o vaxt bilir ki, bu, kişilik qüdrətinin ləngiməsinə səbəb olan cinsi obyektin bir xüsusiyyətidir və bəzən bildirir ki, daxili bir maneənin, şüurlu niyyəti uğurla pozan bir əks-istəyin qavranılmasını hiss edir. Lakin o, bu daxili maneənin nə olduğunu və cinsi obyektin hansı xüsusiyyətinin onu təsirli etdiyini təxmin edə bilməz. Belə bir uğursuzluğu təkrar-təkrar yaşadığı təqdirdə, o, məlum olan səhv əlaqələndirmə ilə hökm verir ki, ilk dəfənin xatirəsi pozucu təşviş təsəvvürü kimi təkrarları məcbur edib; lakin ilk dəfənin özünü o, «təsadüfi» bir təəssürata aid edir.
Psixi impotens üzrə psixoanalitik tədqiqatlar artıq bir neçə müəllif tərəfindən aparılmış və dərc edilmişdir21. Hər bir analitik orada verilən izahları öz tibbi təcrübəsi ilə təsdiqləyə bilər. Məsələ həqiqətən fərdin biliyindən yayınan müəyyən psixi komplekslərin ləngidici təsirindən gedir. Bu patogen materialın ən ümumi məzmunu kimi ana və bacıya qarşı aradan qaldırılmamış insest fiksasiyası önə çıxır. Bundan əlavə, uşaqlıq cinsi fəaliyyəti ilə əlaqələndirilən təsadüfi naxoş təəssüratların təsiri və qadın cinsi obyektinə yönəldilməli olan libidonu ümumiyyətlə azaldan həmin anlar nəzərə alınmalıdır.
Aydın psixi impotens hallarını psixoanaliz vasitəsilə dərin tədqiqata məruz qoyduqda, bu prosesdə fəal olan psixoseksual hadisələr haqqında aşağıdakı məlumatı əldə edirik. Əziyyətin təməli burada yenə də – bütün nevrotik pozğunluqlarda çox güman ki – libidonun inkişaf tarixində, onun normal adlandırıla bilən son formalaşmasına qədər olan bir ləngimədir. Burada iki axın birləşməyib; onların birləşməsi yalnız tamamilə normal sevgi davranışını təmin edir, bu iki axını biz nəvazişli və hissi olaraq bir-birindən fərqləndirə bilərik.
Bu iki axından nəvazişli olanı daha qədimdir. O, uşaqlıq illərinin ən erkən dövründən qaynaqlanır, özünü qoruma həvəsinin maraqları əsasında formalaşmışdır və ailə üzvlərinə, uşaq baxımı ilə məşğul olan şəxslərə yönəlmişdir. O, əvvəldən cinsi həvəslərdən gələn töhfələri, uşaqlıqda az və ya çox dərəcədə aydın olan, nevrozlu xəstələrdə isə sonradan psixoanaliz vasitəsilə aşkarlanan erotik marağın komponentlərini özündə daşıyır. Bu, ilkin uşaq obyekti seçiminə uyğun gəlir. Bundan görürük ki, cinsi həvəslər öz ilk obyektlərini Mən həvəslərinin qiymətləndirilməsinə söykənərək tapırlar, eynilə ilk cinsi doyumların həyatın davamı üçün zəruri olan bədən funksiyalarına söykənərək əldə edilməsi kimi. Valideynlərin və baxıcıların «nəvazişi» — ki, bu, nadir hallarda öz erotik xarakterini inkar edir («uşaq erotik oyuncaqdır») — uşağın Mən həvəslərinə olan yüklənmələrində erotikanın töhfəsini artırmaq və onu sonrakı inkişafda nəzərə alınmalı olan, xüsusilə də digər bəzi şərtlər buna kömək etdikdə, bir həddə çatdırmaq üçün çox şey edir.
Uşağın bu nəvazişli fiksasiyaları uşaqlıq boyu davam edir və daim özündə erotikanı daşıyır; bu erotikanın cinsi məqsədlərindən yayınmasına səbəb olur. Pubertat yaşında artıq güclü «hissi» axın qoşulur ki, o, artıq öz məqsədlərini yanlış qiymətləndirmir. Görünür, o, heç vaxt əvvəlki yollardan getməyi və ilkin uşaq seçiminin obyektlərini çox daha güclü libido miqdarları ilə yükləməyi buraxmır. Lakin orada artıq qurulmuş olan insest qadağası maneələri ilə qarşılaşdığı üçün, o, real olaraq uyğun olmayan bu obyektlərdən mümkün qədər tez digər, yad obyektlərə keçid etmək istəyini ifadə edəcək; bu yad obyektlərlə real cinsi həyat qurmaq mümkündür. Bu yad obyektlər hələ də uşaq seçiminin nümunəsinə (imago) uyğun olaraq seçiləcək, lakin zamanla onlar əvvəllər köləlikdə olan nəvazişi özünə cəlb edəcəklər. Kişi ata və ananı — İncildəki qaydaya əsasən — tərk edəcək və arvadının ardınca gedəcək; nəvaziş və hissilik o zaman birlikdə olacaq. Hissi aşiq olmanın ən yüksək dərəcələri psixi qiymətləndirmənin ən yüksək dərəcəsini də özündə gətirəcək. (Kişinin cinsi obyektə olan normal həddindən artıq yüksək qiymətləndirməsi.)
Libidonun inkişaf mərhələsində bu irəliləyişin uğursuzluğunda iki amil həlledici rol oynayacaq. Birincisi, yeni obyekt seçiminə qarşı çıxan və onu fərd üçün dəyərdən salan real məhrumiyyət miqdarıdır. Əgər heç bir seçim etmək icazəsi yoxdursa və ya düzgün bir şey seçmək üçün heç bir ümid yoxdursa, obyekt seçiminə yönəlməyin heç bir mənası deyil. İkincisi, tərk edilməli olan uşaqlıq obyektlərinin göstərə biləcəyi cazibə miqdarıdır və bu, həmin obyektlərə uşaqlıqda hələ də verilmiş erotik yüklənmə ilə mütənasibdir. Bu iki amil kifayət qədər güclü olarsa, nevroz yaranmasının ümumi mexanizmi qüvvəyə minir. Libido reallıqdan üz çevirir, fantaziya fəaliyyəti tərəfindən qəbul edilir (introversiya), ilk cinsi obyektlərin təsvirlərini gücləndirir və onlara bərkidilir. Lakin insestə maneə, bu obyektlərə yönəlmiş libidonun şüursuzda qalmasını məcbur edir. İndi şüursuzluğa aid olan hissi axının onanistik aktlar vasitəsilə təzahürü bu fiksasiyanı gücləndirməyə öz töhfəsini verir. Reallıqda uğursuzluğa uğramış irəliləyişin indi fantaziyada həyata keçirilməsi, onanistik doyumla nəticələnən fantaziya vəziyyətlərində ilkin cinsi obyektlərin yad obyektlərlə əvəz edilməsi bu vəziyyətdə heç nəyi dəyişmir. Bu əvəzləmə sayəsində fantaziyalar şüurlu olmağa qabiliyyətli hala gəlir, lakin libidonun reallıqda yerləşdirilməsində heç bir irəliləyiş baş vermir.
Bu yolla belə ola bilər ki, gənc insanın bütün hissiliyi şüursuzluqda insest obyektlərinə bağlanır və ya, belə də deyə bilərik, şüursuz insest fantaziyalarına bərkidilir. Nəticə isə mütləq impotensiyadır ki, bu da eyni zamanda qazanılmış və cinsi aktı yerinə yetirən orqanların həqiqi zəifləməsi ilə təmin edilir.
Əsl psixi impotensiyanın yaranması üçün daha yumşaq şərait tələb olunur. Hissi axın tam miqdarında nəvazişli axının arxasında gizlənməyə məcbur olmaq taleyinə düçar olmamalıdır; o, qismən reallığa çıxış yolunu tuta biləcək qədər güclü və ya ləngimədən azad qalmış olmalıdır. Belə şəxslərin cinsi fəaliyyəti, onun arxasında tam psixi həvəs gücünün dayanmadığını ən aydın əlamətlərlə göstərir. Bu fəaliyyət qəribə xasiyyətlidir, asan pozulur, icrasında çox vaxt qüsurlu olur və az həzz verir. Ən əsası isə, o, nəvazişli axından yayınmalıdır. Deməli, obyekt seçimində bir məhdudiyyət yaradılmışdır. Aktiv qalan hissi axın yalnız ona qadağan edilmiş insest şəxsləri xatırlatmayan obyektlər axtarır; əgər bir şəxs yüksək psixi qiymətləndirməyə səbəb ola biləcək təəssürat doğurursa, bu təəssürat hissiyyatın oyanmasına deyil, erotik baxımdan təsirsiz nəvazişə çevrilir. Belə insanların sevgi həyatı, sənətdə səmavi və dünyəvi (və ya heyvani) sevgi kimi təcəssüm etdirilən iki istiqamətə bölünmüş qalır. Onlar harada sevsələr, orada istəməzlər; harada istəsələr, orada sevə bilməzlər. Onlar sevməyə ehtiyac duymadıqları obyektlər axtarırlar ki, hissiyyatlarını sevdiyi obyektlərdən uzaq saxlaya bilsinlər; psixi impotensiyanın bu qəribə uğursuzluğu «kompleks həssaslığı» və «sıxışdırılmışın qayıdışı» qanunlarına uyğun olaraq, insestin qarşısını almaq üçün seçilmiş obyektin, çox vaxt nəzərə çarpmayan bir xüsusiyyətinin qaçılmalı olan obyekti xatırlatması ilə ortaya çıxır.
İnsanın bu sevgi parçalanmasında istifadə etdiyi, belə bir pozğunluğa qarşı əsas qoruyucu vasitə, cinsi obyektin psixi alçaldılmasıdır; halbuki cinsi obyektə adətən aid olan həddindən artıq yüksəltmə insest obyektinə və onun nümayəndəliklərinə ayrılır. Alçaldılma şərti yerinə yetirildiyi kimi, hissiyyat sərbəst ifadə oluna bilər, əhəmiyyətli cinsi nailiyyətlər və yüksək həzz inkişaf edir. Bu nəticəyə başqa bir əlaqə də töhfə verir. Nəvazişli və hissi axınların düzgün birləşmədiyi şəxslərdə sevgi həyatı da adətən bir qədər incəlməmiş olur; onların cinsi məqsədlərində sapıq xüsusiyyətlər qalır; bu məqsədlərin yerinə yetirilməməsi ciddi həzz itkisi kimi hiss olunur, lakin onların yerinə yetirilməsi yalnız alçaldılmış, kiçik görülmüş cinsi obyekt üzərində mümkün görünür.
Birinci məqalədə22 qeyd olunan uşağın fantaziyaları, ananı fahişə səviyyəsinə endirən bu fantaziyalar, artıq motivləri baxımından aydın olur. Bunlar, sevgi həyatının iki axını arasındakı uçurumu ən azı fantaziyada körpüləmək, ananı alçaltmaqla hissiyyat üçün obyektə çevirmək cəhdləridir.
2
Biz indiyə qədər psixi impotensiyanın tibbi-psixoloji tədqiqi ilə məşğul olmuşuq, lakin bu məqalənin başlığında buna heç bir əsaslandırma verilməmişdir. Lakin məlum olacaq ki, əsas mövzumuzun yolunu tapmaq üçün bu girişə ehtiyacımız olmuşdur.
Biz psixi impotensiyanı sevgi həyatında nəvazişli və hissi axınların qarşılaşmamasına gətirib çıxarmışıq və bu inkişaf ləngiməsini uşaqlıq dövründəki güclü fiksasiyaların və insest qadağasının vasitəçiliyi ilə reallıqda sonradan baş verən məhrumiyyətlərin təsirləri ilə izah etmişik. Bu nəzəriyyəyə qarşı ilk növbədə bir etiraz irəli sürülə bilər: o, bizə çox şey verir, müəyyən şəxslərin psixi impotensiyadan əziyyət çəkməsinin səbəbini izah edir, lakin digərlərinin bu əziyyətdən necə yayına bildiyini bizə sirr kimi saxlayır. Nəzərə alınmalı olan bütün aydın amillər — güclü uşaqlıq fiksasiyası, insest qadağası və pubertadan sonrakı inkişaf illərindəki imtina — demək olar ki, bütün mədəniyyət insanlarında mövcud qəbul edildiyi üçün, psixi impotensiyanın fərdlərin xəstəliyi deyil, ümumi mədəniyyət əziyyəti olması gözləntisi yerində olardı.
Xəstəliyə səbəb olan amillərin kəmiyyət amilinə, yəni müəyyən amillərin töhfəsindəki çox və ya azlığa, hansından ki, aydın xəstəlik nəticəsinin yaranıb-yaranmamasından asılı olduğunu göstərməklə bu nəticədən yayınmaq olardı. Lakin mən bu cavabı doğru qəbul etmək istəsəm də, həmin nəticəni rədd etmək niyyətində deyiləm. Əksinə, mən psixi impotensiyanın inanıldığından daha geniş yayıldığını və bu davranışın müəyyən dərəcəsinin mədəniyyət insanının sevgi həyatını həqiqətən xarakterizə etdiyini iddia etmək istəyirəm.
Əgər psixi impotensiya anlayışını daha geniş şərh etsək və onu mövcud həzz niyyəti və sağlam genital aparat olduqda cinsi aktın uğursuzluğu ilə məhdudlaşdırmasaq, ilk növbədə psixanestetiklər adlandırılan, heç vaxt aktı uğursuz olmayan, lakin bunu xüsusi həzz qazanmadan icra edən bütün kişilər əlavə olunur; bu hadisələr inanmaq istədiyimizdən daha çoxdur. Belə halların psixoanalitik tədqiqi, psixi impotensiyanın dar mənasında aşkarladığımız eyni etioloji amilləri üzə çıxarır, lakin simptomatik fərqlər ilk növbədə heç bir izah tapmır. Anestetik kişilərdən, soyuq qadınların nəhəng sayına aparan asanlıqla əsaslandırıla bilən analogiya mövcuddur; onların sevgi davranışı, əslində, kişinin daha səs-küylü psixi impotensiyası ilə bərabərləşdirilməklə daha yaxşı təsvir və ya başa düşülə bilməz23.
Lakin biz psixi impotensiya anlayışının genişləndirilməsinə deyil, onun simptomatologiyasının çalarlarına nəzər salsaq, bu günkü mədəniyyət aləmində kişinin sevgi davranışının ümumiyyətlə psixi impotensiya tipini özündə daşıdığı haqqında anlayışdan yayınmaq mümkün deyildir. Təhsilli adamların çox azında nəvazişli və hissi axınlar bir-biri ilə layiqincə birləşmişdir; kişi demək olar ki, həmişə qadına hörmət hissi ilə cinsi fəaliyyətində məhdudlaşmış hiss edir və tam gücünü yalnız alçaldılmış bir cinsi obyekt qarşısında olduqda inkişaf etdirir; bu isə öz növbəsində, onun cinsi məqsədlərinə pervers komponentlərin daxil olması və hörmət edilən qadın qarşısında bu komponentləri təmin etməyə cəsarət etməməsi faktı ilə də əsaslandırılır. Ona tam cinsi həzz yalnız doyuma heç bir çəkinmə olmadan təslim olmağa icazə verildikdə təqdim olunur; məsələn, ədəbli qadın qarşısında bunu etməyə cəsarət etmir. Onun alçaldılmış cinsi obyektə, yəni etik baxımdan aşağı keyfiyyətli, ona estetik çəkinmələr bəsləməyə ehtimal vermədiyi və digər həyat əlaqələrində onu tanıyıb qiymətləndirə bilməyən qadına olan ehtiyacı buradan qaynaqlanır. O, cinsi gücünü ən çox belə bir qadına həsr edir, hətta nəvazişi tamamilə daha yüksək mövqedə duran birinə aid olsa belə. Ehtimal ki, ən yüksək cəmiyyət təbəqələrindən olan kişilərdə çox vaxt müşahidə olunan, aşağı təbəqədən olan bir qadını daimi məşuqə və ya hətta həyat yoldaşı kimi seçməyə meyl də alçaldılmış cinsi obyektə olan ehtiyacın nəticəsindən başqa bir şey deyildir; bu obyektlə psixoloji olaraq tam doyum imkanı bağlıdır.
Həqiqi psixi impotensiyada təsirli olan iki amili, yəni uşaqlıq dövründəki intensiv insest fiksasiyasını və gənclik dövründəki real məhrumiyyəti, mədəniyyətə mənsub kişilərin sevgi həyatında bu qədər tez-tez rast gəlinən davranışa da səbəb kimi göstərməkdən çəkinmirəm. Bu, az cəlbedici və üstəlik paradoksal səslənir, lakin yenə də deyilməlidir ki, sevgi həyatında həqiqətən sərbəst və beləliklə də xoşbəxt olmaq istəyən şəxs qadına olan hörməti dəf etmiş, ana və ya bacı ilə insest təsəvvürü ilə barışmış olmalıdır. Bu tələbə qarşı ciddi özünə nəzər salma prosesinə tabe olan şəxs, şübhəsiz ki, özündə cinsi aktı əslində alçaldıcı bir şey kimi qiymətləndirdiyini, bunun yalnız bədəni ləkələyib çirkləndirməklə qalmadığını tapacaq. Bu qiymətləndirmənin yaranmasını, o, əlbəttə ki, istəməyərək etiraf edir, lakin onu yalnız gənclik dövründə, hissi axınının artıq güclü inkişaf etdiyi, lakin yad obyektdə doyumun insest obyektdəki doyum qədər qadağan olduğu dövrdə axtara bilər.
Qadınlar bizim mədəniyyət aləmində tərbiyələrinin oxşar təsirinin və üstəgəl kişilərin davranışının əks təsirinin altında qalırlar. Kişi onlara öz tam gücü ilə qarşı çıxmasa, eləcə də aşqın ilkin şişirdilməsi mülkiyyət ələ keçirildikdən sonra etinasızlıqla əvəz olunduqda, bu, qadınlar üçün təbii olaraq bir o qədər də əlverişli deyil. Qadında cinsi obyektin alçaldılmasına olan ehtiyac haqqında çox az şey qeyd etmək olar; bununla əlaqədar olaraq, qadının adətən kişidəki cinsi həddindən artıq yüksək qiymətləndirməyə bənzər bir şeyi bacarmaması şübhəsizdir. Lakin cinsəllikdən uzun müddət uzaq durmaq və hissiliyin fantaziyada qalması onlar üçün başqa bir əhəmiyyətli nəticə doğurur. Belə olduqda, qadın çox vaxt hissi fəaliyyətin qadağayla əlaqəsini artıq həll edə bilmir və belə bir fəaliyyət ona nəhayət icazə verildikdə, psixi cəhətdən impotent, yəni soyuq olduğunu göstərir. Buna görə də, bir çox qadınlarda icazə verilmiş münasibətlərdə belə sirri bir müddət saxlamağa can atma, digərlərində isə sirli bir sevgi münasibətində qadağa şərti bərpa edildiyi kimi normal hiss etmək qabiliyyəti yaranır; kişiyə xəyanət edən qadınlar, sevgiliyə ikinci dərəcəli bir sadiqlik saxlamaq qabiliyyətinə malikdirlər.
Mənim fikrimcə, qadın sevgi həyatında qadağan olunmuşun şərti, kişidə cinsi obyektin alçaldılmasına olan ehtiyaca bərabər tutulmalıdır. Hər ikisi, tərbiyənin mədəni səbəblərdən tələb etdiyi cinsi olğunluq və cinsi fəaliyyət arasındakı uzun təxirə salınmanın nəticələridir. Hər ikisi, nəvazişli və hissi təhriklərin üst-üstə düşməməsindən yaranan psixi impotensiyanı aradan qaldırmağa çalışır. Əgər eyni səbəblərin nəticəsi qadında kişidəki nəticədən bu qədər fərqli çıxırsa, bu, bəlkə də iki cinsin davranışındakı başqa bir fərqə aid edilə bilər. Mədəni qadın adətən gözləmə dövründə cinsi fəaliyyət qadağasını aşmır və beləliklə, qadağa ilə cinsəllik arasında dərin bir əlaqə qazanır. Kişi isə bu qadağanı əksər hallarda obyektin alçaldılması şərti ilə pozur və buna görə də bu şərti öz sonrakı sevgi həyatına daşıyır.
Bu günkü mədəniyyət aləmində cinsi həyatın islahına doğru bu qədər canlı olan cəhdlər nəzərə alınaraq, psixoanalitik tədqiqatın digər heç bir tədqiqat qədər təmayülləri bilmədiyini xatırlatmaq artıq deyil. O, açıq olanı gizli olana qaytararaq, yalnız əlaqələri üzə çıxarmaq istəyir. Əgər islahatlar zərərli olanın yerinə daha əlverişli olanı qoymaq üçün onun araşdırmalarından istifadə etsələr, bu, ona xoş gəlməlidir. Lakin o, başqa qurumların başqa, bəlkə də daha ağır qurbanlar tələb edib-etməyəcəyini əvvəlcədən proqnozlaşdıra bilməz.
3
Mədəniyyətin sevgi həyatına qoyduğu nəzarətin cinsi obyektlərin ən ümumi alçaldılmasına səbəb olması faktı, baxışlarımızı obyektlərdən uzaqlaşdırıb birbaşa özlərinə, yəni həvəslərə yönəltməyə vadar edə bilər. Cinsi həzzin əvvəlcədən imtina edilməsinin yaratdığı ziyan, onun sonradan evlilikdə tam sərbəst buraxılmasının artıq kifayət qədər doyumlu təsir göstərməməsi ilə özünü büruzə verir. Lakin əvvəldən etibarən məhdudiyyətsiz cinsi sərbəstlik də daha yaxşı nəticə vermir. Sevgi ehtiyacının psixi dəyərinin, ona doyum əldə etmək asanlaşdırılan kimi dərhal aşağı düşdüyünü qeyd etmək asandır. Libidonu yüksəltmək üçün bir maneə tələb olunur və doyuma qarşı təbii müqavimətlər kifayət etmədiyi yerlərdə, insanlar bütün dövrlərdə sevgidən həzz almaq üçün konvensional maneələr yaratmışlar. Bu, həm fərdlər, həm də xalqlar üçün keçərlidir. Sevgi doyumunun heç bir çətinliklə qarşılaşmadığı, məsələn, qədim mədəniyyətin tənəzzül dövründə olduğu zamanlarda, sevgi dəyərsizləşmiş, həyat boşalmış və zəruri olan affekt dəyərlərini bərpa etmək üçün güclü reaksiya təşəkküllərinə ehtiyac yaranmışdır. Bu kontekstdə iddia etmək olar ki, xristianlığın asketik axını, sevgiyə bütpərəst qədimliyin heç vaxt qazandıra bilmədiyi psixi dəyərlər yaratmışdır. Bu dəyər, həyatı demək olar ki, yalnız libidinoz ayartmaya qarşı mübarizə ilə keçən asketik rahiblər arasında ən yüksək mərtəbəyə çatmışdır.
İnsan, əvvəlcə burada yaranan çətinlikləri orqanik həvəslərimizin ümumi xüsusiyyətlərinə aid etməyə meyllidir. Həvəsin psixi əhəmiyyətinin ondan məhrum olma ilə artdığı da, şübhəsiz, ümumən doğrudur. Ən fərqli insanlardan bir qrupunu bərabər şəkildə aclığa məruz qoyun. Qidalanma ehtiyacının tələbkar artması ilə bütün fərdi fərqlər silinəcək və onların yerinə tək bir təmin olunmamış həvəsin bircinsli ifadələri ortaya çıxacaq. Lakin bir həvəsin təmin edilməsi ilə onun psixi dəyərinin ümumi olaraq bu qədər aşağı düşdüyü doğrudurmu? Məsələn, alkoqolikin şərabla olan münasibətini nəzərdən keçirin. İçkiçiyə şərabın həmişə eyni toksik doyumu təklif etdiyi doğru deyilmi? Bu doyumu poeziyada çox vaxt erotik doyumla müqayisə edirlər və elmi baxış nöqtəsindən də müqayisə etmək olar. İçkiçinin, dəyişməz olanın ona artıq dad vermədiyi üçün içkisini daim dəyişməyə məcbur olduğu haqqında eşitmisinizmi? Əksinə, öyrəşmə adam ilə içdiyi şərab növü arasındakı rabitəni getdikcə daha da sıx bağlayır. İçkiçidə, şərabın daha bahalı olduğu və ya şərab içməyin qadağan edildiyi bir ölkəyə getmək ehtiyacı varmı ki, belə çətinliklərin araya salınması ilə azalan doyumunu artırsın? Bunların heç biri yoxdur. Böyük alkoqoliklərimizin, məsələn, Böklinin şərabla olan münasibətləri haqqında ifadələrini dinləsək24, bu, ən saf ahəng, xoşbəxt bir evliliyin nümunəsi kimi səslənir. Aşiqin öz cinsi obyektinə olan münasibəti niyə bu qədər fərqlidir?
Mən inanıram ki, insan, nə qədər təəccüblü səslənsə də, cinsi həvəsin təbiətində tam doyumun yaranmasına əlverişli olmayan bir şeyin olması ehtimalı ilə məşğul olmalıdır. Həvəsin uzun və çətin inkişaf tarixindən dərhal iki amil ortaya çıxır ki, bu çətinliyə görə cavabdeh tutula bilər. Birincisi, ikiqat obyekt seçimi cəhdi və bu arada insest qadağasının araya girməsi nəticəsində, cinsi həvəsin son obyekti heç vaxt ilkin obyekt deyil, yalnız onun əvəzedicisidir. Lakin psixoanaliz bizə öyrətdi ki, bir istək təhrikinin ilkin obyekti sıxışdırma nəticəsində itirildikdə, o, çox vaxt sonsuz bir əvəzedici obyektlər silsiləsi ilə təmsil olunur və bunların heç biri tam kifayət etmir. Bu, böyüklərin sevgi həyatında çox vaxt müşahidə olunan obyekt seçiminin qeyri-sabitliyini və «qıcıq aclığını» izah edə bilər.
İkincisi, cinsi həvəsin əvvəlcə böyük bir komponentlər sırasına parçalandığını – daha doğrusu, belə bir sıradan qaynaqlandığını – bilirik; bu komponentlərin hamısı deyil onun sonrakı formalaşmasına daxil edilə bilməz, əksinə, əvvəlcə boğulmalı və ya başqa şəkildə istifadə edilməlidir. Əsasən, estetik mədəniyyətimizlə uyğun gəlmədiyi sübut olunmuş koprofilik həvəs hissələri nəzərdə tutulur; bu, ehtimal ki, dik duruş sayəsində qoxu orqanımızı yerdən qaldırdığımızdan bəri belədir; bundan əlavə, sevgi həyatına aid olan sadist təhriklərin bir hissəsi də var. Lakin bütün bu inkişaf prosesləri yalnız mürəkkəb quruluşun yuxarı təbəqələrinə aiddir. Sevgi oyanmasını yaradan fundamental proseslər dəyişməz qalır. İfrat dərəcədə intim və ayrılmaz şəkildə cinsi olanla bağlı olan ifrazat məsələsi, genital orqanların yerləşməsi – sidik və nəcis arasında – həlledici və dəyişməz amil olaraq qalır. Burada, böyük Napoleonun məşhur bir sözünü dəyişdirərək belə demək olar: anatomiya taleydir. Genital orqanların özü insan bədən formalarının gözəlliyə doğru inkişafına qoşulmayıb, heyvani olaraq qalıblar və buna görə də sevgi də əsasən bu gün də, həmişə olduğu kimi, heyvanidir. Sevgi həvəsləri tərbiyə olunması çətindir, onların tərbiyəsi tez-tez ya çox, ya da az verir. Mədəniyyətin onlardan yaratmaq istədiyi şey, hiss olunan həzz itkisi olmadan əldə edilə bilməz kimi görünür; istifadə olunmamış təhriklərin davamı cinsi fəaliyyətdə doyumsuzluq kimi özünü göstərir.
Beləliklə, insan cinsi həvəsin tələbləri ilə mədəniyyətin tələblərinin ümumiyyətlə uzlaşdırıla bilməyəcəyi, imtina və əzabın, eləcə də ən uzaq gələcəkdə insan nəslinin mədəni inkişafı nəticəsində məhv olma təhlükəsinin qarşısının alına bilməyəcəyi fikrinə öyrəşmək lazım gələ bilər. Bu qara proqnoz, əlbəttə, yalnız cinsi həvəsin mədəniyyətin təzyiqi altında qəbul etdiyi bəzi xüsusiyyətlərin mədəni doyumsuzluğun zəruri nəticəsi olması fərziyyəsinə əsaslanır. Lakin cinsi həvəsin mədəniyyətin ilk tələblərinə tabe olan kimi tam doyum verməyə qadir olmaması, onun həvəs komponentlərinin getdikcə daha yüksək səviyyəli sublimasiyası sayəsində həyata keçirilən ən böyük mədəni nailiyyətlərin mənbəyinə çevrilir. Çünki, əgər cinsi həvəslərdən hansısa paylanma ilə tam doyum əldə edilsəydi, insanları cinsi həvəsləri başqa məqsədlərə yönəltməyə hansı motiv sövq edərdi? Onlar bu həzzdən qurtula bilməz və heç bir irəliləyiş əldə edə bilməzdilər. Beləliklə, görünür ki, iki həvəs – cinsi və eqoist – tələbləri arasındakı uzlaşdırıla bilməyən fərq onları daha yüksək nailiyyətlərə qadir edir, lakin bu, zəif olanların hazırda nevroz formasında təslim olduğu daimi təhlükə şəraitində baş verir.
Elm nə qorxutmaq, nə də təskinlik vermək niyyətində deyil. Lakin mən özüm yuxarıdakı kimi uzaqgedən nəticələrin daha geniş bir əsas üzərində qurulmalı olduğunu və bəlkə də insanlığın digər inkişaf vasitələrinin burada təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirilən nəticəni düzəltməyə qadir olduğunu etiraf etməyə hazıram.