Paranoya (Dementia Paranoides) haqqında avtobioqrafik təsvirə əsaslanan psixoanalitik qeydlər

I Xəstəlik tarixçəsi

Dr. Şreber xəbər verir: «Mən iki dəfə sinir xəstəsi olmuşam, hər iki dəfə zehni həddindən artıq gərginlik nəticəsində; birinci dəfə (Kemnitsdə Əyalət Məhkəməsi Direktoru kimi) Reyxstaq namizədliyi münasibətilə, ikinci dəfə isə Drezden Ali Əyalət Məhkəməsində Senat Prezidenti vəzifəsinə təyinatım zamanı qarşılaşdığım qeyri-adi iş yükü münasibətilə». (34.)

Birinci xəstəlik 1884-cü ilin payızında ortaya çıxdı və 1885-ci ilin sonunda tamamilə sağaldı. Xəstə həmin vaxt 6 ay müddətində klinikasında qaldığı Flexsiq, sonradan verdiyi «formulyar rəyində» vəziyyəti ağır hipoxondriya tutması kimi təsvir etdi. Dr. Şreber bu xəstəliyin «fövqəltəbii sahəyə toxunan heç bir hadisə olmadan» keçdiyini təsdiq edir. (35.)

Xəstənin keçmişi və həyat şəraitinin təfərrüatları haqqında nə onun yazıları, nə də onlara əlavə edilmiş həkim rəyləri kifayət qədər məlumat vermir. İkinci xəstəlikdən əvvəl əldə edilmiş yüksək ədliyyə vəzifəsi müəyyən bir aşağı sərhədi təmin etsə də, mən xəstəlik dövründə onun yaşını bildirmək vəziyyətində belə deyiləm. Dr. Şreberin «hipoxondriya» dövründə artıq uzun müddətdir evli olduğunu öyrənirik. O yazır: «Mənim həyat yoldaşımın minnətdarlığı demək olar ki, daha da dərinləşdi, çünki o, Professor Flexsiqi birbaşa özünə ərini geri qaytaran şəxs kimi hörmət edir və bu səbəbdən onun portretini illərlə iş masasında saxlayırdı». (36.) Və eyni yerdə: «Birinci xəstəliyimdən sağaldıqdan sonra həyat yoldaşımla səkkiz, ümumilikdə olduqca xoşbəxt, zahiri şərəflərlə də zəngin, yalnız uşaq neməti ümidinin dəfələrlə puça çıxması ilə müvəqqəti olaraq kölgələnmiş illər keçirdim».

1893-cü ilin iyununda ona Senat Prezidenti vəzifəsinə gözlənilən təyinatı bildirildi; vəzifəsinə həmin ilin 1 oktyabrında başladı. Aralıq dövrə¹⁰⁸ bəzi yuxular düşür ki, onların əhəmiyyətini o, yalnız sonradan dərk etməyə məcbur oldu. Ona bir neçə dəfə yuxusunda keçmiş sinir xəstəliyinin geri qayıtdığını gördü, yuxuda bu barədə elə bədbəxt hiss edirdi ki, oyandıqdan sonra bunun sadəcə yuxu olduğuna görə elə xoşbəxt olurdu. Bundan əlavə, bir dəfə səhərə yaxın yuxu ilə ayıqlıq arasında olan bir vəziyyətdə «əslində qadın olmaq və cinsi əlaqəyə tabe olmaq çox gözəl olmalı idi» təsəvvürü yarandı (36), bu təsəvvürü tam şüurlu vəziyyətdə böyük qəzəblə rədd edəcəkdi.

İkinci xəstəlik oktyabrın sonlarında əzabverici yuxusuzluqla başladı və onu Flexsiq klinikasına yenidən müraciət etməyə məcbur etdi; lakin orada onun vəziyyəti sürətlə pisləşdi. Bu xəstəliyin daha sonraki inkişafını Zonnenşteyn müalicəxanasının direktoru tərəfindən verilən sonradan hazırlanmış bir rəy (380) belə təsvir edir: «Orada qaldığı müddətin əvvəlində¹⁰⁹ o, daha çox hipoxondrik ideyalar ifadə edir, beyin yumşalması xəstəliyinə tutulduğunu, tezliklə ölməli olduğunu və s. şikayət edirdi, lakin xəstəlik mənzərəsinə artıq təqib ideyaları da qarışmışdı; bu ideyalar əvvəlcə daha çox tək-tək görünən hissi aldanmalara əsaslanırdı, eyni zamanda yüksək dərəcədə hiperesteziya, işıq və səsə qarşı böyük həssaslıq özünü büruzə verirdi. Sonralar görmə və eşitmə illüziyaları artaraq ümumi hisslərin pozulması ilə birlikdə onun bütün hisslərini və düşüncələrini ələ keçirdi; o, özünü ölmüş və çürümüş, vəba xəstəsi kimi hesab edir, bədənində müxtəlif iyrənc manipulyasiyaların aparıldığını güman edir və özünün indi də dediyi kimi, heç kimin təsəvvür belə edə bilməyəcəyi dəhşətli şeylər yaşayırdı, üstəlik bunu müqəddəs bir məqsəd üçün edirdi. Xəstəliyin təlqinləri xəstəni o qədər məşğul edirdi ki, o, hər hansı başqa təəssürata qarşı əlçatmaz olaraq, saatlarla tamamilə donmuş və hərəkətsiz şəkildə otururdu (hallüsinativ stupor); digər tərəfdən, bu təlqinlər onu elə əzablandırırdı ki, ölümü arzulayır, hamamda dəfələrlə boğulma cəhdləri edir və «özünə nəzərdə tutulmuş kalium sianid»u tələb edirdi. Tədricən, sayıqlama fikirləri mistik və dini xarakter almağa başladı; o, birbaşa Allahla söhbət edir, şeytanlar onunla oyun oynayırdı, «müqəddəs musiqi» eşidir və nəhayət, başqa bir dünyada olduğunu belə güman edirdi.»

Əlavə edək ki, o, təqib olunduğunu və ziyan gördüyünü düşündüyü müxtəlif şəxsləri, xüsusilə də keçmiş həkimi Flexsiqi təhqir edir, ona «ruh qatili» deyirdi və sayısız dəfə «kiçik Flexsiq» deyə qışqırırdı, ilk sözü kəskin vurğulayaraq (383). Pirna yaxınlığındakı Zonnenşteyn müalicəxanasına Leypsiqdən, qısa bir aralıq müddətindən sonra, 1894-cü ilin iyununda gəlmiş və vəziyyətinin son formasını alana qədər orada qalmışdı. Növbəti illər ərzində xəstəlik mənzərəsi elə dəyişdi ki, bunu ən yaxşı şəkildə müalicəxana direktoru Dr. Veberin sözləri ilə təsvir edəcəyik:

«Xəstəliyin gedişatının bütün təfərrüatlarına daha da toxunmadan, yalnız ona işarə edilsin ki, əvvəlcə bütün psixi hadisələri birbaşa təsir altına alan və hallüsinativ dəlilik adlandırılmalı olan kəskin psixozdan, hazırda qarşımızda duran paranoid xəstəlik mənzərəsi getdikcə daha qətiyyətlə özünü büruzə vermiş, belə desək, kristallaşmışdır» (385). Çünki bir tərəfdən o, bizim marağımıza ən böyük iddia edə biləcək sənətkarcasına qurulmuş sayıqlama sistemi qurmuş, digər tərəfdən isə şəxsiyyəti yenidən qurulmuş və həyatın vəzifələrinin öhdəsindən, bəzi pozğunluqlar istisna olmaqla, gəldiyini göstərmişdir.

Dr. Veber 1899-cu il rəyində onun haqqında belə məlumat verir:

«Hazırda Senat Prezidenti Dr. Şreber, təsadüfi müşahidəçi üçün belə birbaşa xəstəlik əlaməti kimi özünü göstərən psixomotor simptomlardan başqa, nə çaşqın, nə psixi cəhətdən ləngimiş, nə də zəkası nəzərə çarpacaq dərəcədə zədələnmiş görünür – o, təmkinlidir, yaddaşı əladır, yalnız hüquqi məsələlərdə deyil, bir çox digər sahələrdə də kifayət qədər biliyə malikdir və bunu nizamlı bir düşüncə axını ilə ifadə edə bilir, siyasət, elm və incəsənət sahələrindəki hadisələrə maraq göstərir və onlarla daim məşğul olur ... və qeyd olunan istiqamətlərdə onun ümumi vəziyyəti haqqında ətraflı məlumatı olmayan müşahidəçi çox az bir şeyin qəribə olduğunu hiss edəcək. Bütün bunlara baxmayaraq, xəstə, tam bir sistem halında birləşmiş, az-çox sabitləşmiş və əsl vəziyyətin obyektiv qavranılması və qiymətləndirilməsi ilə düzəldilə bilməyən xəstəlikdən qaynaqlanan təsəvvürlərlə doludur» (385–6).

Bu qədər dəyişmiş xəstə özünü müstəqil yaşamağa qadir hesab edirdi və qəyyumluğunun ləğvini və müəssisədən buraxılmasını təmin etmək üçün məqsədyönlü addımlar atırdı. Dr. Veber bu istəklərə qarşı çıxırdı və əks istiqamətdə rəylər verirdi; lakin o, 1900-cü il rəyində xəstənin mahiyyətini və davranışını aşağıdakı təqdirəlayiq şəkildə təsvir etməyə bilməzdi: «İmza sahibi ¾ ildən bəri ailə süfrəsində gündəlik yeməklər zamanı cənab Prezident Şreberlə mümkün olan bütün mövzular haqqında söhbət etmək üçün geniş imkanlar əldə etmişdir. İstər dövlət idarəçiliyi və ədliyyə, istər siyasət, istər incəsənət və ədəbiyyat, istər cəmiyyət həyatı, istərsə də başqa hansısa mövzulara toxunan nə qədər şeylər – əlbəttə, onun sayıqlama fikirlərini kənara qoysaq – dilə gətirilsəydi, Doktor Şreber hər yerdə canlı maraq, dərin biliklər, yaxşı yaddaş və düzgün hökm, habelə etik baxımdan yalnız razılaşmaq mümkün olan bir anlayış nümayiş etdirirdi. Eyni zamanda, orada olan xanımlarla yüngül söhbətlərdə nəzakətli və xoş rəftarlı, bəzi məsələlərin yumorla işlənildiyi hallarda isə həmişə taktlı və ölçülü davranırdı; heç vaxt zərərsiz süfrə söhbətinə süfrədə deyil, həkim müayinəsi zamanı həll edilməli olan məsələlərin müzakirəsini qatmamışdır.» (397–8.) Hətta o, bütün ailənin maraqlarına toxunan bir iş məsələsinə də həmin vaxt məqsədəuyğun və məqsədyönlü şəkildə müdaxilə etmişdi. (401 və 510.)

Dr. Şreberin azadlığı uğrunda mübarizə apardığı məhkəməyə təkrar-təkrar edilən müraciətlərdə o, heç də öz sayıqlamasını inkar etmirdi və «Bir sinir xəstəsinin xatirələri»ni ictimaiyyətə təqdim etmək niyyətini gizlətmirdi. Əksinə, o, öz düşüncə gedişatının dini həyat üçün dəyərini və müasir elm tərəfindən parçalanmazlığını vurğulayır; eyni zamanda, sayıqlamanın məzmunu tərəfindən məcbur edildiyini bilirdi bütün hərəkətlərin tamamilə zərərsiz olduğuna (430) istinad edirdi. Paranoyik kimi tanınan şəxsin dərin zəkası və məntiqi dəqiqliyi nəticədə qələbəyə gətirib çıxardı. 1902-ci ilin iyulunda Dr. Şreberə qarşı tətbiq edilən hüquqi ehliyyətdən məhrumetmə qərarı ləğv edildi; növbəti ildə «Bir sinir xəstəsinin xatirələri» kitab şəklində çap olundu, lakin senzura edilmiş və məzmununun xeyli dəyərli hissəsi azaldılmış vəziyyətdə.

Dr. Şreberə azadlığını qaytaran qərarda onun sayıqlama sisteminin məzmunu bir neçə cümlə ilə ümumiləşdirilmişdir: «O, dünyanı qurtarmağa və ona itirilmiş bəxtiyarlığı geri qaytarmağa çağırıldığını düşünürdü. Lakin bunu yalnız əvvəlcə kişidən qadına çevrilməklə bacara bilərdi.» (475.)

Sayıqlamanın son formasının ətraflı təsvirini 1899-cu ildə xəstəxana həkimi Dr. Veber tərəfindən verilmiş rəydən götürə bilərik: «Xəstənin sayıqlama sistemi onun dünyanı qurtarmağa və insanlığa itirilmiş bəxtiyarlığı geri qaytarmağa çağırıldığı fikri ilə zirvəyə çatır. O, iddia edir ki, bu vəzifəyə birbaşa ilahi ilhamlar sayəsində gəlib, məhz peyğəmbərlər tərəfindən öyrədildiyi kimi; həddindən artıq oyanmış sinirlər, məhz onun sinirləri uzun müddət belə olmuşdur, Allahı cəlb etmək xüsusiyyətinə malikdirlər, lakin söhbət ya heç vaxt, ya da çox çətinliklə insan dilində ifadə edilə bilən şeylərdən gedir, çünki onlar bütün insan təcrübəsinin xaricindədirlər və yalnız ona açıqlanmışdır. Onun qurtarıcı missiyasında ən əsas məqam, əvvəlcə onun qadına çevrilməsinin baş verməli olmasıdır. Sanki o, qadına çevrilmək istəyirmiş kimi deyil, əksinə, söhbət dünya nizamında köklənmiş bir «zərurət»dən gedir, ondan şəxsən özünün şərəfli kişi həyat mövqeyində qalması daha xoşuna getsə belə, o, heç cür qaça bilməz, lakin o biri dünya onun və bütün digər insanlığın yalnız ilahi möcüzələr vasitəsilə, bəlkə də çox illər və ya onilliklər sonra baş verəcək qadına çevrilmə yolu ilə geri qazanıla bilər. Onun üçün aydındır ki, o, ilahi möcüzələrin yeganə obyektidir, deməli, yer üzündə yaşamış ən qəribə insandır, illərlə, hər saatda və hər dəqiqədə bu möcüzələri öz bədənində yaşayır, onları özü ilə danışan səslər vasitəsilə də təsdiq edir. Xəstəliyinin ilk illərində bədəninin ayrı-ayrı orqanlarında dağıntılar yaşayıb, bunlar hər hansı başqa insana çoxdan ölüm gətirməli idi, uzun müddət mədəsiz, bağırsaqsız, demək olar ki, ağciyərsiz, cırılmış qida borusu ilə, sidik kisəsi olmadan, əzilmiş qabırğa sümükləri ilə yaşayıb, bəzən qırtlağının bir hissəsini də yeyib və s., lakin ilahi möcüzələr («şüalar») dağılmış olanı həmişə yenidən bərpa edib və ona görə də, o, kişi olaraq qaldığı müddətcə, heç cür ölməzdir. Həmin təhlükəli əlamətlər çoxdan yoxa çıxıb, əvəzində onun «qadın xüsusiyyətləri» ön plana çıxıb, burada söhbət, tamamlanması üçün çox güman ki, onilliklər, hətta əsrlər tələb edən və sonunu indiki yaşayan insanlardan heç birinin görməyəcəyi bir inkişaf prosesindən gedir. O, artıq kütləvi «qadın sinirlərinin» onun bədəninə keçdiyi hissini yaşayır, bu sinirlərdən Allahın birbaşa mayalanması sayəsində yeni insanlar doğulacaq. Yalnız bundan sonra o, təbii ölüm ilə ölə biləcək və bütün insanlara olduğu kimi, bəxtiyarlığı yenidən qazana biləcək. Hazırda yalnız günəş deyil, həm də ağaclar və quşlar, onlar «keçmiş insan ruhlarının təəccüblənmiş qalıqları» kimidir, insan səsləri ilə onunla danışır və ətrafında hər yerdə möcüzəvi işlər baş verir.» (386–8.)

Praktik psixiatrın belə sayıqlama törəmələrinə marağı, adətən, sayıqlamanın funksiyasını müəyyən etdikdən və xəstənin həyat tərzinə təsirini qiymətləndirdikdən sonra tükənir; onun təəccübü başa düşməsinin başlanğıcı deyil. Psixoanalitik psixonevrozlara aid biliyindən gətirdiyi fərziyyə ilə çıxış edir ki, bu qədər qəribə, insanların adi düşüncəsindən bu qədər uzaq olan fikir quruculuqları da ruh həyatının ən ümumi və başa düşülən təhriklərindən doğmuşdur və bu çevrilmənin həm motivlərini, həm də yollarını öyrənmək istəyir. Bu məqsədlə o, sayıqlamanın inkişaf tarixinə və detallarına dərindən nüfuz etməyə can atır. a) Həkim ekspert tərəfindən iki əsas məqam kimi xilaskar rolu və kişidən qadına çevrilmə önə çıxarılır. Xilaskar sayıqlaması bizə tanış olan fantaziyadır, o, çox vaxt dini paranoyanın nüvəsini təşkil edir. Xilaskarlığın kişinin qadına çevrilməsi yolu ilə baş verməli olduğu əlavəsi qeyri-adi və özü-özlüyündə qəribədir, çünki o, xəstənin fantaziyasının təkrarlamaq istədiyi tarixi mifdən çox uzaqdır. Həkim rəyinə uyğun olaraq, xilaskar rolunu oynamaq şöhrətpərəstliyinin bu sayıqlama kompleksinin hərəkətverici qüvvəsi olduğunu, kişiliyindən məhrum edilmənin isə yalnız bu məqsəd üçün vasitə əhəmiyyəti kəsb etdiyini qəbul etmək məntiqli görünür. Sayıqlamanın son formalaşmasında belə təqdim oluna bilər, lakin «Xatirələr»in öyrənilməsi bizə tamamilə fərqli bir qavrayışı qəbul etməyə məcbur edir. Biz öyrənirik ki, qadına çevrilmə (kişiliyindən məhrumetmə) ilkin sayıqlama idi, əvvəlcə ağır zərər və təqib aktı kimi qiymətləndirilmiş və yalnız ikincil olaraq xilaskar rolu ilə əlaqələndirilmişdir. Həmçinin, onun əvvəlcə cinsi sui-istifadə məqsədilə, yüksək məqsədlər naminə deyil, həyata keçirilməli olduğu şübhəsizdir. Formal ifadə ilə desək, cinsi təqib sayıqlaması xəstədə sonradan dini böyüklük sayıqlamasına çevrilmişdir. Əvvəlcə təqibçi kimi müalicə edən həkim professor Flexsiq qəbul edilirdi, sonra isə onun yerini Tanrının özü tutdu.

«Xatirələr»dən sübutedici yerləri kəsilmədən buraya gətirirəm: «Bu şəkildə mənim əleyhimə yönəldilmiş bir sui-qəsd tamamlandı (təxminən 1894-cü ilin mart və ya aprelində), məqsədi isə sinir xəstəliyimin müalicəolunmaz olduğunu bir dəfə tanıdıqdan və ya qəbul etdikdən sonra məni bir insana belə təslim etmək idi ki, ruhum həmin insana həvalə edilsin, bədənim isə – yuxarıda qeyd olunan, dünya nizamının əsasında duran təmayülün yanlış başa düşülməsi nəticəsində – qadın bədəninə çevrilsin, belə bir bədən kimi həmin insan¹¹⁰ tərəfindən cinsi sui-istifadəyə həvalə edilsin və sonra sadəcə «atılsın», yəni ehtimal ki, çürüməyə tərk edilsin». (56.)

«O, insan baxımından, ki, həmin vaxtlar məni əsasən idarə edirdi, tamamilə təbii idi ki, mən əsl düşmənimi həmişə yalnız professor Flexsiq və ya onun ruhunda görürdüm (daha sonra v. W.-nın ruhu da əlavə olundu, bununla bağlı aşağıda daha ətraflı məlumat veriləcək) və Allahın qüdrətini öz təbii müttəfiqim kimi qəbul edirdim; onu yalnız professor Flexsiq qarşısında çətin vəziyyətdə zənn edirdim və buna görə də özümü qurban verməyə qədər hər cür vasitə ilə dəstəkləməli olduğuma inanırdım. Allahın, mənim üzərimdə törədiləcək ruh qətlinə və bədənimin qadın fahişəsi kimi təslim edilməsinə yönəlmiş planın şəriki, hətta təşəbbüskarı olduğu fikri, mənə çox sonra, bəlkə də yalnız indiki məqalənin yazılması zamanı aydın şüura gəlmişdir.» (59.)

«Ruh qətlinə, dünya nizamına zidd məqsədlər üçün34 (yəni, bir insanın cinsi istəyini ödəmək üçün) kişiliyindən məhrum etməyə və daha sonra mənim ağlımı məhv etməyə yönəlmiş bütün cəhdlər uğursuzluqla nəticələnmişdir. Mən, bəzi acı iztirablar və məhrumiyyətlərə baxmayaraq, zəif bir insanın Allahın özü ilə apardığı, görünüşdə çox bərabərsiz olan mübarizədən qalib kimi çıxıram, çünki dünya nizamı mənim tərəfimdədir.» (61.)

34-cü qeyddə kişiliyindən məhrumetmə sayıqlamasının və Allaha olan münasibətin sonradan dəyişdirilməsi elan olunur: «Kişiliyindən məhrumetmənin başqa – dünya nizamına uyğun bir məqsəd üçün mümkün olması, hətta bəlkə də konfliktin ehtimal olunan həllini ehtiva etməsi, daha sonra izah ediləcəkdir.»

Bu ifadələr kişiliyindən məhrumetmə sayıqlamasının qiymətləndirilməsi və beləliklə, ümumiyyətlə, bu işin başa düşülməsi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Əlavə edək ki, xəstənin eşitdiyi «səslər», qadına çevrilməni həmişə cinsi ləkə kimi qəbul edirdilər; məhz bu səbəbdən onlar xəstəni ələ salmağa icazəli olduqlarını düşünürdülər. «Allah şüaları¹¹¹ iddia olunan kişiliyindən məhrumetmənin yaxınlaşdığını nəzərə alaraq, məni çox vaxt «Miss Şreber» kimi ələ salmağa haqlı olduqlarına inanırdılar.» (127.) – «Bu, özünə f... etdirən keçmiş senat prezidenti olmalıdır?» – «Öz həyat yoldaşınız qarşısında utanc duymursunuz?»

Kişiliyindən məhrumetmə fantaziyasının ilkin təbiəti və onun qurtarıcı ideyasından başlanğıc müstəqilliyi, əvvəldə qeyd olunan, yarıuxu vəziyyətində yaranan «təsəvvür»lə də təsdiqlənir: ki, cinsi əlaqəyə tabe olan bir qadın olmaq gözəl olmalıdır. (36.) Bu fantaziya xəstəliyin inkubasiya dövründə, Dresdendəki həddindən artıq yüklənmənin təsirindən əvvəl şüura çıxmışdır.

1895-ci ilin noyabr ayı Şreber tərəfindən, kişiliyindən məhrumetmə fantaziyası ilə qurtarıcı ideyası arasındakı əlaqənin qurulduğu və bu yolla birincisi ilə barışma prosesinin başladığı dövr kimi təqdim olunur. «Artıq mənə şübhəsiz şəkildə aydın oldu ki, dünya nizamı, mənə şəxsən xoş gəlsin və ya gəlməsin, kişiliyindən məhrum edilməyi əmr edir və mənə ağıl səbəblərinə görə qadına çevrilmək fikri ilə barışmaqdan başqa heç nə qalmır. Kişiliyimdən məhrum olmanın təbii nəticəsi olaraq, yeni insanları yaratmaq məqsədilə ilahi şüalarla mayalanmaqdan başqa heç nə nəzərdə tutula bilməzdi.» (177.)

Qadına çevrilmək, sayıqlamanın yaranmasının əsas nöqtəsi, ilk toxumu idi; o, həm də bərpa prosesini sağ çıxaran və sağalan şəxsin real hərəkətlərində yerini qoruya bilən yeganə hissə kimi özünü göstərdi. «Başqalarının gözlərində qeyri-ağıllı sayıla bilən yeganə şey, mütəxəssis cənabın da toxunduğu məsələdir: bəzən yarısı açıq üst bədənlə, qadın bəzək əşyaları (lentlər, saxta zəncirlər və s.) ilə güzgü qarşısında durarkən və ya başqa yerlərdə rast gəlinir. Bu, əslində yalnız təklikdə baş verir, digər şəxslərin qarşısında isə, ən azı mən qaçına bildiyim qədər, heç vaxt.» (429.) Senat prezidenti cənab bu oyunları, yenidən qazanılmış praktik sağlamlığı üçün dəqiq ifadəni tapdığı bir dövrdə (1901-ci ilin iyul ayı) etiraf etdi: «Artıq çoxdan bilirəm ki, qarşımda gördüyüm şəxslər 'qısa müddətə yaradılmış kişilər' deyil, həqiqi insanlardır və buna görə də onlara qarşı ağıllı insanın digər insanlarla ünsiyyətdə davranmağa alışdığı kimi davranmalıyam.» (409.) Kişiliyindən məhrum olma fantaziyasının bu tətbiqinə qarşı, xəstə qurtarıcı missiyasının tanınması üçün öz «Xatirələri»nin nəşrindən başqa heç nə etmədi. b) Xəstəmizin Allaha münasibəti o qədər qəribə və bir-birinə zidd təyinatlarla doludur ki, bu «dəlilik»də «metod» tapılacağı gözləntisinə sadiq qalmaq üçün yaxşı qədər inam lazımdır. İndi biz «Xatirələr»dəki ifadələrdən istifadə edərək Dr. Şreberin teoloji-psixoloji sistemi haqqında daha dəqiq məlumat əldə etməli və onun sinirlər, bəxtiyarlıq, ilahi hierarxiya və Allahın xüsusiyyətləri haqqında baxışlarını onların görünən (sayıqlama xarakterli) əlaqəsi daxilində izah etməliyik. Nəzəriyyənin bütün hissələrində sadəlik ilə dərinlik, ödünç alınmış və orijinal elementlərin diqqət çəkən qarışığı nəzərə çarpır.

İnsan ruhu, bədənin sinirlərində yerləşir; bu sinirlər son dərəcə incə quruluşlar kimi – ən incə ip saplarına bənzəyən – təsəvvür edilməlidir. Bu sinirlərin bəziləri yalnız duyğu qavrayışlarını qəbul etməyə uyğundur, digərləri isə (ağıl sinirləri) bütün psixi fəaliyyəti yerinə yetirir; burada belə bir münasibət mövcuddur ki, hər bir ağıl siniri insanın tam zehni fərdiliyini təmsil edir və mövcud olan ağıl sinirlərinin çoxluq və ya azlığı yalnız təəssüratların saxlanıla biləcəyi müddətə təsir göstərir¹¹².

İnsanlar bədən və sinirlərdən ibarət olduğu halda, Allah əvvəlcədən yalnız sinirdir. Lakin Allahın sinirləri, insan bədənində olduğu kimi məhdud sayda deyil, əksinə sonsuz və ya əbədidir. Onlar insan sinirlərinin bütün xüsusiyyətlərini nəhəng dərəcədə artmış şəkildə malikdirlər. Yaratmaq qabiliyyətlərinə, yəni yaradılmış aləmin bütün mümkün şeylərinə çevrilmə qabiliyyətlərinə görə onlara «şüalar» deyilir. Allah ilə ulduzlu səma və ya günəş arasında sıx bir əlaqə mövcuddur¹¹³.

Yaradılış işindən sonra Allah nəhəng uzaqlığa çəkilmiş (10–11 və 252) və dünyanı ümumiyyətlə öz qanunlarına buraxmışdır. O, yalnız vəfat edənlərin ruhlarını öz yanına qaldırmaqla məhdudlaşmışdır. Yalnız istisna hallarda o, yüksək istedadlı fərdi insanlarla əlaqə qura bilərmiş¹¹⁴ və ya möcüzə ilə dünyanın taleyinə müdaxilə edə bilərmiş. Dünyanın nizamına görə Allahın insan ruhları ilə mütəmadi əlaqəsi yalnız ölümdən sonra baş verir. İnsan öldükdə, onun ruh hissələri (sinirlər) təmizlənmə prosesinə tabe edilir ki, nəhayət «Cənnət həyətləri» kimi Allahın özünə yenidən bağlansınlar. Beləliklə, dünyanın nizamının əsasında duran əşyaların əbədi dövranı yaranır. Allah bir şey yaratdıqda, özünün bir hissəsini ondan çıxarır, sinirlərinin bir hissəsinə dəyişdirilmiş forma verir. Görünür, belə yaranan itki, əsrlər və minilliklər sonra vəfat etmiş insanların bəxtiyar olmuş sinirləri «Cənnət həyətləri» kimi ona yenidən bitişdikdə əvəz olunur. (18 və 19, qeyd.)¹¹⁵

Təmizlənmə prosesi ilə təmizlənmiş ruhlar bəxtiyarlıq həzzindədirlər. Onlar bu müddət ərzində özünüdərkini zəiflətmiş və digər ruhlarla daha yüksək vahidlərə birləşmişlər. Göte, Bismark və s. kimi əhəmiyyətli ruhlar, bəlkə də əsrlər boyu öz eynilik şüurunu qoruyub saxlayırlar, ta ki, onlar daha yüksək ruh komplekslərində (köhnə Yəhudilik üçün «Yehova şüaları», qədim farslıq üçün «Zoroastr şüaları» kimi) həll oluna bilsinlər. Təmizlənmə müddətində ruhlar «Allahın özünün danışdığı dili, yəni məlum «Əsas dil»i, bir qədər qədim, lakin yenə də qüdrətli alman dilini, xüsusilə eufemizmlərin böyük zənginliyi ilə seçilən dili» öyrənirlər (13)¹¹⁶.

Allahın özü sadə bir varlıq deyil. «Cənnət həyətlərinin üzərində Allahın özü süzülürdü; bu ön tanrı krallığına zidd olaraq ona arxa tanrı krallığı adı da verilmişdi. Arxa tanrı krallıqları (və hələ də indiyə qədər belədir) özünəməxsus bir ikiliyə tabe idi; bu ikiliyə görə aşağı Tanrı (Əriman) və yuxarı Tanrı (Ormuzd) bir-birindən fərqləndirilirdi» (19). Bu ikiliyin daha yaxın mənası barədə Şreber aşağı Tanrının əsasən qara saçlı irqin xalqlarına (Semilər) və yuxarı Tanrının isə sarışın xalqlara (Arilər) meyl etdiyindən başqa heç nə deyə bilmir. Lakin belə yüksəkliklərdə insan biliyindən artıq tələb də edilməməlidir. Hələlik biz aşağı və yuxarı Tanrıların «müəyyən bir münasibətdə mövcud olan Tanrının qüdrətinin vahidliyinə baxmayaraq, bir-birindən fərqli varlıqlar kimi qəbul edilməli olduqlarını, onların hər birinin öz aralarındakı münasibətdə də öz xüsusi eqoizmlərinə və öz xüsusi özünüqoruma həvəslərinə malik olduqlarını və buna görə də həmişə bir-birini irəli sürməyə çalışdıqlarını» öyrənirik (140, qeyd.). İki ilahi varlıq kəskin xəstəlik mərhələsi zamanı da bədbəxt Şreberə qarşı tamamilə fərqli davranırdılar¹¹⁷.

Senat prezidenti Şreber sağlam günlərində dini məsələlərdə şübhəçi olmuşdu (29 və 64); o, şəxsi Allahın mövcudluğuna sarsılmaz inanc gətirə bilməmişdi. Hətta o, öz keçmişinə aid bu faktı, sayıqlamasının tam reallığını dəstəkləmək üçün bir arqument kimi istifadə edir¹¹⁸. Lakin Şreberin Allahının xarakter xüsusiyyətləri haqqında aşağıdakıları öyrənən kimsə, paranoid xəstəlik nəticəsində yaranan dəyişikliyin çox da köklü olmadığını və artıq indiki xilaskarda keçmiş şübhəçidən çox şeyin qaldığını söyləməli olacaq.

Dünya nizamının elə bir boşluğu var ki, bunun nəticəsində Allahın öz varlığı belə təhlükə altına düşmüş görünür. Daha ətraflı aydınlaşdırıla bilməyən bir əlaqə sayəsində canlı insanların sinirləri, xüsusilə də yüksək dərəcədə oyanma vəziyyətində, Allah sinirlərinə elə bir cazibə təsiri göstərir ki, Allah bir daha onlardan ayrıla bilmir, yəni öz varlığında təhlükə altına düşür (11). Bu son dərəcə nadir hal Şreberdə baş vermiş və onun üçün ən böyük əzablarla nəticələnmişdir. Bununla Allahın özünüqoruma həvəsi oyanmış (30) və məlum olmuşdur ki, Allah dinlərin Ona aid etdiyi kamillikdən çox uzaqdır. Şreberin bütün kitabı boyu Allahın yalnız ölülərlə ünsiyyətə öyrəşdiyinə, canlı insanı anlamadığına dair acı bir ittiham keçir.

«Lakin burada elə əsaslı bir anlaşılmazlıq hökm sürür ki, o, o vaxtdan bəri bütün həyatım boyu qırmızı sap kimi keçir və məhz ona əsaslanır ki, Allah dünya nizamına görə canlı insanı əslində tanımırdı və tanımağa ehtiyacı da yox idi, dünya nizamına uyğun olaraq yalnız cəsədlərlə ünsiyyət qurmalı idi.» (55.) – «Ki ..., mənim əqidəmə görə yenidən onunla əlaqələndirilməlidir ki, Allah canlı insanla belə deyək, davranmağı bacarmırdı, əksinə yalnız cəsədlərlə və ya hər halda yuxuda uzanan (yuxu görən) insanla ünsiyyətə öyrəşmişdi.» (141.) – «Incredibile scriptu, özüm də əlavə etmək istərdim, və buna baxmayaraq hər şey həqiqətən doğrudur, nə qədər ki, başqa insanlar Allahın canlı insanı düzgün qiymətləndirməkdə bu qədər tam qabiliyyətsizliyi fikrini qavraya biləcəklər, və bu fikrə bu barədə edilən saysız-hesabsız müşahidələrdən sonra öyrəşmək mənim üçün də nə qədər uzun vaxt tələb etmişdir.» (246.)

Yalnız Allahın canlı insan barədəki bu anlaşılmazlığı nəticəsində o baş verə bilərdi ki, Allahın özü Şreberə qarşı yönəlmiş komplotun təhrikçisi oldu, Allah onu kütbeyin hesab etdi və ona ən ağır sınaqlar qoydu (264). Bu hökmdən yayınmaq üçün o, son dərəcə əziyyətli bir «düşünmə məcburiyyətinə» boyun əydi. «Düşünmə fəaliyyətimin hər dayandırılmasında Allah dərhal mənim zehni qabiliyyətlərimi sönmüş hesab edir, Ondan gözlənilən ağılın məhvi (kütbeyinlik) baş vermiş sayılır və bununla da geri çəkilmə imkanı verilmiş olur.» (206.)

Xüsusilə şiddətli bir qəzəb Allahın boşaltma və ya t ... etmə təkanı məsələsindəki davranışı ilə doğurulur. Bu hissə o qədər səciyyəvidir ki, mən onu tam sitat gətirmək istəyirəm. Onu anlamaq üçün əvvəlcədən qeyd edim ki, həm möcüzələr, həm də səslər Allahdan (yəni ilahi şüalardan) çıxır.

»Xarakterik mənasına görə yuxarıda qeyd olunan ›Niyə siz ş ... etmirsiz?‹ sualına hələ bəzi qeydlər həsr etməliyəm, hərçənd ki, bununla toxunmağa məcbur olduğum mövzu o qədər də nəzakətli deyil. Çünki bədənimdəki hər şey kimi, boşaltma ehtiyacı da möcüzələrlə yaranır; bu, nəcisin bağırsaqlarda irəli (bəzən də geriyə) itələnməsi ilə baş verir və əgər artıq baş vermiş boşaltmalar nəticəsində kifayət qədər material qalmamışsa, heç olmasa bağırsaq məzmununun hələ mövcud olan az qalıqları mənim oturaq dəliyinə sürtülür. Burada söhbət ali tanrının möcüzəsindən gedir ki, o, hər gün ən azı bir neçə onlarla dəfə təkrarlanır. Bununla insanlar üçün tamamilə anlaşılmaz olan və yalnız Allahın canlı insanı orqanizm kimi tamamilə tanımaması ilə izah oluna bilən təsəvvür birləşir ki, ›... etmək‹ müəyyən mənada son şeydir, yəni ... etmək təkanına möcüzəvi şəkildə yaratmaqla ağılın məhv edilməsi məqsədinə çatılır və şüaların qəti geri çəkilməsi imkanı verilir. Mənə elə gəlir ki, bu təsəvvürün yaranmasının kökünə varmaq üçün boşaltma aktının simvolik mənası ilə bağlı bir anlaşılmazlığın mövcudluğunu düşünmək lazımdır, yəni mənimkisinə uyğun bir münasibətə girmiş şəxs müəyyən mənada bütün dünyaya ... etmək hüququna malikdir.«

«Eyni zamanda, mənə qarşı aparılan siyasətin bütün xainliyi¹¹⁹ də özünü göstərir. Demək olar ki, hər dəfə mənə boşaltma ehtiyacı möcüzə ilə yaradıldıqda, müvafiq insanın sinirlərini qıcıqlandıraraq, məni boşalmağa mane olmaq üçün ətrafımdakı başqa bir şəxsi tualete göndərirlər; bu, illərdir minlərlə dəfə və o qədər qaydalı şəkildə müşahidə etdiyim bir hadisədir ki, təsadüf barədə hər hansı bir fikir istisna edilir. Lakin mənə birbaşa sual verildikdə: «Niyə boşalmırsınız?» cavab olaraq məşhur bir ifadə ilə davam edirlər: «Çünki mən, təxminən, axmağam.» Qələm, Allahın insan təbiətini bilməməsinə əsaslanan korluğunda, heyvanların belə bacardığı bir işi axmaqlıqdan bacarmayan bir insanın ola biləcəyini fərz edəcək qədər irəli getdiyi bu dəhşətli saçmalığı yazmağa qarşı demək olar ki, qalxır. Əgər ehtiyac olduqda həqiqətən boşalsam – tualetdə demək olar ki, həmişə dolu olduğum üçün adətən bir vedrədən istifadə edirəm – bu, hər dəfə ruh şəhvətinin son dərəcə güclü inkişafı ilə əlaqəli olur. Bağırsaqlarda mövcud olan nəcis tərəfindən yaradılan təzyiqdən qurtulmaq, şəhvət sinirləri üçün intensiv bir xoşbəxtlik və rahatlıq hissi yaradır; sidik ifrazı zamanı da eyni şey baş verir. Bu səbəbdən, boşalma və sidik ifrazı zamanı bütün şüalar həmişə və istisnasız olaraq birləşmişdir; məhz bu səbəbdən, bu təbii funksiyalara hazırlaşdığımda, boşalma və sidik ifrazı tələbini möcüzə ilə geri qaytarmağa çalışırlar, baxmayaraq ki, bu cəhd adətən nəticəsiz qalır.» (225–7.) Şreberin qəribə Allahı təcrübədən dərs çıxarmaq qabiliyyətində deyil: «Belə qazanılmış təcrübədən gələcək üçün dərs çıxarmaq, Allahın mahiyyətində yerləşən bəzi xüsusiyyətlər sayəsində qeyri-mümkün görünür.» (186.) Buna görə də, o, təqib edilən şəxs üçün gülməli vəziyyətə düşməli olana qədər, eyni əzabverici sınaqları, möcüzələri və səs çıxarışlarını illər boyu dəyişməz şəkildə təkrarlaya bilər.

«Bundan belə nəticə çıxır ki, möcüzələr əvvəlki dəhşətli təsirlərinin böyük hissəsini itirdikdən sonra, Allah mənə qarşı edilən demək olar ki, hər şeydə mənə əsasən gülməli və ya uşaqca görünür. Bundan mənim davranışıma görə belə nəticə çıxır ki, tez-tez özünü müdafiə zərurəti məni, vəziyyətdən asılı olaraq, hətta ucadan sözlərlə Allaha istehza edən rolu oynamağa məcbur edir...» (333.)¹²⁰ Bu Allah tənqidi və Allaha qarşı üsyan Şreberdə eyni zamanda güclü bir əks cərəyanla rastlaşır ki, buna bir çox yerlərdə ifadə verilir: «Lakin burada da ən qətiyyətli şəkildə vurğulamalıyam ki, burada söhbət yalnız bir epizoddan gedir ki, ümid edirəm ki, ən geci mənim vəfatımla sona çatacaq, buna görə də Allaha istehza etmək hüququ yalnız mənə, başqa insanlara deyil, məxsusdur. Başqa insanlar üçün Allah göyün və yerin hər şeyə qadir yaradıcısı, bütün şeylərin ilk əsası və onların gələcəyinin xilası olaraq qalır ki, ona – adi dini təsəvvürlərin ayrı-ayrıları düzəlişə ehtiyac duysa da – sitayiş və ən yüksək ehtiram layiqdir.» (333–4.)

Buna görə də bir neçə dəfə Allahın xəstəyə qarşı davranışına görə haqq qazandırılmasına cəhd edilir ki, bu da bütün teodiseyalar kimi eyni dərəcədə incə olmaqla, bəzən ruhların ümumi təbiətində, bəzən Allahın özünü qorumaq məcburiyyətində və Flexsiq ruhunun yanıldıcı təsirində izahını tapır (60–1 və 160). Bütövlükdə isə xəstəlik insan Şreberin Allaha qarşı mübarizəsi olaraq başa düşülür ki, bu mübarizədə zəif insan qalib gəlir, çünki dünya nizamı onun tərəfindədir (61).

Həkim rəylərindən asanlıqla belə nəticə çıxarmaq olardı ki, Şreberdə adi xilaskar fantaziyası forması ilə qarşılaşırıq. Sözügedən şəxs Allahın oğludur, dünyanı öz bədbəxtliyindən və ya onu təhdid edən məhvdən xilas etməyə təyin edilmişdir və s. Buna görə də mən Şreberin Allaha münasibətinin xüsusiyyətlərini ətraflı təsvir etməyi buraxmadım. Bu münasibətin qalan bəşəriyyət üçün daşıdığı əhəmiyyət «Denkwürdigkeiten» əsərində yalnız nadir hallarda və yalnız sayıqlamanın yaranmasının sonunda xatırlanır. Bu, əsasən ondan ibarətdir ki, heç bir vəfat etmiş şəxs bəxtiyar ola bilməz, müddətcə ki onun (Şreberin) şəxsiyyəti öz cazibə qüvvəsi ilə Allah şüalarının əsas kütləsini udur (32). Həmçinin İsa Məsihlə açıq-aşkar eyniləşdirmə də yalnız çox gec üzə çıxır (338 və 431).

Şreber halının heç bir izah cəhdi onun Allah təsəvvürünün bu xüsusiyyətlərini, sitayiş və üsyan cizgilərinin bu qarışığını nəzərə almadan düzgün olma ehtimalına malik olmayacaq. İndi biz Allahla sıx əlaqədə olan başqa bir mövzuya, bəxtiyarlıq mövzusuna keçirik.

Bəxtiyarlıq Şreberdə də ölüm sonrası təmizlənmə nəticəsində insan ruhunun yüksəldiyi «o biri həyat»dır. O, bu vəziyyəti davamlı zövq almaq və Allahı müşahidə etmək ilə bağlı bir hal kimi təsvir edir. Bu, çox da orijinal deyil, lakin Şreberin kişi və qadın bəxtiyarlığı arasında apardığı fərqləndirmə bizi təəccübləndirir. «Kişi bəxtiyarlığı qadın bəxtiyarlığından daha yüksək idi, sonuncusu isə əsasən davamlı bir şəhvət hissi ilə bağlı görünürdü» (18).¹²¹ Digər yerlərdə bəxtiyarlıq və şəhvətin birləşməsi daha açıq dildə və cins fərqi nəzərə alınmadan elan olunur; eyni zamanda, bəxtiyarlığın tərkib hissəsi olan Allahı müşahidə etmək barədə artıq danışılmır. Məsələn: «...Allah sinirlərinin təbiəti sayəsində, ki, bu sayəsində bəxtiyarlıq... yalnız olmasa da, ən azı eyni zamanda yüksək dərəcədə artmış bir şəhvət hissidir» (51). Və: «Şəhvət, insana və digər canlılara müəyyən mənada əvvəlcədən verilmiş bəxtiyarlığın bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər» (281), beləliklə, göy bəxtiyarlığı əsasən dünyəvi hissi həzzin artımı və davamı kimi başa düşülməlidir!

Bəxtiyarlığın bu qavranılması, xəstəliyin ilk mərhələlərindən qaynaqlanan və sonradan uyğun olmadığı üçün Şreberin sayıqlamasından çıxarılmış bir hissə deyil. Xəstə hələ də «apelyasiya əsaslandırmasında» (iyul 1901) öz böyük dərk etdiklərindən biri kimi «şəhvətin, ayrılmış ruhların bəxtiyarlığı ilə – digər insanlar üçün hələlik bilinməyən – yaxın əlaqədə olduğunu» vurğulayır.¹²²,¹²³ Şreberin bu kəşfinin mümkün dərin mənası haqqında aşağıya baxın. Bəli, biz eşidəcəyik ki, bu «yaxın əlaqə» xəstənin Allahla son barışma və əzablarının bitməsi ümidini qurduğu qayadır. Allahın şüaları, onun bədənində ruh şəhvəti ilə birləşdiklərinə əmin olduqda düşmən münasibətlərini itirirlər (133); Allahın özü də onun özündə şəhvəti tapmağı tələb edir (283) və əgər o, şəhvətə qulluqda zəiflik göstərsə və Allah tələb olunanı təqdim edə bilməsə, şüalarını geri çəkməklə hədələyir (320).

Bu göylərdəki bəxtiyarlığın belə gözlənilmədən cinsiləşdirilməsi bizə Şreberin bəxtiyarlıq anlayışının alman dilindəki iki əsas mənanın — «ölmüş» və «hissi cəhətdən xoşbəxt» — sıxlaşdırılması nəticəsində yaranmış olduğu təəssüratını verir. Lakin biz bunda, ümumiyyətlə, xəstəmizin erotizmlə, yəni cinsi həzz almaq və imtahan məsələləri ilə əlaqəsini sınaqdan keçirmək üçün də bir səbəb tapacağıq; çünki biz psixoanalitiklər indiyə qədər hər hansı bir nevroz və psixi xəstəliyin köklərinin əsasən cinsi həyatda axtarılmalı olduğu fikrinə sadiqik, bəzilərimiz bunu yalnız təcrübəyə əsaslanaraq, digərlərimiz isə əlavə olaraq nəzəri mülahizələrə əsaslanaraq edirlər.

Şreberin sayıqlamasının indiyə qədər verilmiş nümunələrinə əsasən, məhz bu paranoid xəstəliyin uzun müddətdir axtarılan «mənfi hal» kimi ortaya çıxacağı, yəni cinsəlliyin çox az rol oynadığı bir hal olacağı qorxusu, çətinlik çəkmədən rədd edilə bilər. Şreber özü dəfələrlə elə bir şəkildə ifadə edir ki, sanki o, bizim qabaqcadan hökmümüzün tərəfdarıdır. O, «sinirlilik»i və erotik səhvi həmişə eyni nəfəsdə adlandırır, sanki bu ikisi bir-birindən ayrıla bilməzmiş kimi¹²⁴.

Xəstəliyindən əvvəl Senat Prezidenti Şreber əxlaqca ciddi bir adam idi: «Az sayda insan var» – iddia edir və mən ona güvənməmək üçün heç bir əsas görmürəm –, «mənim kimi çox ciddi əxlaqi prinsiplər üzərində böyüyən və bütün həyatı boyu, xüsusilə də cinsi münasibətlərdə, bu prinsiplərə uyğun olaraq, mənim özüm haqqında iddia edə biləcəyim dərəcədə eyni çəkinməni özünə tətbiq edən». (281.) Xaricdən xəstəliyin əlamətləri ilə özünü büruzə verən ağır ruhi mübarizədən sonra erotikaya olan münasibət dəyişmişdi. O, şəhvətə qulluğun onun üçün bir vəzifə olduğuna qənaət gətirmişdi və yalnız bu vəzifənin yerinə yetirilməsi, onun fikrincə, özündə və ətrafında baş verən ağır münaqişəni həll edə bilərdi. Səslərin ona təsdiq etdiyi kimi, şəhvət «Allahdan qorxan» bir vəziyyət almışdı (285) və o, yalnız bütün gününü şəhvətə qulluğa həsr etmək iqtidarında olmadığına təəssüflənir¹²⁵ (loc. cit.).

Beləliklə, Şreberdə xəstəlik dəyişikliyinin nəticəsi onun sayıqlamasının iki əsas istiqamətinə görə belə idi. O, əvvəllər cinsi riyazətə meylli və Allaha şübhə ilə baxan biri idi, xəstəlikdən sonra isə Allaha inanan və şəhvətə qulluq edən biri olmuşdu. Lakin onun yenidən qazandığı Allah inancı qəribə bir xarakter daşıdığı kimi, özünə qazandığı cinsi zövq hissəsi də tamamilə qeyri-adi bir xarakter göstərirdi. Artıq kişi cinsi azadlığı deyil, qadın cinsi hissi idi; o, Allaha qarşı qadın kimi davranırdı, özünü Allahın qadını kimi hiss edirdi¹²⁶.

Onun sayıqlamasının heç bir hissəsi xəstə tərəfindən iddia etdiyi qadına çevrilmə qədər ətraflı, demək olar ki, bu qədər təkidlə işlənilmir. Onun mənimsədiyi sinirlər onun bədənində qadın şəhvət sinirlərinin xarakterini almış və eyni zamanda ona az və ya çox dərəcədə qadın xasiyyəti, xüsusilə də dərisinə qadın cinsinə məxsus yumşaqlıq vermişdir (87). O, bu sinirləri, əgər bədənin istənilən yerinə əli ilə yüngül təzyiq göstərsə, dərinin səthi altında ip və ya zolaq şəkilli quruluşlar kimi hiss edir; həmin quruluşlar xüsusilə döş nahiyəsində, qadında döşün olduğu yerdə mövcuddur. «Bu quruluşlara göstərilən təzyiq vasitəsilə, xüsusilə də qadına aid bir şeyi düşündüyüm zaman, qadın həzzinə uyğun gələn bir şəhvət hissi yarada bilirəm» (277). O, qəti şəkildə bilir ki, mənşəyinə görə bu quruluşlar keçmiş Allah sinirlərindən başqa bir şey deyil, lakin onun bədəninə keçidləri ilə sinir xüsusiyyətini demək olar ki, itirməmişlər (279). O, özünə və şüalara «çəkmə» (vizual təsəvvür) vasitəsilə, bədəninin qadın döşləri və qadın cinsiyyət orqanı ilə təchiz olunduğu təəssüratını yarada bilir: «Mənim bədənimdə qadın arxasının çəkilməsi – pis düşünən utansın – mənə o qədər vərdiş halına gəlib ki, əyiləndə hər dəfə demək olar ki, istəksiz şəkildə bunu edirəm» (233). O, «cəsarətlə iddia etmək istəyir ki, məni üst hissəsi açıq şəkildə güzgü qarşısında duran kimi görən hər kəs – xüsusilə də illüziya qadın bəzəyi ilə dəstəklənirsə – qadın yuxarı bədəninə aid şübhəsiz təəssürat alacaqdır» (280). O, bütün bədəninin başdan ayağa qədər şəhvət sinirləri ilə hopdurulduğunu müəyyən etmək üçün tibbi müayinəyə çağırış edir; onun fikrincə, bu yalnız qadın bədənində belədir, kişi bədənində isə, bildiyi qədər, şəhvət sinirləri yalnız cinsiyyət orqanında və onun dərhal yaxınlığında yerləşir (274). Onun bədənində sinirlərin bu cür toplanması nəticəsində inkişaf edən ruh şəhvəti o qədər güclüdür ki, xüsusilə də yataqda uzanarkən, cinsi əlaqə zamanı qadın cinsi həzzinə aid kifayət qədər aydın bir ön hiss yaratmaq üçün az bir təsəvvür sərfi kifayətdir (269).

Xəstəliyin inkubasiya dövründə, Drezdənə köçməzdən əvvəl baş verən yuxunu xatırlasaq, qadına çevrilmə sayıqlamasının həmin yuxu məzmununun reallaşmasından başqa bir şey olmadığı hər cür şübhədən uzaq, aydın olar. O, vaxtilə kişiliyə xas qəzəblə bu yuxuya qarşı çıxmışdı və xəstəlik dövründə də onun reallaşmasına əvvəlcə müqavimət göstərmiş, qadına çevrilməni düşmən məqsədlə ona yüklənməli olan bir rüsvayçılıq kimi görmüşdü. Lakin bir an gəldi (1895-ci ilin noyabrı) ki, o, bu dəyişməklə barışmağa başladı və onu Allahın yüksək məqsədləri ilə əlaqələndirdi: «O vaxtdan bəri mən qadın xüsusiyyətlərinin inkişafını tam şüurlu olaraq öz bayrağımın üzərinə yazmışam.» (177-8.)

Sonra o, Allahın özünün qane olması üçün ondan qadın xüsusiyyətlərini tələb etdiyinə qəti əminlik gətirdi:

«Lakin – belə ifadə etməyə icazə verilsə – Allahla tək qaldığımda, bütün təsəvvür edilə bilən vasitələrlə, xüsusilə də ağıl qabiliyyətlərimin və təsəvvür qüvvəmin tam səfərbərliyi ilə, ilahi şüaların məndən mümkün qədər daim və ya – insan bunu sadəcə bacarmadığı üçün – heç olmasa günün müəyyən saatlarında, həzz hissləri ilə məst olan bir qadının təəssüratını qəbul etməsi üçün çalışmaq mənim üçün zərurətə çevrilir.» (281.)

«Digər tərəfdən, Allah ruhların dünya nizamına uyğun var olma şərtlərinə cavab verən daimi həzz tələb edir; mənim vəzifəm, ona bunu, ... ruh həzzinin ən geniş inkişafı formasında təmin etməkdir; bu prosesdə mənim üçün hissi həzzdən bir şey düşərsə, illərlə üzərimə yüklənən əzab və məhrumiyyətlərin həddindən artıq miqdarına görə kiçik bir kompensasiya kimi onu götürməyə haqqım çatır; ...» (283.)

«... əldə etdiyim təəssüratlara görə belə bir fikir söyləməyə haqqım çatdığını hətta inanıram ki, Allah heç vaxt geri çəkilmə hərəkətinə (bu, hər dəfə mənim fiziki rifahımı əvvəlcə əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir) əl atmazdı, əksinə, heç bir müqavimət olmadan və cazibənin daimi bərabərliyi ilə davam edərdi, əgər mən həmişə özümün cinsi qucağında uzanan qadını oynamağa, baxışlarımı həmişə qadın varlıqlarının üzərinə yönəltməyə, həmişə qadın təsvirlərinə baxmağa və s. imkan tapa bilsəydim.» (284–5.)

Şreberin sayıqlamasının iki əsas hissəsi, qadına çevrilmə və Allaha üstün münasibət, onun sistemində Allaha qarşı qadın mövqeyi ilə əlaqələndirilir. Bu iki hissə arasında əsaslı bir genetik əlaqənin olduğunu sübut etmək bizim üçün inkaredilməz bir vəzifədir; əks halda, Şreberin sayıqlamasına aid izahlarımızla, Kantın «Saf ağılın tənqidi»ndəki məşhur təmsildə, başqası keçini sağarkən süzgəci saxlayan adamın rolunu təsvir etdiyi gülünc vəziyyətə düşərdik.

II Yozum cəhdləri

Bu paranoid xəstəlik tarixçəsinin anlaşılmasına, ruh həyatının məlum komplekslərini və həvəs qüvvələrini onda üzə çıxarmaq yolu ilə iki tərəfdən cəhd etmək olar: xəstənin öz sayıqlama xarakterli ifadələrindən və onun xəstəliyə səbəb olan hadisələrdən.

İlk yol, C. G. Yunqun bizə Dementia praecox-un daha ağır bir halının yozumunun parlaq nümunəsini, normaldan daha uzaqda yerləşən simptom ifadələri ilə təqdim etdiyindən bəri cazibədar görünür¹²⁷. Xəstənin yüksək zəkası və danışmağa həvəsi də bizə bu yolla məsələnin həllini asanlaşdırır kimi görünür. O, çox vaxt bizə açarı öz əlinə verir, çünki sayıqlama xarakterli bir cümləyə təsadüfən bir izah, sitat və ya nümunə əlavə edir və ya özünə yaranan bənzərliyi açıq şəkildə inkar edir. Bu son halda, psixoanalitik texnikada adət etdiyimiz kimi, mənfi örtüyü kənara atmaq, nümunəni əsl məna üçün, sitatı və ya təsdiqi isə mənbə üçün qəbul etmək kifayətdir və paranoid ifadə tərzindən normala axtarılan tərcümənin sahibi olursunuz. Bu texnikanın bir nümunəsi daha ətraflı təsvirə layiqdir. Şreber, ona çox nəzərəçarpan xüsusiyyətlər aid etdiyi, belə adlandırılan «təəccüblənmiş quşlar» və ya «danışan quşlar» tərəfindən narahat edilməkdən şikayət edir (208–14). Onun inancına görə, onlar keçmiş «cənnət dəhlizləri»nin, yəni xoşbəxt olmuş insan ruhlarının qalıqlarından formalaşmış və cəsəd zəhəri yüklənmiş halda onun üstünə salınmışdır. Onlar «mənasız əzbərlənmiş sözlər»i söyləmək vəziyyətinə salınmışdır, bu sözlər onlara «əzbərlədilmişdir». Hər dəfə onlar ona yüklənmiş cəsəd zəhərini orada qoyduqda, yəni «onlara bir növ əzbərlədilmiş frazaları mırıldanıb qurtardıqda», «lanət olası oğlan» və ya «ey, lanət olsun» sözləri ilə onun ruhunda bir qədər əriyib qarışırlar, bu, onların həqiqi bir hissin ifadəsində ümumiyyətlə qadir olduqları yeganə sözlərdir. Onlar tərəfindən söylənilən sözlərin mənasını başa düşmürlər, lakin səslərin ahənginə təbii bir qəbulediciliyə malikdirlər, bu ahəng tam uyğun olmasa belə olur. Buna görə də, onlar üçün aşağıdakı sözlərin hansının deyildiyi az fərq edir:

Bu təsviri oxuyarkən, insanın ağılına belə bir fikir gəlmədən durmaq mümkün deyil: burada gənc qızlar nəzərdə tutulmalıdır ki, onları tənqidi əhvalda qazlara bənzətmək adət edilir, onlara qeyri-qalant şəkildə «quş beyni» aid edilir, onların yalnız əzbərlənmiş frazalar danışa bildiklərini iddia edilir və onların az təhsilli olmalarını bənzər səslənən xarici sözlərin qarışdırılması ilə büruzə verdiklərini iddia edirlər. Onların ciddi münasibət göstərdikləri yeganə «lanətli oğlan» isə, onlara təsir göstərməyi bacaran gənc kişinin qələbəsi olardı. Və bax, bir neçə səhifə sonra (214) Şreberin belə bir yozumu təsdiqləyən cümlələrinə rast gəlirik. «Digər quş ruhlarının böyük bir hissəsinə fərqləndirmək üçün zarafatla qız adları vermişəm, çünki onların hamısını maraqlarına, həzzə meyllərinə və s. görə kiçik qızlarla müqayisə etmək olar. Bu qız adları sonra qismən Allah şüaları tərəfindən götürülmüş və müvafiq quş ruhlarını adlandırmaq üçün saxlanılmışdır.» «Təəccüblənmiş quşların» bu asan yozumundan sonra sirli «cənnət dəhlizlərinin» başa düşülməsi üçün bir işarə çıxarılır.

Mən inkar etmirəm ki, psixoanalitik işdə yozumun tipik hallarından uzaqlaşdıqda hər dəfə yaxşı bir qədər incəlik və ehtiyat tələb olunur və dinləyici və ya oxucu yalnız analitik texnikaya qazandığı tanışlığın ona imkan verdiyi qədər irəli gedir. Deməli, iti zəkaya sərf edilən artıq gücün təhlükəsizlik və inandırıcılığın azalması ilə paralel getməməsi üçün bütün səbəblər mövcuddur. İşin təbiətində ondan irəli gəlir ki, bir işçi ehtiyatı, digəri isə cəsarəti həddindən artıq edəcək. Yozuma haqqı üçün doğru sərhədləri yalnız çoxsaylı cəhdlərdən və mövzu ilə daha yaxşı tanışlıqdan sonra müəyyən etmək olar. Şreber halının işlənməsində məni ehtiyatlı olmağa məcbur edən amil, «Xatirələr»in nəşrinə qarşı müqavimətlərin nəticəsində materialın əhəmiyyətli bir hissəsini və yəqin ki, başa düşülmə üçün ən əhəmiyyətli olan hissəsini bizdən gizlətməyi bacarmasıdır¹²⁸. Məsələn, kitabın III fəsli, çox ümidverən bir elanla başlamışdır: «İndi ailəmin digər üzvlərində baş verən bəzi hadisələri nəzərdən keçirirəm ki, bunlar fərz edilən ruh qətli ilə əlaqəli ola bilər və hər halda, daha çox və ya az sirli, digər insan təcrübələrinə görə izah etmək çətin olan bir xarakter daşıyırlar» (33), dərhal sonra isə belə bir cümlə ilə bitir: «Fəslin qalan məzmunu nəşr üçün uyğun olmadığından çapdan çıxarılır.» Deməli, əgər sayıqlamanın yaranmasının məhz nüvəsini tanınmış insan motivlərindən gəlməsi ilə müəyyən qədər təhlükəsizliklə izah etməyi bacarsam, razı olmalıyam.

Bu məqsədlə, xəstəlik tarixinin bir hissəsini əlavə edəcəyəm; bu hissə rəylərdə layiqincə qiymətləndirilmir, baxmayaraq ki, xəstənin özü onu ön plana çıxarmaq üçün əlindən gələni etmişdir. Mən Şreberin ilk həkiminə, Leypsiqdəki professor Flexsiqə (Geheimrat) münasibətini nəzərdə tuturam.

Artıq bilirik ki, Şreberin işi əvvəllər təqib sayıqlaması xarakteri daşıyırdı və bu xarakter yalnız xəstəliyin dönüş nöqtəsindən («barışma») sonra silindi. Təqiblər sonra getdikcə daha dözümlü olur, hədələnən kişiliyin itirilməsinin dünya nizamına uyğun məqsədi onun şərəfsizliyini geri plana itirir. Lakin bütün təqiblərin müəllifi Flexsiqdir və o, xəstəliyin bütün gedişi boyunca onların təşkilatçısı olaraq qalır¹²⁹.

Flexsiqin əslində hansı cinayəti törətdiyi və bu işdəki hərəkətverici qüvvələrin nə olduğu, xəstə tərəfindən xarakterik qeyri-müəyyənlik və anlaşılmazlıqla nəql edilir; əgər paranoyanı, daha yaxşı məlum olan yuxunun nümunəsinə əsasən qiymətləndirməyə icazə verilsə, bu xüsusiyyətlər xüsusilə intensiv sayıqlamanın yaranması işinin əlaməti kimi qəbul edilə bilər. Flexsiq xəstəyə qarşı «ruh qətli» törətmiş və ya buna cəhd etmişdir; bu akt, təxminən şeytanın və cinlərin bir ruhu ələ keçirmək üçün göstərdikləri səylərə bərabər tutula bilər və bəlkə də çoxdan vəfat etmiş Flexsiq və Şreber ailə üzvləri arasında baş vermiş hadisələrdə əvvəlcədən mövcud olmuşdur. (22 və davamı.) Bu ruh qətlinin mənası haqqında daha çox məlumat almaq istərdik, lakin burada mənbələr yenidən təmayüllü şəkildə susur: «Ruh qətlinin əsl mahiyyətinin və, demək olar ki, onun texnikasının nədən ibarət olduğunu, yuxarıda işarə olunanlardan başqa deyə bilmərəm. Əlavə olaraq yalnız təxminən aşağıdakı qeyd edilə bilər (nəşr üçün uyğun olmayan bir hissə gəlir).» (28.) Bu buraxılma nəticəsində «ruh qətli» ilə nə nəzərdə tutulduğu bizim üçün qaranlıq qalır. Senzuradan yayınmış yeganə işarəni başqa bir yerdə qeyd edəcəyik.

Hər necə olsa da, tezliklə sayıqlamanın, xəstənin Tanrı ilə olan münasibətinə aid olan, lakin Flexsiqə olan münasibəti dəyişməyən növbəti inkişafı baş verdi. Əgər o, əvvəllər əsl düşmənini yalnız Flexsiqdə (və ya daha dəqiq desək, onun ruhunda) görür və Tanrının qüdrətini öz müttəfiqi kimi qəbul edirdisə, onda Tanrının özü ona qarşı yönəlmiş planın şəriki, hətta təşəbbüskarı ola bilər fikrini rədd edə bilməzdi. (59.) Lakin Flexsiq, Tanrının tabe olduğu ilk azdırıcı olaraq qaldı (60). O, bütün ruhunu və ya onun bir hissəsini göyə qaldırmağı və beləliklə özü – ölüm və əvvəlki təmizlənmə olmadan – «şüa rəhbəri» olmağı bacarmışdı (56)¹³⁰. Xəstə Leypsiq klinikasını Pierson müəssisəsi ilə əvəz etdikdən sonra belə, Flexsiq ruhu bu rolu qoruyub saxladı. Yeni mühitin təsiri, xəstənin keçmiş ev yoldaşı kimi tanıdığı baş nəzarətçinin ruhunun, v. W. ruhu kimi ona əlavə olunması ilə özünü göstərdi¹³¹. Flexsiq ruhu sonra «ruh bölünməsini» təqdim etdi və bu, böyük ölçülər aldı. Müəyyən bir vaxtda Flexsiq ruhunun 40-dan 60-a qədər belə ayrılması mövcud idi; iki böyük ruh hissəsi «yuxarı Flexsiq» və «orta Flexsiq» adlandırılırdı. V. W. ruhu (baş nəzarətçinin ruhu) da eyni şəkildə davranırdı (111). Hər iki ruhun müttəfiqliyinə baxmayaraq bir-biri ilə mübarizə aparması, birinin zadəganlıq qüruru və digərinin professor qürurunun qarşılıqlı itələməsi bəzən çox gülünc təsir bağışlayırdı (113). Zonnenşteyndəki son qalma müddətinin ilk həftələrində (1894-cü ilin yayı) yeni həkim Dr. Veberin ruhu fəaliyyətə başladı və tezliklə sayıqlamanın inkişafında, bizim «barışma» kimi tanıdığımız çevriliş baş verdi.

Sonralar Zonnenşteyndə qalma müddətində, Allah xəstəni daha yaxşı qiymətləndirməyə başlayanda, narahatlıq doğuran şəkildə çoxalmış ruhlar arasında bir basqın baş verdi; nəticədə Flexsiq ruhu yalnız bir və ya iki obrazda, v. W. ruhu isə tək obrazda qaldı. İkincisi tezliklə tamamilə yox oldu; Flexsiq ruhunun hissələri, ağılını və gücünü tədricən itirərək, sonra «arxa Flexsiq» və «Je-nun partiyası» adlandırıldı. Flexsiq ruhunun sona qədər əhəmiyyətini qoruduğunu biz «Cənab məxfi müşavir professor Dr. Flexsiqə açıq məktub» adlı ön sözdən bilirik.

Bu qəribə mətn, ona təsir edən həkimin də eyni görüntülərə malik olduğunu və xəstə kimi fövqəltəbii şeylər haqqında eyni məlumatları aldığını qəti inamla ifadə edir və əsərin müəllifinin həkimin şərəfinə hücum etmək niyyətində olmadığını əvvəlcədən bildirir. Xəstənin müraciətlərində (343 və 445) eyni şey ciddi və qətiyyətlə təkrarlanır; insan görür ki, o, «Flexsiq ruhunu» bu adlı canlı insandan, sayıqlama xarakterli Flexsiqi isə cismani Flexsiqdən ayırmağa çalışır¹³².

Bir sıra təqib sayıqlaması hallarının tədqiqindən mən və başqaları belə bir təəssürat almışıq ki, xəstənin öz təqibçisinə olan münasibətini sadə bir düsturla həll etmək olar¹³³. Sayıqlamanın ona böyük güc və təsir aid etdiyi, bütün sui-qəsd iplərinin onun əlində birləşdiyi şəxs, əgər dəqiq adlandırılırsa, xəstəlikdən əvvəl xəstənin hiss həyatında eyni dərəcədə böyük əhəmiyyətə malik olan həmin şəxs və ya onun asanlıqla tanına bilən əvəzçisidir. Hiss əhəmiyyəti xarici güc kimi proyeksiya olunur, hiss tonu əksinə çevrilir; indi təqib olunduğuna görə nifrət edilən və qorxulan şəxs bir zamanlar sevilən və hörmət edilən şəxsdir. Sayıqlama tərəfindən müəyyən edilən təqib, ilk növbədə, xəstədəki hiss dəyişməsini əsaslandırmağa xidmət edir.

Bu nöqtədən baxaraq, xəstə ilə onun həkimi və təqibçisi Flexsiq arasında əvvəllər mövcud olmuş münasibətlərə yönələk. Artıq bilirik ki, Şreber 1884 və 1885-ci illərdə «hər hansı fövqəltəbii sahəyə toxunan hadisələr olmadan» (35) keçən ilk sinir xəstəliyini keçirmişdir. Görünüşə görə nevroz sərhədləri daxilində qalan və «hipoxondriya» adlandırılan bu vəziyyət zamanı Flexsiq xəstənin həkimi idi. Şreber o vaxt 6 ayı Leypsiq Universitet Klinikasında keçirmişdir. Məlum olur ki, sağalmış xəstə öz həkimini yaxşı xatırlayırdı. «Əsas məsələ nəhayət (daha uzun bir bərpa səyahətindən sonra) sağalmam idi, ona görə də o vaxt mən yalnız Prof. Flexsiqə qarşı canlı təşəkkür hissləri ilə dolu ola bilərdim; bu hisslərimi sonradan bir ziyarət və mənim fikrimcə uyğun olan bir haqq ödəməsi ilə daha da xüsusi ifadə etmişəm». Doğrudur, Şreber «Xatirələr»ində Flexsiqin ilk müalicəsinin tərifini bir neçə şərti ifadə ilə təqdim edir, lakin bu, indi əksinə dəyişmiş mövqedən asanlıqla başa düşülə bilər. Uğurlu həkimə qarşı duyğuların ilkin istiliyinə, Şreberin qeyd olunan ifadəsini davam etdirən qeyd işarə edir. «Təşəkkürü həyat yoldaşım demək olar ki, daha da dərin hiss edirdi; o, Prof. Flexsiqə sanki öz ərinə yenidən qovuşduran şəxs kimi hörmət edirdi və bu səbəbdən onun portretini illərlə öz iş masasında saxlamışdı». (36.)

Birinci xəstəliyin yaranma səbəblərinə nüfuz etmək bizə qadağan edildiyi üçün, ağır ikinci xəstəliyin aydınlaşdırılmasında onun başa düşülməsi şübhəsiz ki, həlledici əhəmiyyət kəsb etdiyi halda, indi biz naməlum bir əlaqəyə təsadüfən əl atmalıyıq. Biz bilirik ki, xəstəliyin inkubasiya dövründə (onun təyinatı ilə vəzifəyə başlaması arasında, 1893-cü ilin iyunundan oktyabrına qədər) əvvəlki sinir xəstəliyinin geri qayıtdığı məzmunlu yuxular dəfələrlə təkrarlandı. Bundan əlavə, yarımuxu vəziyyətində bir dəfə, cinsi əlaqəyə tabe olan bir qadın olmanın gözəl olmalı olduğu hissi peyda oldu. Şreber tərəfindən yaxın bitişiklikdə nəql edilən bu yuxuları və fantaziya təsəvvürünü məzmun baxımından da əlaqələndirə bilsək, belə nəticə çıxara bilərik ki, xəstəliyə aid xatirə ilə həkimə aid xatirə də oyadıldı və fantaziyanın qadın xarakterli mövqeyi əvvəldən həkimə yönəldilmişdi. Bəlkə də, xəstəliyin geri qayıtdığı yuxusunun ümumiyyətlə bir həsrət mənası var idi: Mən Flexsiqi yenidən görmək istərdim. Birinci xəstəliyin psixi məzmunu haqqında cəhalətimiz bizi daha irəli getməyə imkan vermir. Bəlkə də bu vəziyyətdən həkimə qarşı şirin bir asılılıq qalmışdı və bu, indi – naməlum səbəblərdən – erotik bir meyl səviyyəsinə qədər gücləndi. Şəxsi xarakter daşımayan qadın fantaziyasına qarşı dərhal qəzəbli bir rədd cavabı – Alf Adlerin¹³⁴ ifadəsinə görə, amma onun mənasında deyil, həqiqi bir «kişi etirazı» – ortaya çıxdı; lakin tezliklə alovlanan ağır psixozda qadın fantaziyası dayandırılmaz şəkildə özünü təsdiqlədi və Şreberin paranoid qeyri-müəyyən ifadə tərzini yalnız bir az düzəltmək kifayətdir ki, xəstənin həkimin öz tərəfindən cinsi sui-istifadədən qorxduğunu tapmaq mümkün olsun. Beləliklə, homoseksual libidonun bir hücumu bu xəstəliyin səbəbi idi, onun obyekti ehtimal ki, əvvəldən həkim Flexsiq idi və bu libidinal təhriklərə qarşı müqavimət, xəstəlik əlamətlərinin doğulduğu konflikti yaratdı.

təqaüdə çıxmış Senat sədri Şreber kimi etik baxımdan yüksək səviyyəli bir kişini homoseksuallıqda ittiham etmək məsuliyyətsiz yüngülqəlblik, təkəbbür və böhtan deyilmi? Xeyr, xəstə özünü qadına çevirmə fantaziyasını müasirlərinə özü açıqlamış və daha yüksək bir anlayış naminə şəxsi həssaslıqların üstündən keçmişdir. Beləliklə, o, bizə bu fantaziya ilə məşğul olmaq haqqını özü vermişdir və bizim onu tibbi terminologiyaya çevirməyimiz onun məzmununa ən kiçik bir şey belə əlavə etməmişdir. – Bəli, lakin bunu xəstə kimi edirdi; qadına çevrilmə sayıqlaması xəstəlik ideyası idi. – Biz bunu unutmuş deyilik. Biz yalnız bu xəstəlik ideyasının mənası və mənşəyi ilə məşğuluq. Biz onun özünün Flexsiq şəxsiyyəti ilə «Flexsiq-ruhu» arasında apardığı fərqləndirməyə istinad edirik. Biz ona heç nə ittiham etmirik, nə homoseksual təhriklərə malik olduğunu, nə də onları sıxışdırmağa çalışdığını. Psixiatrlar nəhayət bu xəstədən öyrənməlidirlər: o, bütün sayıqlaması içində belə şüursuzluq dünyasını reallıq dünyası ilə qarışdırmamağa çalışır.

Amma heç bir yerdə açıq şəkildə deyilmir ki, qorxulu qadına çevrilmə Flexsiqin xeyrinə baş verməli imiş? – Bu doğrudur və başa düşmək çətin deyil ki, ictimaiyyət üçün nəzərdə tutulmuş xatirələrdə, «Flexsiq» adlı şəxsi təhqir etmək istəməyən mətnlərdə belə açıq-aşkar ittihamdan qaçılır. Belə ehtiyatlılıq nəticəsində yaranan ifadə yumşaltması ittihamın əsl mənasını örtəcək qədər uzağa getmir. Bildirmək olar ki, məsələn, aşağıdakı yerlərdə bu açıq şəkildə deyilir: «Bu şəkildə mənə qarşı yönəldilmiş sui-qəsd hazırlanmışdır (təxminən 1894-cü ilin mart və ya aprelində), məqsədi isə sinir xəstəliyimin sağalmaz olduğu bir dəfə müəyyən edildikdən və ya qəbul edildikdən sonra məni elə bir şəxsə təslim etmək idi ki, ruhum həmin şəxsə buraxılsın, bədənim isə ... qadın bədəninə çevrilərək, belə bir qadın bədəni kimi həmin şəxsə cinsi sui-istifadə üçün təslim edilsin ...» (56.)¹³⁵ Flexsiqin yerinə keçə biləcək başqa heç bir fərdin adının çəkilmədiyini qeyd etmək artıqdır. Leypsiq klinikasında qalma müddətinin sonunda cinsi sui-istifadə məqsədilə «nəzarətçilərə təslim edilməli idi» (98) qorxusu üzə çıxır. Sayıqlamanın sonrakı inkişafında Allaha qarşı açıq şəkildə bilinən qadın mövqeyi, həkimə əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş rol haqqında son şübhələri də aradan qaldırır. Flexsiqə qarşı irəli sürülən digər ittiham kitabda çox yüksək səslə səslənir. O, ona qarşı ruh qətlinə cəhd etmişdir. Biz artıq bilirik ki, bu cinayətin mahiyyəti xəstənin özü üçün qaranlıq qalır, lakin o, açıqlanmasından qaçınmalı olduğumuz incə məsələlərlə əlaqəlidir (III fəsil). Burada irəliyə gedən tək bir ip var. Ruh qətli, Götenin «Faust»u, Lord Bayronun «Manfred»i, Veberin «Azad Atıcı»sı və s. əfsanə məzmununa istinadla izah edilir (22) və bu nümunələr arasında biri başqa yerdə də xüsusi olaraq vurğulanır. Allahın iki şəxsə bölünməsinin müzakirəsində Şreber «aşağı» və «yuxarı» Allahı Əhriyman və Ormuzd ilə eyniləşdirir (19) və bir az sonra təsadüfi bir qeyd yer alır: «Əhriyman adı, əslində, məsələn, Lord Bayronun «Manfred»ində ruh qətli ilə əlaqəli olaraq da keçir» (20). Bu qədər seçkin şeirdə «Faust»dakı ruh müqaviləsinin yanına qoyula biləcək demək olar ki, heç nə yoxdur, «ruh qətli» ifadəsini də orada boş yerə axtardım, lakin şeirin məğzi və sirri – bacı-qardaş insestidir. Burada qısa ip yenidən qopur¹³⁶.

Bu işin gedişatında digər etirazlara qayıtmağı özümüzə saxlayaraq, Şreberin xəstəliyinin əsasında homoseksual bir təhrikin ifadə edilməsində israr etməyi özümüzə haqq görürük. Bu fərziyyəyə xəstəlik tarixçəsinin diqqətəlayiq, başqa cür izah edilə bilməyən bir detal uyğun gəlir. Xəstədə, həyat yoldaşı qısa bir istirahət üçün özünü bərpa etmək məqsədilə getdiyi zaman, növbəti və gedişat üçün həlledici bir «sinir qırılması» baş verdi. O, hələlik gündəlik bir neçə saatını onun yanında keçirir və nahar yeməklərini onunla birlikdə yeyirdi. Dörd günlük yoxluqdan sonra geri qayıtdıqda, onu çox kədərli şəkildə dəyişmiş tapdı, elə ki, o, artıq onu görmək istəmirdi. «Mənim psixi çöküşüm üçün xüsusilə həlledici olan, bu bir gecədə qeyri-adi sayda (təxminən yarım düzünə yaxın) boşalma yaşadığım bir gecə idi». (44.) Qadının yanında olmasının, onu əhatə edən kişilərin cazibəsinə qarşı qoruyucu təsirlər yaratdığını asanlıqla başa düşürük və əgər böyüklərdə boşalma prosesinin psixi iştirak olmadan baş verə bilməyəcəyini qəbul etsək, həmin gecənin boşalmalarına şüursuz qalmış homoseksual fantaziyaları əlavə edirik.

Homoseksual libidonun bu üzə çıxmasının xəstəni niyə məhz təyinatla köçmə arasındakı vəziyyətdə, həmin dövrdə vurduğunu, onun həyat hekayəsi haqqında daha dəqiq məlumat olmadan təxmin edə bilmərik. Ümumiyyətlə, insan ömrü boyu heteroseksual və homoseksual hisslər arasında dalğalanır və bir tərəfdən məhrumiyyət və ya məyusluq onu digər tərəfə doğru itələməyə meyllidir. Şreberin halında bizə bu anlar haqqında heç nə məlum deyil; lakin çox güman ki, nəzərə alına biləcək bir somatik amilə diqqət yetirməyi buraxmaq istəmirik. Dr. Şreber bu xəstəlik zamanı 51 yaşında idi; o, cinsi həyat üçün kritik olan həyat dövründə idi, bu dövrdə əvvəlki artımdan sonra qadının cinsi funksiyası köklü bir geriləməyə uğrayır, lakin bu əhəmiyyətdən kişinin də istisna edilmədiyi görünür; kişi üçün də ardıcıl xəstəlik meyilləri ilə «klimaks» mövcuddur¹³⁷.

Bir həkimə qarşı duyulan səmimiyyət hissinin, bir kişidə səkkiz il sonra¹³⁸ birdən güclənərək qopması və bu qədər ağır bir ruh pozğunluğuna səbəb olması fərziyyəsinin nə qədər uyğunsuz görünə biləcəyini təsəvvür edə bilirəm. Lakin fikrimcə, bizə başqa cür tövsiyə olunan belə bir fərziyyəni, onun daxili ehtimalsızlığına görə, nəticələrini nə qədər apara biləcəyimizi sınamaq əvəzinə, rədd etmək haqqımız yoxdur. Bu ehtimalsızlıq müvəqqəti ola bilər və sözügedən fərziyyənin hələ heç bir kontekstə yerləşdirilməməsindən, məsələyə yanaşarkən etdiyimiz ilk fərziyyə olmasından irəli gələ bilər. Hökmünü asılı saxlamağı bacarmayan və bizim fərziyyəmizi tamamilə dözülməz tapan şəxsə, həmin fərziyyənin təəccüblü xarakterini itirməsinə imkan verən bir ehtimalı asanlıqla göstərə bilərik. Həkimə qarşı olan səmimiyyət hissi, xəstədəki bir duyğu yüklənməsinin, onun üçün əhəmiyyətli olan bir şəxsdən, əslində fərqi olmayan həkim şəxsinə transfer olunduğu bir «transfer prosesi»ndən qaynaqlana bilər; beləliklə, həkim, xəstəyə daha yaxın olan birinin əvəzi, onun surroqatı kimi seçilmiş kimi görünür. Daha konkret desək, xəstə həkim vasitəsilə qardaşının və ya atasının mahiyyəti ilə xatırladılmışdır, qardaşını və ya atasını onda yenidən tapmışdır və müəyyən şərtlər altında, bu əvəz şəxsə olan həsrətin yenidən ortaya çıxması və yalnız onun mənşəyi və ilkin mənasından anlaşıla bilən bir şiddətlə təsir etməsi artıq heç nə təəccüblü deyildir.

Bu izah cəhdinin maraqlarına uyğun olaraq, xəstənin atasının onun xəstəliyi dövründə hələ sağ olub-olmadığını, bir qardaşı olub-olmadığını və bu qardaşın eyni dövrdə canlı və ya «müqəddəs» (ölü) olub-olmadığını bilmək mənim üçün vacib görünürdü. Buna görə də, uzun axtarışlardan sonra nəhayət «Xatirələr»də (Denkwürdigkeiten) xəstənin bu qeyri-müəyyənliyi «Atamın və qardaşımın xatirəsi... mənə elə müqəddəsdir ki» və s. sözləri ilə aradan qaldırdığı bir yerə rast gəldiyim zaman qane oldum (442). Deməli, hər ikisi ikinci xəstəlik dövründə (bəlkə də birincisində?) artıq vəfat etmişdilər.

Düşünürəm ki, xəstəliyin səbəbinin həkimin şəxsiyyətini özünə obyekt seçmiş qadın (passiv homoseksual) arzu fantaziyasının ortaya çıxması olması fərzinə qarşı daha artıq müqavimət göstərmirik. Şreberin şəxsiyyəti tərəfindən eyni fantaziyaya qarşı intensiv müqavimət qalxdı və bəlkə də başqa formalarda da baş verə biləcək müdafiə mübarizəsi, bizə məlum olmayan səbəblərdən təqib sayıqlaması formasını seçdi. Arzulanan şəxs indi təqib edənə, arzu fantaziyasının məzmunu isə təqib məzmununa çevrildi. Fərz edirik ki, bu sxematik baxış digər təqib sayıqlaması hallarında da tətbiq oluna biləcəyini sübut edəcək. Lakin Şreberin halını digərlərindən fərqləndirən şey, onun aldığı inkişaf və bu inkişaf prosesində məruz qaldığı dəyişmədir.

Bu dəyişmələrdən biri Flexsiqin daha ali şəxs olan Tanrıyla əvəz edilməsidir; bu, əvvəlcə konfliktin kəskinləşməsi, dözülməz təqibin artması demək kimi görünür, lakin tezliklə aydın olur ki, bu, ikinci dəyişməni və onunla birlikdə konfliktin həllini hazırlayır. Əgər həkimə qarşı qadın fahişə rolunu qəbul etmək mümkün deyildisə, Tanrının özündən axtardığı həzz təklif etmək vəzifəsi eyni dərəcədə Mənin müqaviməti ilə üzləşmir. Kişiliyindən məhrumetmə artıq təhqir deyil, o, «dünya nizamına uyğun» olur, böyük bir kosmik əlaqəyə daxil olur, məhv olmuş insan aləminin yenidən yaradılması məqsədlərinə xidmət edir. «Şreberin ruhundan olan yeni insanlar» təqib olunduğunu zənn edən şəxsə öz əcdadı kimi ehtiramla sitayiş edəcəklər. Beləliklə, hər iki mübarizə tərəfi razı salan bir çıxış yolu tapılmışdır. Mən böyüklük sayıqlaması ilə kompensasiya olunur, qadın arzu fantaziyası isə nüfuz edir və qəbul edilə bilən hala gəlir. Mübarizə və xəstəlik dayana bilər. Yalnız bu vaxta qədər güclənmiş reallığa riayət hissi həlli indiki zamandan uzaq gələcəyə təxirə salmağa, belə desək, asimptotik arzu yerinə yetirməsinə razı olmağa məcbur edir¹³⁹. Qadına çevrilmənin müəyyən bir vaxtda baş verəcəyi gözlənilir; o vaxta qədər Dr. Şreberin şəxsiyyəti məhv edilməz qalacaq.

Psixiatriya dərsliklərində təqib sayıqlamasından böyüklük sayıqlamasının inkişafı haqqında çox vaxt danışılır; bu inkişafın aşağıdakı şəkildə baş verdiyi iddia olunur: İlkin olaraq, ən güclü qüvvələr tərəfindən təqib olunan obyekt olduğu sayıqlamasına tutulmuş xəstə, bu təqibi özünə izah etmək ehtiyacı hiss edir və nəticədə, özünün belə bir təqibə layiq olan möhtəşəm şəxsiyyət olduğu fərziyyəsinə qapılır. Beləliklə, böyüklük sayıqlamasının yaranması E. Cons gözəl sözü ilə «rasionalizasiya» adlandırdığımız prosesə aid edilir. Lakin biz rasionalizasiyaya bu qədər güclü affektiv nəticələr yüklənməsinin tamamilə psixoloji olmayan bir yanaşma olduğunu hesab edirik və buna görə də fikrimizi dərsliklərdən sitat gətirilən fikirdən kəskin şəkildə ayırırıq. Biz əvvəlcə böyüklük sayıqlamasının mənbəyini bildiyimizi iddia etmirik.

İndi Şreber halına qayıtdıqda, onun sayıqlamasındakı dəyişikliyi işıqlandırmanın son dərəcə çətinliklər yaratdığını etiraf etməliyik. Flexsiqdən Allaha yüksəliş hansı yollarla və hansı vasitələrlə baş verir? Təqiblə barışığı mümkün edən, analitik ifadə ilə desək, sıxışdırılmalı olan arzu fantaziyasının qəbuluna imkan verən böyüklük sayıqlamasını o haradan əldə edir? «Xatirələr» kitabı bizə burada əvvəlcə bir istinad nöqtəsi verir, çünki xəstə üçün «Flexsiq» və «Allah» eyni sıradadır. Bir fantaziya ona Flexsiqi arvadı ilə söhbət edərkən dinləməyə imkan verir; bu söhbətdə Flexsiq özünü «Allah Flexsiq» kimi təqdim edir və buna görə də arvadı tərəfindən dəli hesab olunur (82). Bundan əlavə, Şreberin sayıqlamasının yaranmasındakı aşağıdakı cəhətə diqqət yetiririk. Təqibçi, sayıqlamanın bütününü nəzərdən keçirdikdə, Flexsiq və Allaha parçalandığı kimi, Flexsiq də sonra öz-özünə iki şəxsiyyətə, «yuxarı» və «orta» Flexsiqə, Allah isə «aşağı» və «yuxarı» Allaha bölünür. Flexsiqdə parçalanma xəstəliyin son mərhələlərində daha da davam edir (193). Belə bir parçalanma paranoya üçün olduqca xarakterikdir. Paranoya, histeriyanın sıxlaşdırdığı kimi, parçalayır. Daha dəqiq desək, paranoya şüursuz fantaziyada həyata keçirilmiş sıxlaşdırmaları və eyniləşdirmələri yenidən həll edir. Şreberdə bu parçalanmanın dəfələrlə təkrarlanması C. G. Yunqun¹⁴⁰ fikrinə görə, müvafiq şəxsiyyətin əhəmiyyətini ifadə edir. Deməli, Flexsiq və Allahın bir neçə şəxsiyyətə bölünməsinin hamısı təqibçinin Flexsiq və Allaha parçalanması ilə eyni mənanı ifadə edir. Bunlar O. Rankın (1909) miflərin yaranmasında aşkar etdiyi eyni əhəmiyyətli münasibətin ikiqatlaşdırılmasıdır. Lakin təqibçinin Flexsiq və Allaha parçalanmasına və bu parçalanmanın mövcud olmuş eyniləşdirməyə və ya hər ikisinin eyni sıraya aid olmasına paranoid reaksiya kimi baxılmasına istinad etmək ehtiyacımız qalmır. Əgər təqibçi Flexsiq bir vaxtlar sevilən bir şəxs idisə, Allah da yalnız digər, eyni dərəcədə sevilən, lakin çox güman ki, daha əhəmiyyətli bir şəxsin yenidən qayıdışıdır.

Bu haqlı görünən fikir axarını davam etdirsək, bu digər şəxsin atadan başqa heç kim ola bilməyəcəyini söyləməliyik; beləliklə, Flexsiq daha da aydın şəkildə (ümid edirəm ki, böyük olan¹⁴¹) qardaş roluna itələnir. Xəstədə bu qədər müqavimət oyadan həmin qadın fantaziyasının kökü, ataya və qardaşa olan, erotik gücləndirməyə nail olmuş həsrət olardı; sonuncusu Flexsiq həkiminə transfer yolu ilə keçərkən, birinciyə qaytarılması ilə mübarizənin tarazlığı əldə edilmişdi.

Atanın Şreberin sayıqlamasına daxil edilməsi bizə haqlı görünməlidirsə, bu, bizim başa düşməyimizə fayda gətirməli və sayıqlamanın bizə anlaşılmaz olan detallarını aydınlaşdırmağa kömək etməlidir. Şreberin Tanrısında və Şreberin öz Tanrısı ilə olan münasibətində tapdığımız qəribə xüsusiyyətləri xatırlayırıq. Bu, küfr tənqidi və üsyançı qiyamla hörmətlə dolu təslim olmanın ən qəribə qarışığı idi. Flexsiqin aldadıcı təsirinə məruz qalan Tanrı, təcrübədən bir şey öyrənməyə qadir deyildi, yalnız cəsədlərlə işləməyi bildiyi üçün canlı insanı tanımırdı və gücünü, diqqət çəkən dərəcədə, lakin eyni zamanda mənasız və axmaq olan möcüzələr silsiləsi ilə ifadə edirdi.

Senat prezidenti Dr. Şreberin atası əhəmiyyətsiz bir insan olmamışdı. Bu, Dr. Daniel Gottlob Morits Şreber idi; onun xatirəsi bu gün də, xüsusilə Saksoniyada çox olan Şreber cəmiyyətləri tərəfindən qorunur; o, gənclərin harmonik təlimi, ailə və məktəb tərbiyəsinin qarşılıqlı təsiri, sağlamlığın qaldırılması üçün bədən tərbiyəsi və bədən işinin istifadəsi sahəsindəki səyləri ilə dövrün insanları üzərində davamlı təsir göstərmiş bir – həkim idi¹⁴². Onun Almaniyada müalicəvi gimnastikanın banisi kimi şöhrətinə, həkimlik otaq gimnastikasının bizim dairələrimizdə yayıldığı çoxlu sayda nəşrlər şahidlik edir.

Belə bir ata, şübhəsiz ki, erkən yaşda ölüm ilə ondan ayrılmağa məcbur olan oğlunun nəvazişli xatirələrində Tanrıya çevrilərək ilahiləşməsi üçün tamamilə uyğun idi. Bizim hisslərimizə görə Tanrının şəxsiyyəti ilə istənilən insanın, hətta ən üstün insanın şəxsiyyəti arasında doldurulmaz bir uçurum mövcuddur. Lakin bunun həmişə belə olmadığını nəzərə almalıyıq. Qədim xalqların tanrıları insanlara daha yaxın idi. Romalılarda vəfat edən imperator qanuni şəkildə tanrılaşdırılırdı. Soyuqqanlı və qabiliyyətli Vespasianus ilk xəstəlik tutmasında belə demişdi: «Vay halıma, inanıram ki, mən tanrı olacağam»¹⁴³. Uşağın atasına olan uşaqça münasibəti bizə yaxşı məlumdur; bu münasibət, Şreberin Tanrısı ilə olan münasibətində tapdığımız eyni hörmətlə tabe olma və üsyançı qiyamın birləşməsini ehtiva edir və bu, sonuncunun aydın, dəqiq təqlid edilmiş nümunəsidir. Lakin Şreberin atasının həkim, üstəlik, yüksək nüfuzlu və xəstələri tərəfindən şübhəsiz hörmət edilən bir həkim olması, Şreberin Tanrısında tənqidi şəkildə vurğuladığı ən diqqətçəkən xarakter xüsusiyyətlərini bizə izah edir. Belə bir həkimə istehza etmək üçün bundan daha güclü bir ifadə ola bilərmi ki, o, canlı insandan heç nə başa düşmür və yalnız cəsədlərlə işləməyi bacarır? Tanrının mahiyyətinə möcüzələr yaratmaq daxildir, lakin həkim də möcüzələr yaradır, onu həvəslə tərifləyən müştərilərinin dediyi kimi, o, möcüzəvi sağalmalar həyata keçirir. Əgər xəstənin hipoxondriyasının material verdiyi məhz bu möcüzələr inanılmaz, absurd və qismən gülünc çıxırsa, onda biz yuxuların yozumu nəzəriyyəsindəki iddiaya xatırlayırıq ki, yuxudakı absurdlik istehza və təhqiri ifadə edir¹⁴⁴. Deməli, paranoid halda da eyni təmsil məqsədlərinə xidmət edir. Digər ittihamlar, məsələn, Tanrının təcrübədən heç nə öyrənmədiyi ittihamı üçün belə bir qavrayışa yaxınlaşırıq ki, biz uşaqça «qayıtma» mexanizmi ilə qarşı-qarşıyayıq, bu mexanizm qəbul edilmiş ittihamı dəyişməz şəkildə göndərənə geri qaytarır; eyni şəkildə (23) qeyd olunan səslər Flexsiqə qarşı irəli sürülən «ruh qətli» ittihamının əslində özünü ittiham olduğunu güman etməyə imkan verir.

Atasının peşəsinin Şreberin tanrısının xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılmasında bu qədər yararlı olması ilə cəsarətlənərək, indi biz ilahi varlığın qəribə quruluşunu bir yozumla izah etməyə cəsarət edə bilərik. Tanrı aləmi məlum olduğu kimi, təcrid olunmuş insan ruhlarını ehtiva edən və həmçinin «Cənnət həyətləri» adlandırılan «qabaqkı tanrı krallıqlarından» və birlikdə «arxa tanrı krallıqları» adlanan «aşağı» və «yuxarı» Tanrıdan ibarətdir (19). Burada mövcud olan sıxlaşdırmanı həll edə bilməyəcəyimizə hazır olsaq da, əvvəllər əldə etdiyimiz işarədən, yəni «təəccübləndirici» qız kimi ifşa edilən quşların Cənnət həyətlərindan gəldiyi fikrindən istifadə edərək, qabaqkı tanrı krallıqlarını və Cənnət həyətlərini qadınlığın, arxa tanrı krallıqlarını isə kişiliyin simvolu kimi qəbul etmək istəyirik. Əgər Şreberin vəfat etmiş qardaşının böyük qardaş olduğu dəqiq bilinirsə, Tanrının aşağı və yuxarı Tanrıya parçalanmasını, atasının erkən ölümündən sonra böyük qardaşın ata mövqeyini üstləndiyi xatirəsinin ifadəsi kimi nəzərdən keçirmək olar.

Nəhayət, bu kontekstdə günəşdən də bəhs etmək istəyirəm; günəş öz «şüaları» ilə sayıqlamanın ifadəsi üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şreberin günəşlə çox xüsusi bir əlaqəsi var. O, günəşlə insan sözləri ilə danışır və bununla da onu canlı bir varlıq və ya özündən daha arxa duran daha yüksək bir varlığın orqanı kimi tanıdır (9). Tibbi bir rəydən öyrənirik ki, o, günəşə «qorxutma və söyüş sözləri ilə birbaşa qışqırır» (382)¹⁴⁵, ona qışqırır ki, günəş özünü ondan gizlətməlidir. Özü də bildirir ki, günəş onun qarşısında rəngini itirir¹⁴⁶. Onun taleyində günəşin iştirakı, onun vəziyyətində dəyişikliklər baş verdikdə, məsələn, Zonnenşteyndə qaldığı ilk həftələrdə (135), günəşin görünüşündə vacib dəyişikliklər göstərməsi ilə özünü büruzə verir. Şreber bu günəş mifinin yozumunu bizə asanlaşdırır. O, günəşi birbaşa Tanrı ilə eyniləşdirir, bəzən aşağı Tanrı (Ariman)¹⁴⁷ ilə, bəzən isə yuxarı Tanrı ilə: «Növbəti gündə ... mən yuxarı Tanrını (Ormuzd) gördüm, bu dəfə mənim mənəvi gözümlə deyil, bədən gözümlə. Bu günəş idi, amma bütün insanlara məlum olan adi görünüşündəki günəş deyil, əksinə» və s. (137–8.) Deməli, onun günəşə Tanrının özünə etdiyi kimi davranması məntiqi nəticədir.

Mən psixoanalitik həllərin təkdilliyinə görə məsul deyiləm, əgər günəşin yenə də atanın sublimasiya olunmuş simvolu olduğunu irəli sürürəmsə. Simvolizm burada qrammatik cinsiyyətdən kənara çıxır; heç olmasa alman dilində, çünki digər dillərin əksəriyyətində günəş kişilik cinsindədir. Bu valideyn cütünün əks-sadasında onun qarşılığı ümumiyyətlə belə adlandırılan «Ana Torpaq»dır. Nevrotiklərdə patoloji fantaziyaların psixoanalitik həllində bu fikrin təsdiqini çox vaxt tapmaq olar. Kosmik miflərlə əlaqəyə yalnız bu bir sözlə işarə etmək istəyirəm. Atasını erkən itirmiş və təbiətin bütün böyük və ali şeylərində onu yenidən tapmağa çalışan xəstələrimdən biri, mənə Nitsşenin «Şəfəqdən əvvəl» himninin eyni arzunun ifadəsi olduğunu inandırıcı şəkildə göstərdi¹⁴⁸. Digər xəstə, atasının ölümündən sonra nevrozunda ilk təşviş və başgicəllənmə tutmasını, bağda bel ilə işləyərkən günəşin ona işıq saçdığı zaman keçirdi; o, müstəqil olaraq, anasını iti alətlə işləyərkən atasının ona baxdığı üçün qorxduğunu şərh etdi. Mən soyuqqanlı etiraz etməyə cəsarət etdikdə, o, öz fikrini daha inandırıcı etmək üçün atasını artıq sağlığında günəşlə müqayisə etdiyini bildirdi, baxmayaraq ki, o zaman bunu parodiya məqsədilə edirdi. Atasının bu yay hara getdiyi soruşulduqda, cavabı «Cənnətdəki Proloq»un ahəngdar sözləri ilə verirdi:

Atası hər il həkimin məsləhəti ilə Marienbad kurortuna getməyə adət etmişdi. Bu xəstədə ataya qarşı uşaqça münasibət iki mərhələdə qalib gəlmişdi. Ata sağ ikən, tam üsyan və açıq mübahisə; ölümündən dərhal sonra isə ataya qarşı qul kimi tabeçilik və sonradan yaranan itaət əsasında qurulmuş nevroz.

Biz də Şreber halında ata kompleksinin¹⁴⁹ yaxşı tanıdığımız torpağında yerləşirik. Əgər xəstə üçün Flexsiq ilə mübarizə Allahla münaqişə kimi açılırsa, biz bunu sevilən ata ilə uşaqlıq münaqişəsinə tərcümə etməliyik; bu münaqişənin bizə məlum olmayan təfərrüatları sayıqlamanın məzmununu müəyyən etmişdir. Belə hallarda analiz vasitəsilə aşkarlanan materialdan heç nə çatışmır, hər şey hər hansı bir işarə ilə təmsil olunur. Ata bu uşaqlıq təcrübələrində uşağın axtardığı, əksər hallarda avtoerotik doyumun pozucusu kimi görünür; bu doyum sonradan təsəvvürlərdə çox vaxt daha az ləyaqətsiz bir doyumla əvəz olunur. Şreberin sayıqlamasının sonunda uşaqlıq cinsi istəyi böyük bir qələbə qazanır; şəhvət Allahdan qorxan bir vəziyyət alır, Allahın özü (ata) onu xəstədən tələb etməkdən əl çəkmir. Atanın ən çox qorxulan təhdidi, kastrasiya təhdidi, əvvəlcə mübarizə edilən, sonra qəbul edilən qadına çevrilmə təsəvvürünə birbaşa material vermişdir. «Ruhun qətl»i əvəzləməsi ilə örtülən bir təqsirə işarə çox açıqdır. Baş nəzarətçi, səs deyilənlərə görə, onu haqsız yerə onaniya ittiham etmiş ev yoldaşı v. W. ilə eyni şəxs kimi tapılır (108). Səslər, kastrasiya təhdidinin əsaslandırılmasında olduğu kimi deyirlər: «Onlar şəhvətli həddindən artıq davranışlara aludə olmuş kimi təqdim edilməlidirlər.» (127–8.) Nəhayət, xəstənin tabe olduğu düşünmə məcburiyyəti (47), Allahın onun ağlını itirmiş olduğunu düşünəcəyini və bir anlıq düşünməyi dayandırarsa, ondan uzaqlaşacağını fərz etdiyi üçün, bizə başqa yerlərdən də məlum olan, cinsi fəaliyyət, xüsusilə onaniya yolu ilə ağıl itiriləcəyi təhdidi və ya qorxusuna qarşı reaksiyadır¹⁵⁰. Xəstənin inkişaf etdirdiyi hipoxondrik sayıqlama fikirlərinin sayı çox olduğundan¹⁵¹, bəzilərinin onaniya edən şəxslərin hipoxondrik qorxuları ilə sözbəsöz üst-üstə düşməsinə böyük əhəmiyyət verməyə bəlkə də lüzum yoxdur¹⁵².

Yozumda məndən daha cəsarətli olan və ya Şreber ailəsi ilə əlaqələri sayəsində şəxslər, mühit və kiçik hadisələr haqqında daha çox şey bilən şəxs üçün Şreberin sayıqlamasının sayısız təfərrüatını mənbələrinə qaytarmaq və beləliklə onların mənasını başa düşmək asan olardı; bu, «Xatirələr»in məruz qaldığı senzura baxmayaraq mümkün idi. Biz məcburi olaraq, paranoid xəstəliyin aktual konfliktini təmsil etdiyi uşaq materialının bu qədər kölgəvari eskizləməsi ilə kifayətlənməliyik.

Qadın istək fantaziyası ətrafında baş verən münaqişənin əsaslandırılması üçün bəlkə də bir söz əlavə etmək icazəlidir. Biz bilirik ki, real həyatda bir imtina və ya məhrumiyyət ilə əlaqədar olaraq bir istək fantaziyasının ortaya çıxması vəzifəmizdir. İndi Şreber bizə belə bir məhrumiyyəti etiraf edir. Ümumiyyətlə xoşbəxt kimi təsvir edilən evliliyi ona uşaq bərəkəti gətirmədi, xüsusilə də atası və qardaşı itkisindən onu ovudacaq, qane olunmamış homoseksual nəvazişinin axa biləcəyi oğul gətirmədi¹⁵³. Onun nəslinin kəsilmə təhlükəsi var idi və görünür, o, öz nəslinə və ailəsinə kifayət qədər fəxr hissi bəsləyirdi. «Flexsiqlər və Şreberlər ailələri, ifadənin dediyi kimi, hər ikisi ‘ən yüksək səmavi nəciblikə’ aid idilər; Şreberlər xüsusilə ‘Tuscien və Tasmanien markqrafları’ titulunu daşıyırdılar, bu da ruhların, şəxsi qürur hissinə uyğun olaraq, özünü bəzi qürurlu dünyəvi titullarla bəzəmək vərdişinə uyğun gəlirdi.» (24.)¹⁵⁴ Böyük Napoleon, ağır daxili mübarizələrdən sonra olsa belə, Jozefinadan boşandı, çünki o, sülaləni davam etdirə bilməzdi¹⁵⁵; Dr. Şreber fantaziya qurmuş ola bilər ki, əgər o, qadın olsaydı, uşaq sahibi olmağı daha yaxşı bacarardı və beləliklə, ilk uşaqlıq illərində ataya qarşı feminin münasibətinə qayıtma yolunu tapdı. Gələcəyə doğru daha da irəli itələnən və «Şreber ruhundan olan yeni insanlarla» (288) dünyanın onun kişiliyindən məhrumetməsi ilə doldurulacağı sayıqlaması, beləliklə, onun uşaq sahibi olmamasının həlli üçün də nəzərdə tutulmuşdu. Əgər Şreberin özü tərəfindən bu qədər sirli sayılan «kiçik adamlar» uşaqlardırsa, onların onun başının üstündə böyük sayda toplanmış olması bizim üçün tamamilə başa düşüləndir (158); bunlar həqiqətən də onun «ruhunun uşaqlarıdır». (Xəstəlik tarixçəsində «Siçovul adam»ın atasından törəmənin təsviri və Afinanın doğulması haqqında qeydə baxın)

III Paranoid mexanizm haqqında

Biz indiyə qədər Şreber halına hakim olan ata kompleksi və xəstəliyin mərkəzi istək fantaziyasını nəzərdən keçirmişik. Bütün bunlarda paranoyaya xəstəlik formasına xas heç nə yoxdur, başqa nevroz hallarında tapa bilməyəcəyimiz və həqiqətən də tapdığımız heç nə yoxdur. Paranoyanın (və ya paranoid demansın) xüsusiyyətini başqa bir şeyə, yəni simptomların xüsusi təzahür formasına yerləşdirməliyik və bu məsələdə gözləntimiz kompleksləri deyil, simptomların yaranma mexanizmini və ya sıxışdırma mexanizmini məsul tutmalıdır. Biz belə deyərik ki, paranoik xarakter, homoseksual istək fantaziyasına qarşı müdafiə olaraq məhz belə bir təqib sayıqlaması ilə reaksiya verilməsindədir.

Təcrübənin bizə homoseksual istək fantaziyasına xəstəlik forması ilə daha sıx, bəlkə də sabit bir əlaqəni aid etməyi məsləhət görməsi bir o qədər əhəmiyyətlidir. Bu mövzudakı öz təcrübəmə güvənmədiyim üçün, son illərdə Sürixdəki dostum K. G. Yunq və Budapeştdəki S. Ferentsi ilə birlikdə onların müşahidə etdikləri bir sıra paranoid xəstəlik hallarını yalnız bu məqam üzərində araşdırmışam. Bizə tədqiqat materialı kimi təqdim olunan xəstəlik tarixçələri olan kişilər və qadınlar arasında irq, peşə və sosial mövqeyinə görə fərqlər var idi və bütün bu hallarda homoseksual istəyə qarşı müdafiənin xəstəlik konfliktinin mərkəzində nə qədər aydın müşahidə olunduğunu, onların hamısının şüursuz şəkildə gücləndirilmiş homoseksuallıqlarının öhdəsindən gələ bilmədiklərini¹⁵⁶ təəccüblə gördük. Bu, əlbəttə ki, bizim gözləntimizə uyğun gəlmirdi. Paranoyada cinsi etiologiya heç də aydın deyil, əksinə, sosial təhqirlər və geri qoyulmalar, xüsusilə kişilər üçün, paranoyanın yaranmasında diqqət çəkici şəkildə önə çıxır. Lakin bu sosial zərərlərdə hiss həyatının homoseksual komponentinin iştirakını, əsl təsirli amil kimi tanımaq üçün çox az dərinləşmə kifayətdir. Normal fəaliyyət ruhun dərinliklərinə baxmağa imkan vermədiyi müddətcə, fərdin sosial həyatda ətrafındakı insanlarla olan hiss əlaqələrinin faktiki və ya genetik olaraq erotikayla əlaqəsi olub-olmadığına şübhə etmək olar. Sayıqlama bu əlaqələri müntəzəm olaraq üzə çıxarır və sosial hissi kobud hissi erotik istəyin kökündəki erotik istəyə qədər geri aparır. Sayıqlaması gözardı edilə bilməyən homoseksual istək fantaziyasında zirvəyə çatan Dr. Şreber də, bütün məlumatlara görə, sağlam olduğu dövrlərdə vulqar mənada homoseksuallığın heç bir əlamətini göstərməmişdi.

Məncə, psixoanaliz vasitəsilə əldə etdiyimiz müasir ruh hadisələri haqqındakı başa düşməyimizin, paranoyaya tutulma zamanı homoseksual istəyin rolunu artıq bizə izah edə biləcəyini göstərməyə çalışmaq nə lüzumsuzdur, nə də əsassızdır. Son zamanların tədqiqatları¹⁵⁷ bizə libidonun inkişaf tarixindəki bir mərhələyə diqqət yetirməyə məcbur etdi; bu mərhələ avtoerotizmdən obyekt sevgisinə gedən yolda keçilir. Bu mərhələ narsisizm adlandırılıb; mən bəlkə də daha az düzgün, lakin daha qısa və daha xoşagəlməz səslənməyən narsisizm adını üstün tuturam. Bu o deməkdir ki, inkişafda olan fərd, avtoerotik şəkildə fəaliyyət göstərən cinsi həvəslərini vahidə gətirərək sevgi obyektini qazanmaq istədikdə, əvvəlcə özünü, öz bədənini sevgi obyekti kimi qəbul edir, sonra isə bu obyektdən xarici şəxsə obyekt seçiminə keçir. Avtoerotizm və obyekt seçimi arasında vasitəçi olan belə bir mərhələ bəlkə də normalda mütləq lazımdır; görünür ki, bir çox şəxslər bu mərhələdə qeyri-adi dərəcədə uzun müddət qalır və bu vəziyyətdən sonrakı inkişaf mərhələləri üçün çox şey qalır. Sevgi obyekti kimi qəbul edilmiş bu «öz»də artıq cinsiyyət orqanları əsas məsələ ola bilər. Daha uzaq yol, oxşar cinsiyyət orqanlarına malik obyektin seçiminə, yəni homoseksual obyekt seçimi üzərindən heteroseksuallığa aparır. Biz fərz edirik ki, sonradan açıq şəkildə homoseksual olan şəxslər, obyektdə özününkülərə bənzər cinsiyyət orqanları tələbindən heç vaxt azad olmamışlar; bu zaman uşaq cinsəllik nəzəriyyələri, hər iki cinsə əvvəlcə eyni cinsiyyət orqanları aid etdiyi üçün, əhəmiyyətli təsirə malikdir.

Heteroseksual obyekt seçiminə çatdıqdan sonra homoseksual meyllər ləğv edilmir və ya dayandırılmır, yalnız cinsi hədəfdən kənarlaşdırılır və yeni istifadə sahələrinə yönəldilir. Onlar indi Mən həvəslərinin hissələri ilə birləşir, onlarla birlikdə «dayaq» kimi komponentlər şəklində sosial həvəsləri təşkil edir və beləliklə, erotikanın dostluğa, yoldaşlığa, ictimai hisslərə və ümumi insan sevgisinə töhfəsini təmsil edir. Cinsi hədəfin ləngiməsi ilə erotiki mənbədən gələn bu töhfələrin əslində nə qədər böyük olduğunu, insanların normal sosial münasibətlərindən demək olar ki, təxmin etmək mümkün deyil. Lakin eyni kontekstə aiddir ki, məhz açıq homoseksuallar və onların arasında həssas fəaliyyətə qarşı çıxanlar, insanlığın ümumi maraqlarında, yəni erotikanın sublimasiyası nəticəsində yaranan maraqlarda xüsusi intensiv iştirakları ilə seçilirlər.

Mən «Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə»də belə bir fikir bildirmişəm ki, psixoseksual inkişafın hər bir mərhələsi «sabitləşmə» imkanı yaradır və beləliklə, xəstəliyə meyllilik nöqtəsi təşkil edir. Narsisizm mərhələsindən tamamilə qurtulmayan, yəni orada xəstəliyə meyllilik kimi təsir edə bilən bir sabitləşməyə malik olan şəxslər, başqa axar tapmayan libido daşqınının onların sosial həvəslərini cinsiləşdirməyə məruz qoyması və beləliklə, inkişaf prosesində əldə etdikləri sublimasiyaları geri qaytarması təhlükəsi ilə üzləşirlər. Belə bir nəticəyə libido axınının geriyə doğru hərəkətini («geriləmə») doğuran hər şey səbəb ola bilər: bir tərəfdən qadınla münasibətdəki məyusluq nəticəsində yan təsirli güclənmə, digər tərəfdən kişi ilə sosial münasibətlərdəki uğursuzluq nəticəsində birbaşa geri axma – hər ikisi «məhrumiyyət» hallarıdır; eləcə də artıq açılmış yollarla həll edilə bilməyəcək qədər güclü olan, buna görə də tikilinin zəif nöqtəsində bendi qıran ümumi libido artımı. Analizlərimizdə paranoid xəstələrin sosial həvəs yüklənmələrinin belə bir cinsiləşdirilməsinə qarşı müdafiə axtardıqlarını gördüyümüz üçün, onların inkişafındakı zəif nöqtənin avtoerotizm, narsisizm və homoseksuallıq arasındakı hissədə axtarılmalı olduğunu, xəstəliyə meylliliyin orada, bəlkə də daha dəqiq müəyyən edilə bilən şəkildə yerləşdiyini qəbul etməyə məcbur oluruq. Eyni cür meylliliyi Kraepelinin «dementia praecox»una və ya Bleylerin tərifinə görə şizofreniyaya aid etməli olduğumuzu düşünürük və iki xəstəliyin formaları və nəticələrindəki fərqləri uyğun meyllilik sabitləşmələrindəki fərqlərlə əsaslandırmaq üçün gələcəkdə daha çox məlumat əldə edəcəyimizə ümid edirik.

Beləliklə, kişiyə homoseksual istək fantaziyasını – kişini sevməyi – kişi paranoyasındakı konfliktin nüvəsi kimi qəbul etdiyimiz zaman, belə vacib bir fərziyyənin təsdiqlənməsi üçün paranoid xəstəliyin bütün formalarının böyük bir sayda tədqiq edilməsinin şərt olduğunu əlbəttə ki, unutmayacağıq. Deməli, iddiamızı lazım gələrsə, paranoyanın yalnız bir tipinə aid etmək üçün hazır olmalıyıq. Yenə də diqqət çəkən məqam budur ki, paranoyanın məlum əsas formalarının hamısı «Mən (bir kişi) onu (bir kişini) sevirəm» cümləsinə qarşı ziddiyyət kimi təqdim oluna bilər, hətta bu ziddiyyətin bütün mümkün ifadələrini tükəndirir.

«Mən onu (kişini) sevirəm» cümləsinə a) təqib sayıqlaması, açıq şəkildə belə bəyan edərək ziddiyyət təşkil edir:

«Mən onu sevmirəm – əksinə, ondan nifrət edirəm.» Şüursuzluqda¹⁵⁸ başqa cür ifadə edilə bilməyəcək bu ziddiyyət, paranoid xəstədə bu formada şüura çıxa bilməz. Paranoyada simptom yaranma mexanizmi daxili qavrayışın, hissin xarici qavrayışla əvəz olunmasını tələb edir. Beləliklə, «Mən ondan nifrət edirəm» cümləsi proyeksiya vasitəsilə digər cümləyə çevrilir: «O məndən nifrət edir (məni təqib edir), bu da mənə ondan nifrət etmək haqqı verəcək.» Beləliklə, hərəkətverici şüursuz hissin xarici qavrayışdan irəli gələn nəticə kimi görünür:

«Mən onu sevmirəm – əslində ondan nifrət edirəm – çünki o, məni təqib edir.» Bu müşahidə, təqib edən şəxsin əvvəllər sevdiyi şəxsdən başqa biri olmadığına dair heç bir şübhə buraxmır. b) Erotomaniya, bu qavrayış olmadan tamamilə anlaşılmaz qalacağı üçün, ziddiyyətin başqa bir hücum nöqtəsini təşkil edir.

«Mən onu sevmirəm – əslində onu (qadını) sevirəm.» Və eyni proyeksiya məcburiyyəti, cümləni belə dəyişməyə məcbur edir: «Mən onun məni sevdiyini hiss edirəm.»

«Mən onu sevmirəm – əslində onu (qadını) sevirəm – çünki o, məni sevir.» Bir çox erotomaniya halları, fərqli bir əsaslandırma olmadan, şişirdilmiş və ya təhrif olunmuş heteroseksual fiksasiyalara bənzəyən təəssürat yarada bilər, əgər insan diqqət yetirməsəydi ki, bütün bu aşqlar sevmənin daxili qavranılması ilə deyil, xaricdən gələn sevilmə qavranılması ilə başlayır. Lakin paranoyanın bu formasında «Mən onu (qadını) sevirəm» aralıq cümləsi də şüurlu ola bilər, çünki onun birinci cümləyə ziddiyyəti, sevmə və nifrət etmə arasındakı kimi kontradiktorik, yəni bir o qədər uyğunsuz deyil. Axır ki, onu (qadını) sevməklə yanaşı, onu (kişini) də sevmək həmişə mümkün qalır. Bu şəkildə, proyeksiya əvəzləyicisi «O, məni sevir» yenidən «əsas dil»dəki «Əslində onu (qadını) sevirəm» ifadəsinin gerisinə geri çəkilməsinə səbəb ola bilər. c) Ziddiyyətin indi mümkün olan üçüncü növü qısqanclıq sayıqlamasıdır ki, biz onu kişi və qadında xarakterik formalarda öyrənə bilərik. α) Alkoqolikin qısqanclıq sayıqlaması. Bu xəstəlikdə alkoqolun rolu bizə bütün istiqamətlərdən aydındır. Biz bilirik ki, bu maddə ləngimələri aradan qaldırır və sublimasiyaları geri qaytarır. Kişi çox vaxt qadından gördüyü məyusluq səbəbindən alkoqola sövq olunur, lakin bu, adətən, onun qəhvəxanaya və kişilərin cəmiyyətinə getməsi deməkdir; bu cəmiyyət ona evdə, qadının yanında çatışmayan hissi doyumunu verir. Əgər bu kişilər onun şüursuzluğunda daha güclü libidinal yüklənmənin obyektlərinə çevrilirsə, o, ziddiyyətin üçüncü növü ilə onlardan qurtulur:

«Mən kişini sevmirəm – əslində o (qadın) onu sevir» – və qadını, sevməyə çalışdığı bütün kişilərlə günahlandırır.

Proyeksiya təhrifi burada aradan qalxmalıdır, çünki sevən subyektin dəyişməsi ilə proses artıq Məndən xaricə atılmışdır. Qadının kişiləri sevməsi xarici qavrayışın məsələsi olaraq qalır; insanın özünün sevməməsi, əksinə nifrət etməsi, bu deyil, o şəxsi sevməsi isə, şübhəsiz ki, daxili qavrayışın faktlarıdır. β) Qadınların qısqanclıq paranoyası tamamilə analog şəkildə təşkil olunur.

«Mən qadınları sevmirəm – o, onları sevir.» Qısqanc qadın, özündə güclənmiş və istiqamətləndirici narsisizmi və homoseksuallığı səbəbindən, özünə xoş gələn bütün qadınlarla kişini şübhə altına alır. Kişiyə aid edilən sevgi obyektlərinin seçilməsində, fiksasiyanın baş verdiyi həyat dövrünün təsiri aydın şəkildə özünü büruzə verir; bu obyektlər çox vaxt köhnə, real sevgiyə uyğun gəlməyən şəxslər, uşaqlıq dövründəki tərbiyəçilərinin, xidmətçilərinin, dostlarının və ya birbaşa rəqib bacılarının canlandırılmış obrazlarıdır.

İndi belə düşünmək olar ki, «Mən onu sevirəm» kimi üç üzvdən ibarət cümlə yalnız üç növ ziddiyyətə yol verə bilər. Qısqanclıq sayıqlaması subyektə, təqib sayıqlaması feili, erotomaniya isə obyektə ziddiyyət təşkil edir. Lakin həqiqətən də dördüncü növ ziddiyyət mümkündür: cümlənin tamamilə rədd edilməsi:

«Mən ümumiyyətlə sevmirəm və heç kimi sevmirəm» – və bu cümlə, libidomuzun haradasa yönəlməli olduğu nəzərə alınmaqla, «Mən yalnız özümü sevirəm» cümləsi ilə psixoloji baxımdan ekvivalent görünür. Bu növ ziddiyyət bizə böyüklük sayıqlamasını verərdi; biz onu öz Mənin cinsi artıq qiymətləndirilməsi kimi qəbul edirik və məlum olan sevgi obyektinin artıq qiymətləndirilməsinin yanına qoya bilərik¹⁵⁹.¹⁶⁰

Paranoya təliminin digər hissələri üçün əhəmiyyətli olacaq ki, paranoid xəstəliyin digər formalarının çoxunda böyüklük sayıqlamasının əlavə olunduğunu qeyd etmək lazımdır. Biz ümumiyyətlə böyüklük sayıqlamasının uşaqlıq xarakterli olduğunu və cəmiyyətin sonrakı inkişafında ona qurban verildiyini, eləcə də fərdi güclü şəkildə ələ keçirən aşiq olma vəziyyəti kimi heç bir digər təsirin onu bu qədər intensiv boğmadığını fərz etmək hüququna malikik.

«Çünki sevgi oyandıqda, Mən ölür, qaranlıq despot.» Dschelaledin Rumi, Rükkert tərəfindən tərcümə edilmişdir; Giordano Bruno əsərlərinin V cildinə Kuhlenbeckin girişindən sitat gətirilir. Homoseksual istək fantaziyasının paranoya üçün gözlənilməz əhəmiyyəti haqqında bu müzakirələrdən sonra, bu xəstəlik formasının xarakterik olduğunu əvvəlcədən müəyyən etmək istədiyimiz iki məqama qayıdaq: simptomların yaranma mexanizminə və sıxışdırma mexanizminə.

Əvvəlcə bu iki mexanizmin eyni olduğunu, simptomların yaranmasının sıxışdırma ilə eyni yolla baş verdiyini, məsələn, eyni yolun əks istiqamətdə qət edildiyini fərz etmək üçün heç bir hüququmuz yoxdur. Belə bir eynilik heç də çox ehtimal olunmur; lakin araşdırmadan əvvəl bu barədə hər hansı bir fikir bildirməkdən çəkinirik.

Paranoyada simptom yaranmasında əsas diqqəti cəlb edən cəhət, ona «projeksiya» adının verilməsinə səbəb olan xüsusiyyətdir. Daxili bir qavrama boğulur və onun əvəzinə, müəyyən bir təhrifə uğradıqdan sonra, həmin qavramanın məzmunu xaricdən gələn qavrama kimi şüura çıxır. Təqib sayıqlamasında bu təhrif hissin dəyişməsi şəklində baş verir; daxildə sevgi kimi hiss edilməli olan şey, xaricdən nifrət kimi qavranılır. Əgər vaxtında xatırladılmasaydı ki, 1. projeksiya paranoyanın bütün formalarında eyni rol oynamır və 2. o, yalnız paranoyada deyil, həm də psixi həyatın digər şəraitlərində də rast gəlinir, hətta onun xarici dünyaya münasibətimizdə müntəzəm bir payı olduğu qəbul edilir, insan bu qəribə prosesi paranoyanın ən əhəmiyyətli cəhəti və onun üçün tamamilə patognomonik (xarakterik) olduğunu iddia etməyə meyl edərdi. Əgər biz müəyyən hissi qavramaların səbəblərini, digərlərinin səbəblərini öz içimizdə axtardığımız kimi deyil, xaricə yerləşdiririksə, bu normal proses də projeksiya adını qazanmağa layiqdir. Projeksiyanın başa düşülməsinin daha ümumi psixoloji problemlərlə bağlı olduğunu nəzərə alaraq, biz projeksiyanın, dolayısı ilə paranoyik simptom yaranma mexanizminin öyrənilməsini başqa bir kontekst üçün saxlayırıq və paranoyada sıxışdırma mexanizmi haqqında hansı təsəvvürlərə malik ola biləcəyimiz sualına yönəlirik. Əvvəlcə qeyd edirik ki, müvəqqəti imtina edilməsinin əsaslandırılmasını tapacağıq: sıxışdırma prosesinin xarakteri, simptom yaranmasının xarakterindən çox daha sıx şəkildə libidonun inkişaf tarixi və onun daxilində verilmiş dispozisiya (meyllilik) ilə bağlıdır.

Psixoanalizdə biz patologik fenomenləri çox ümumi şəkildə sıxışdırmadan irəli gələn kimi izah etmişik. «Sıxışdırma» adlanan prosesi daha dəqiq nəzərdən keçirsək, bu prosesi konseptual olaraq yaxşı ayrıla bilən üç mərhələyə bölmək üçün əsas tapırıq.

1) Birinci mərhələ hər hansı bir «sıxışdırma»nın öncülü və şərti olan fiksasiyadan ibarətdir. Fiksasiya faktını belə ifadə etmək olar ki, bir həvəs və ya həvəsin bir hissəsi normal olaraq gözlənilən inkişafa qoşulmur və bu inkişafın ləngiməsi nəticəsində daha uşaq xarakterli bir mərhələdə qalır. Aidiyyətli libidinal axın sonrakı psixi formasiyalara, şüursuz sisteminə aid olan və ya sıxışdırılmış kimi davranır. Biz artıq demişdik ki, həvəslərin bu cür fiksasiyalarında sonrakı xəstəlik üçün dispozisiya (meyllilik) yerləşir və əlavə edə bilərik ki, bu, xüsusilə sıxışdırmanın üçüncü mərhələsinin nəticəsinin müəyyən edilməsi üçün vacibdir.

2) Sıxışdırmanın ikinci mərhələsi, indiyə qədər əsas diqqətimizi yönəltdiyimiz həqiqi sıxışdırmadır. Bu, Mənin daha yüksək inkişaf etmiş, şüura çıxma qabiliyyətli sistemlərindən başlayır və əslində «sonradan sıxışdırma» kimi təsvir oluna bilər. Bu proses əsasən aktiv bir hadisə təəssüratı yaradır, halbuki fiksasiya əslində passiv bir geri qalma kimi görünür. Sıxışdırma ya həmin ilkin olaraq geri qalmış həvəslərin psixi törəmələrinə, ya da digər səbəblərdən güclü bir istəksizliyə səbəb olan psixi cəhdlərə şamil edilir. Bu istəksizlik, əgər xoşagəlməz, sıxışdırılmalı olan cəhdlər ilə artıq sıxışdırılmış olanlar arasında bir əlaqə qurulmasa, sıxışdırmaya səbəb olmazdı. Bu belə olduqda, şüurlu sistemlərin itələməsi və şüursuz sistemlərin cazibəsi sıxışdırmanın uğuru üçün eyni istiqamətdə təsir edir. Burada ayrı-ayrılıqda nəzərdə tutulan bu iki hal, əslində bir-birindən daha az kəskin şəkildə ayrılır və yalnız ilkin olaraq sıxışdırılmış həvəslərin töhfəsinin çox və ya az olması ilə fərqlənir.

3) Patoloji hadisələr üçün ən əhəmiyyətli olan üçüncü mərhələ, sıxışdırmanın uğursuzluğu, yəni sıxışdırılmış olanın nüfuz etməsi və geri qayıtmasıdır. Bu nüfuz etmə fiksasiya yerindən baş verir və libidonun inkişafının həmin yerə qədər geriləməsini özündə ehtiva edir.

Fiksasiyanın müxtəlifliyi haqqında artıq qeyd etmişik; libidonun inkişafındakı mərhələlərin sayı qədər çoxdur. Biz həqiqi sıxışdırma mexanizmlərində və nüfuz etmə (və ya simptom yaranması) mexanizmlərindəki digər müxtəlifliklərə hazırlıqlı olmalıyıq və artıq indi bütün bu müxtəliflikləri yalnız libidonun inkişaf tarixinə aid edə bilməyəcəyimizi ehtimal etmək olar.

Bu müzakirələrlə nevroz seçimi məsələsinə toxunduğumuzu asanlıqla təxmin etmək olar, lakin bu məsələ digər cür hazırlıqlar olmadan nəzərə alına bilməz. İndi fiksasiyanı artıq nəzərdən keçirdiyimizi, simptom yaranmasını isə sonraya saxladığımızı xatırlayaq və yalnız Şreber halının təhlilindən paranoyada üstünlük təşkil edən (həqiqi) sıxışdırma mexanizmi haqqında bir ipucu əldə edib-edə bilməyəcəyimiz sualına məhdudlaşaq.

Xəstəliyin ən yüksək nöqtəsində Şreberdə, «qismən dəhşətli təbiətli, qismən isə yenidən təsviredilməz dərəcədə böyük» (73) görüntülərin təsiri altında böyük bir fəlakətin, dünya sonunun inancı formalaşmışdı. Səslər ona deyirdilər ki, artıq 14 min illik keçmişin əsəri itirilmişdir, yerə yalnız 212 illik ömür qismət olmuşdur (71); Flexsiqin müalicəxanasında son günlərində bu müddətin artıq bitdiyini hesab edirdi. Özü «hələ qalmış yeganə həqiqi insan» idi və gördüyü az sayda insan fiqurlarını, həkimləri, xəstəxana işçilərini və xəstələri «möcüzəvi şəkildə yaranmış, tələsik yaradılmış kişilər» kimi izah edirdi. Bəzən qarşılıqlı axın da yol tapırdı; ona öz ölüm xəbərini oxuya biləcəyi bir qəzet təqdim edilirdi (81), o, özünü ikinci, aşağı dərəcəli bir obrazda mövcud görür və bu obrazda bir gün sakitcə vəfat edirdi (73). Lakin Mənin möhkəm tutunduğu və dünyanı qurban verən sayıqlamanın formalaşması, çox daha güclü olduğunu sübut etdi. Bu fəlakətin səbəbləri haqqında o, müxtəlif təsəvvürlər yaradırdı; bəzən günəşin geri çəkilməsi nəticəsində buzlaşma, bəzən isə zəlzələlərlə məhv olma haqqında düşünürdü; bu zaman «ruh görən» kimi, 1755-ci ildə Lissabon zəlzələsi zamanı digər bir ruh görən iddia olunduğu kimi, oxşar bir səbəb roluna gəlirdi (91). Və ya Flexsiq günahkar idi, çünki sehrbazlıq qabiliyyətləri ilə insanlar arasında qorxu və dəhşət yaymış, dinin əsaslarını məhv etmiş və ümumi sinirlilik və əxlaqsızlığın yayılmasına səbəb olmuşdu; nəticədə insanlar üzərinə dağıdıcı epidemiyalar çökmüşdü (91). Hər halda, dünya sonu onunla Flexsiq arasında baş verən münaqişənin nəticəsi idi və ya sayıqlamanın ikinci mərhələsində etiologiya necə təqdim olunurdusa, Tanrı ilə həll olunmaz əlaqəsinin, yəni xəstəliyinin zəruri nəticəsi idi. İllər sonra, Dr. Şreber insan cəmiyyətinə qayıtdıqda və əlinə keçən kitablar, musiqi əsərləri və digər gündəlik əşyalarda insanlığın tarixində böyük bir zaman boşluğunun olması fərziyyəsi ilə uyğun gələn heç nə tapa bilmədikdə, öz anlayışının artıq qorunub saxlanıla bilməyəcəyini etiraf etdi: «... zahirən baxıldıqda hər şeyin köhnə vəziyyətində qaldığını etiraf etməkdən yayınmaq mümkün deyil. Bununla belə, dərin daxili dəyişiklik baş verib-vermədiyi aşağıda müzakirə olunacaq» (84–5). O, xəstəliyi dövründə dünyanın məhv olduğuna şübhə edə bilməzdi və indi qarşısında gördüyü dünya, eyni dünya deyildi.

Belə bir dünya fəlakəti paranoyanın qızğın mərhələsi zamanı digər xəstəlik tarixçələrində də nadir deyil¹⁶¹. Libido yüklənməsinə dair anlayışımızın zəminində, başqalarını «tələsik yaradılmış adamlar» kimi qiymətləndirməyə əsaslanaraq, bu fəlakətlərin izahı bizə çətin görünməyəcək¹⁶². Xəstə ətrafındakı şəxslərə və xarici aləmə ümumiyyətlə, indiyədək onlara yönəldilmiş olan libido yüklənməsini geri götürmüşdür; nəticədə onun üçün hər şey laqeyd və əlaqəsiz hala gəlmiş və «möcüzəvi şəkildə yaranmış, tələsik yaradılmış» kimi ikincil rasionalizasiya ilə izah edilməlidir. Dünya sonu bu daxili fəlakətin proyeksiyasıdır; sevgisini ondan geri götürdüyündən bəri onun subyektiv dünyası çökmüşdür¹⁶³.

Faustun dünyadan imtina edərkən söylədiyi lənətdən sonra ruhlar xoru belə oxuyur:

«Vay! vay! sən onu məhv etdin, gözəl dünyanı, güclü yumruğunla; o uçur, o dağılır! Yarım tanrı onu parçaladı! .............. Yer oğullarının güclüsü, onu yenidən daha əzəmətli qur, sinəndə onu yenidən qur!»

Və paranoid xəstə onu yenidən qurur, əlbəttə daha əzəmətli deyil, amma ən azı yenidən içində yaşaya biləcəyi şəkildə. O, onu sayıqlamasının işi ilə qurur. Bizim xəstəlik məhsulu kimi qəbul etdiyimiz şey, yəni sayıqlamanın yaranması, əslində sağalma cəhdidir, bərpa prosesidir. Bu, fəlakətdən sonra az və ya çox dərəcədə uğurla nəticələnir, heç vaxt tamamilə; Şreberin sözləri ilə desək, dünyayla birlikdə «dərin daxili dəyişiklik» baş vermişdir. Amma insan dünyadakı şəxslərlə və əşyalarla əlaqəsini yenidən qazanmışdır, çox vaxt çox intensiv, hətta düşmənçilik xarakterli olsa belə, əvvəllər gözlənti dolu və nəvazişli olan əlaqə. Deməli, belə deyəcəyik: əsl sıxışdırma prosesi əvvəllər sevilən şəxslərdən – və əşyalardan libidonun ayrılmasıdır. O, səssiz şəkildə icra olunur; biz ondan heç bir xəbər almırıq, onu sonrakı proseslərdən nəticə çıxarmağa məcburuq. Bizə səs-küylü şəkildə özünü hiss etdirən şey, sağalma prosesidir, o, sıxışdırmanı ləğv edir və libidonu onu tərk etdiyi şəxslərə geri qaytarır. Paranoyada bu proses proyeksiya yolu ilə icra olunur. Daxildə boğulmuş hissin xaricə proyeksiya olunduğunu söyləmək düzgün deyildi; biz daha çox görürük ki, daxildə ləğv edilmiş olan xaricdən yenidən qayıdır. Başqa bir vaxta təxirə saldığımız proyeksiya prosesinin dərindən tədqiqi bizə bu barədə tam əminliyi verəcəkdir.

İndi isə qazandığımız yeni anlayışın bizi daha bir sıra müzakirələrə məcbur etdiyindən narazı qalmayaq.

1) Növbəti mülahizə bizə deyir ki, libidonun ayrılması nə yalnız paranoyada baş verir, nə də başqa yerlərdə baş verdikdə bu qədər fəlakətli nəticələr doğura bilməz. Libidonun ayrılmasının hər bir sıxışdırmanın əsas və müntəzəm mexanizmi olması çox mümkündür; digər sıxışdırma xəstəlikləri analoji araşdırmaya məruz qalmayana qədər bu barədə heç nə bilmirik. Qətiyyən dəqiqdir ki, biz normal psixi həyatda (və yalnız kədərdə deyil) şəxslərdən və ya digər obyektlərdən libidonun belə ayrılmasını davamlı olaraq həyata keçiririk, lakin bununla xəstələnmirik. Faust dünyadan həmin lənətlərlə üzünü çevirdikdə, nəticədə paranoya və ya başqa bir nevroz yaranmır, əksinə, xüsusi bir psixi ümumi əhval-ruhiyyə formalaşır. Deməli, libidonun ayrılmasının özü təkbaşına paranoyada patoloji amil ola bilməz; paranoyada libidonun ayrılmasını eyni prosesin digər növlərindən fərqləndirə bilən xüsusi bir xarakterə ehtiyac var. Belə bir xarakteri təklif etmək çətin deyil. Ayrılma nəticəsində azad olan libidonun daha sonra sonrakı istifadəsi nədir? Adətən biz dərhal ləğv edilmiş bağlanmanın əvəzini axtarırıq; bu əvəzləmə uğurlu olana qədər azad libidonu psixikada asılı vəziyyətdə saxlayırıq, burada o, gərginliklər yaradır və əhval-ruhiyyəyə təsir edir; histeriyada azad olan libido miqdarı bədən innervasiyalarına və ya təşvişə çevrilir. Lakin paranoyada bizə kliniki əlamət göstərir ki, obyektdən alınmış libido xüsusi bir istifadəyə verilir. Paranoyanın əksər hallarının müəyyən dərəcədə böyüklük sayıqlaması nümayiş etdirdiyini və böyüklük sayıqlamasının təkbaşına paranoya təşkil edə biləcəyini xatırlayırıq. Buradan belə nəticə çıxarmaq istəyirik ki, paranoyada azad olan libido Mənə yönəldilir və Mənin böyüdülməsi üçün istifadə olunur. Beləliklə, libidonun inkişafından məlum olan narsisizm mərhələsi yenidən əldə edilir, burada öz Məni yeganə cinsi obyekt idi. Bu kliniki ifadəyə görə, paranoid xəstələrin narsisizmdə bir sabitləşmə ilə özləri ilə gətirdiklərini qəbul edirik və tabe edilmiş homoseksuallıqdan narsisizmə qayıdışın paranoyaya xas olan geriləmə dərəcəsini göstərdiyini bildiririk.

2) Eyni dərəcədə aydın olan bir etiraz da Şreberin xəstəlik tarixinə (və bir çox başqalarına) əsaslanaraq, təqib sayıqlamasının (Flexsiqə qarşı) dünya sonu fantaziyasından birmənalı şəkildə daha əvvəl baş verdiyini, nəticədə sıxışdırılanın iddia olunan geri dönüşünün sıxışdırmanın özündən əvvəl gəldiyini, bunun isə açıq-aşkar məntiqsiz olduğunu irəli sürə bilər. Bu etiraza hörmət etmək üçün biz ən ümumi baxışdan, əlbəttə, çox daha mürəkkəb olan real vəziyyətlərin tək-tək qiymətləndirilməsinə enməliyik. Belə bir libidonun ayrılmasının qismən, yəni tək bir kompleksdən geri çəkilmə kimi, eləcə də ümumi ola biləcəyi ehtimalı qəbul edilməlidir. Qismən ayrılma, çox güman ki, qat-qat daha tez-tez rast gəlinən və ümumi ayrılmanın başlanğıcını qoyan haldır, çünki həyatın təsirləri əvvəlcə yalnız onu motivasiya edir. Sonra qismən ayrılma həmin səviyyədə qala bilər və ya ümumi ayrılma kimi tamamlana bilər; bu da böyüklük sayıqlaması ilə açıq şəkildə özünü büruzə verir. Şreberin işində libidonun Flexsiq şəxsindən ayrılması əsas amil olmuş ola bilər; dərhal sonra isə libidonu yenidən Flexsiqə (baş vermiş sıxışdırmanın nişanı kimi mənfi işarə ilə) qaytaran və beləliklə sıxışdırma işini ləğv edən sayıqlama gəlir. İndi sıxışdırma mübarizəsi yenidən başlayır, lakin bu dəfə daha güclü vasitələrdən istifadə edir. Mübahisəli obyekt xarici dünyada ən vacib obyektə çevrilən, bir tərəfdən bütün libidonu özünə cəlb etmək istəyən, digər tərəfdən isə ona qarşı bütün müqavimətləri səfərbər edən dərəcədə, tək obyekt uğrunda gedən mübarizə ümumi bir döyüşlə müqayisə oluna bilər; bu döyüşün gedişində sıxışdırmanın qələbəsi, dünyanın məhv olduğu və yalnız Mənin qaldığı inancı ilə ifadə olunur. Şreberin sayıqlamasının dini zəmində qurduğu incə quruluşlara (Tanrı iyerarxiyası – imtahan edilən ruhlar – cənnətin ön otaqları – aşağı və yuxarı Tanrı) nəzər salsaq, geriyə doğru nəticə çıxararaq qiymətləndirə bilərik ki, ümumi libido ayrılmasının fəlakəti nə qədər zəngin sublimasiyaları yıxıb dağıtmışdır.

3) Üçüncü bir mülahizə, burada inkişaf etdirilmiş baxışların zəmininə əsaslanan, aşağıdakı sualı ortaya qoyur: Biz libidonun xarici dünyadan ümumi ayrılmasını «dünyanın sonu»nu izah etmək üçün kifayət qədər təsirli qəbul etməliyikmi, yoxsa bu halda saxlanılan Mən yüklənmələri xarici dünya ilə əlaqəni qorumaq üçün kifayət etməli deyilmi? Onda ya libido yüklənməsi (erotik mənbələrdən gələn maraq) adlandırdığımız şeyi ümumiyyətlə maraqla eyniləşdirmək, ya da libidonun yerləşdirilməsindəki geniş miqyaslı pozuntunun Mən yüklənmələrində də uyğun bir pozuntu yarada biləcəyi ehtimalını nəzərə almaq lazım gələrdi. İndi isə bunlar, cavablandırılmasında hələ tamamilə çarəsiz və bacarıqsız olduğumuz məsələlərdir. Əgər biz təsdiqlənmiş bir həvəs nəzəriyyəsindən hərəkət edə bilsəydik, vəziyyət fərqli olardı. Lakin həqiqətdə biz belə bir şeyə malik deyilik. Biz həvəsi cismani olanla ruhi olan arasındakı sərhəd anlayışı kimi qəbul edirik, onda orqanik qüvvələrin psixi nümayəndəsini görürük və fərdin özünün və nəslin qorunmasını hədəfləyən biologik ikili mövqeyi ilə uyğun gələn kimi görünən Mən həvəsləri və cinsi həvəs arasındakı populyar fərqləndirməni qəbul edirik. Lakin digər hər şey, qaranlıq ruhi proseslərin qarışıqlığında istiqamət tapmaq üçün qurduğumuz və həvəslə kənara atdığımız konstruksiyalardır və biz xəstəlikli ruhi proseslər üzərində psixoanalitik araşdırmalardan, həvəs nəzəriyyəsi suallarında bizə müəyyən qərarlar qəbul etdirəcəklərini gözləyirik. Bu cür araşdırmaların gəncliyi və azlığı nəzərə alınarsa, bu gözlənti hələ həyata keçə bilməz. Libido pozuntularının Mən yüklənmələri üzərindəki təsirinin mümkünlüyünü, Məndəki qeyri-adi dəyişikliklər tərəfindən libido proseslərinin ikincil və ya induksiya olunmuş pozuntusunun mümkünlüyü qədər rədd etmək olmaz. Bəli, bu cür proseslərin psixozun fərqləndirici xarakterini təşkil etdiyi ehtimal olunur. Paranoyaya aid olan bu məsələlər hazırda göstərilə bilməz. Mən yalnız bir nöqtəni vurğulamaq istəyirəm. Paranoyik şəxsin marağını xarici dünyadan tamamilə çəkdiyi iddia edilə bilməz, hətta sıxışdırmanın zirvəsində belə, müəyyən hallüsinasiyalı psixoz formalarında (Meynerts Amentia) təsvir edildiyi kimi deyil. O, xarici dünyanı qavrayır, onun dəyişiklikləri haqqında dərk edir, onun təsiri ilə izahetmə fəaliyyətinə sövq olunur («tələsik yaradılmış» kişilər) və buna görə də onun dünyaya olan dəyişmiş münasibətinin yalnız və ya əsasən libido marağının itirilməsi ilə izah edildiyini çox daha ehtimal olunduğunu hesab edirəm.

4) Paranoyanın Dementia praecox ilə olan yaxın əlaqələri nəzərə alınmaqla, birinci xəstəliyə aid edilən bu cür anlayışın ikincisinə necə təsir göstərməli olduğu sualından yayınmaq mümkün deyil. Mən Kraepelinin, əvvəllər paranoya adlandırılan bir çox hadisəni katatoniya və digər formalarla yeni bir klinik vahidə birləşdirməsini tamamilə haqlı bir addım sayıram; lakin bu yeni vahid üçün «Dementia praecox» adı həqiqətən də çox uğursuz seçilmişdir. Eyni xəstəlik qrupunu Bleylerin «şizofreniya» adlandırmasına da etiraz edilə bilər, çünki bu ad yalnız onun söz mənasını xatırlamadığımız təqdirdə yaxşı işlədilə bilən kimi görünür. Əks halda, o, son dərəcə qabaqcadan hökm verən xarakter daşıyır, çünki nəzəri olaraq fərz edilən bir xüsusiyyəti adlandırma üçün istifadə edir; üstəlik, bu xüsusiyyət həmin xəstəliyə münhasır deyil və digər baxış bucaqlarından əsas xarakteristika kimi qəbul edilə bilməz. Ümumiyyətlə, xəstəlik şəkillərinin necə adlandırıldığı o qədər də vacib deyil. Mənim üçün daha vacib olan, paranoyanı müstəqil klinik tip kimi qoruyub saxlamaqdır, hətta onun obrazı şizofren xüsusiyyətlərlə nə qədər çox qarışsa da, çünki libido nəzəriyyəsi baxımından o, meylləndirici fiksasiyanın başqa lokalizasiyası və qayıdışın (simptom yaranmasının) başqa mexanizmi ilə Dementia praecox-dan ayrıla bilər; halbuki paranoya Dementia praecox ilə əsl sıxışdırma xarakterini, yəni libidonun ayrılması və Mənə doğru geriləməni ortaq olardı. Mən Dementia praecox-u «parafreniya» adı ilə adlandırmağı ən məqsədəuyğun sayıram, çünki bu ad, özündə qeyri-müəyyən məzmun daşısa da, dəyişməz şəkildə adlandırılmış paranoya ilə olan əlaqələrini ifadə edir və üstəlik, onun içərisində daxil olmuş hebefreniyanı xatırladır. Bu adın əvvəllər başqa şeylər üçün təklif edildiyi nəzərə alınmamalıdır, çünki həmin digər istifadələr özünü təsdiqləyə bilməmişdir.

Dementia praecox zamanı libidonun xarici dünyadan uzaqlaşmasının xarakterinin çox aydın olduğunu Abraham (loc. cit.) çox təsirli şəkildə izah etmişdir. Bu xarakterdən biz libidonun ayrılması nəticəsində yaranan sıxışdırmanı nəticə çıxarırıq. Şiddətli hallüsinasiyalar mərhələsini də burada, sıxışdırma ilə mübarizənin və libidonu yenidən obyektlərinə qaytarmaq istəyən sağalma cəhdinin bir mərhələsi kimi qəbul edirik. Xəstəliyin deliriumları və motor stereotiplərində Yunq, qeyri-adi analitik dəqiqliklə, bir vaxtlar mövcud olan obyekt yüklənmələrinin gərgin şəkildə saxlanılan qalıqlarını tanıdı. Müşahidəçi tərəfindən xəstəliyin özü hesab edilən bu sağalma cəhdi, paranoyada olduğu kimi proyeksiyadan deyil, hallüsinativ (histerik) mexanizmdən istifadə edir. Bu, paranoyadan olan böyük fərqlərdən biridir; o, başqa bir tərəfdən genetik izahata qadirdir. Əgər xəstəlik çox hissəvi qalmırsa, Dementia praecox-un nəticəsi ikinci fərqi gətirir. Bu nəticə ümumiyyətlə paranoyadakından daha əlverişsizdir; qələbə, sonuncuda olduğu kimi rekonstruksiyanın deyil, sıxışdırmanın qalibiyyəti ilə nəticələnir. Geriləmə yalnız böyüklük sayıqlaması ilə ifadə olunan narsisizmə deyil, həm də obyekt sevgisinin tamamilə tərk edilməsinə və uşaqlıq avtoerotizminə qayıdışa qədər gedir. Deməli, predispozisiya yaradan fiksasiya, avtoerotizmdən obyekt sevgisinə doğru inkişafın başlanğıcında, paranoyadakından daha geridə yerləşməlidir. Paranoyada çox vaxt, bəlkə də müntəzəm olaraq rast gəldiyimiz homoseksual təkanların, daha geniş və məhdudiyyətsiz olan Dementia praecox-un etiologiyasında eyni dərəcədə əhəmiyyətli rol oynaması heç də ehtimal olunmur.

Paranoya və parafreniya zamanı mövcud olan fiksasiya qəbullarımız, paranoid simptomlarla başlayan bir halın nəticədə dəmansiya inkişaf etdirə biləcəyini, paranoid və şizofrenik təzahürlərin hər hansı bir dərəcədə birləşə biləcəyini və Şreberin vəziyyətinə bənzər, paranoid dəmansiya adını haqq edən bir xəstəlik şəklinin necə yarana biləcəyini asanlıqla izah edir. Bu obraz, istək fantaziyalarının və hallüsinasiyaların önə çıxması ilə parafren, səbəb, proyeksiya mexanizmi və nəticə ilə isə paranoid xarakterə uyğun gəlir. İnkişaf prosesində bir neçə fiksasiya geridə qalmış və növbə ilə sıxışdırılmış libidonun nüfuz etməsinə icazə vermiş ola bilər; məsələn, daha sonra qazanılan fiksasiya əvvəlcə, xəstəliyin gedişatında isə başlanğıc nöqtəsinə daha yaxın olan ilkin fiksasiya. İnsan bu halın nisbətən əlverişli həllinin hansı şərtlərə borclu olduğunu bilmək istəyir, çünki Flexsiq müəssisəsini tərk etməklə baş verən «yer dəyişmə yaxşılaşması» kimi təsadüfi bir amilin¹⁶⁴ tək başına nəticəyə cavabdeh olduğunu qəbul etmək istəmir. Lakin bu xəstəlik tarixindəki dərin əlaqələr haqqındakı qeyri-kafi məlumatımız bu maraqlı suala cavab verməyi qeyri-mümkün edir. Fərz etmək olar ki, ata kompleksinin əsasən müsbət tonallığı, sonrakı illərdə reallıqda ehtimal ki, ləkəsiz olan mükəmməl bir ata ilə olan münasibət və homoseksual fantaziya ilə barışma, sağalma xarakterli bir axının mümkün olmasına səbəb olmuşdur.¹⁶⁵

Nə tənqiddən qorxduğum, nə də öz-tənqiddən çəkindiyim üçün, bəlkə də bir çox oxucunun nəzərində libido nəzəriyyəmizə zərər verə biləcək bir bənzərliyi qeyd etməkdən yayınmaq üçün heç bir səbəbim yoxdur. Günəş şüalarının, sinir liflərinin və sperm ipliklərinin sıxlaşdırılması ilə qurulan Şreberin «Allah şüaları» əslində, əşya şəklində təsvir olunmuş və xaricə proyeksiya edilmiş libido yüklənmələrindən başqa bir şey deyil və onun sayıqlamasına nəzəriyyəmizlə diqqət çəkici bir uyğunluq verir. Xəstənin Məni bütün şüaları özünə çəkdiyi üçün dünyanın məhv olması lazım gəldiyi, sonradan yenidənqurma prosesi zamanı Allahın onunla şüa əlaqəsini kəsməməsi üçün narahat olduğu və Şreberin sayıqlamasının yaranmasının digər bəzi təfərrüatları, burada paranoyanın başa düşülməsi üçün əsas götürdüyüm proseslərin daxili psixi qavrayışları kimi səslənir. Lakin Şreberin kitabının məzmunundan xəbərdar olmadan əvvəl paranoya nəzəriyyəsini işləyib hazırladığıma dair bir dostumun və mütəxəssisin şahidliyini irəli sürə bilərəm. Gələcək nəzəriyyədə mənim istədiyimdən daha çox sayıqlama, yoxsa sayıqlamada başqalarının bu gün inanıla bilən hesab etdiyindən daha çox həqiqət olub-olmadığını həll etmək qərarını vermək gələcəyin öhdəsinə qalır.

Nəhayət, daha böyük bir əlaqənin yalnız bir qırıntısı olan bu işi, nevroz və psixozların libido nəzəriyyəsinin sübutuna yönəldiyi iki əsas teoremə nəzər salmadan bitirmək istəmirəm: nevrozlar əsasən Mənin cinsi həvəslə münaqişəsindən qaynaqlanır və onların formaları libidonun – və Mənin inkişaf tarixinin izlərini qoruyub saxlayır.

Əlavə

Senat prezidenti Şreberin xəstəlik tarixinin təqdimatında məqsədyönlü şəkildə yozumun minimum səviyyəsi ilə məhdudlaşdım və inana bilərəm ki, psixoanalitik bilikə malik hər bir oxucu təqdim olunan materialdan mənim açıq şəkildə ifadə etdiyimdən daha çoxunu çıxarmışdır; ona çətin olmamışdır ki, əlaqə saplarını daha sıx birləşdirsin və mənim yalnız işarə etdiyim nəticələrə çatmağa nail olsun. Eyni cildin digər müəlliflərinin diqqətini Şreberin avtobioqrafiyasına yönəldən xoş bir təsadüf, zəkalı paranoyalının fantaziyalarının və sayıqlama fikirlərinin simvolik məzmunundan daha nə qədər çox şey çıxarmaq mümkün olduğunu da təxmin etməyə imkan verir. Bax: Yunq (1911, 164 və 207); Şpilrayn (1911, 350).

Şreber haqqında işimin dərcindən sonra mənim biliklərimin təsadüfi zənginləşməsi, onun sayıqlama xarakterli iddialarından birini daha yaxşı qiymətləndirməyə və mifoloji cəhətdən əlaqəli olduğunu görməyə imkan verdi. 178-ci səhifədə xəstənin günəşə olan xüsusi münasibətini qeyd edirəm; mən bunu sublimasiya olunmuş «ata simvolu» kimi izah etməli oldum. Günəş onunla insan sözləri ilə danışır və özünü ona canlı bir varlıq kimi tanıdır. O, adətən günəşi təhqir edir, təhdid sözləri ilə qışqırır; həmçinin iddia edir ki, ona tərəf dönüb ucadan danışdıqda onun şüaları onun qarşısında zəifləyir. Onun «sağalmasından» sonra o, sakitcə günəşə baxa bildiyini və yalnız çox mütevazı dərəcədə gözlərinin qamaşdığını fəxr edir; bu, əlbəttə ki, əvvəllər mümkün deyildi (Şreberin kitabının 139-cu səhifəsindəki qeyd).

Qamaşmadan günəşə baxa bilməyin bu sayıqlama xarakterli imtiyazına mifoloji maraq bağlanır. S. Reynaxın¹⁶⁶ əsərində oxuyuruq ki, qədim təbiətşünaslar bu qabiliyyəti yalnız qartallara aid edirdilər; qartallar ən yüksək hava qatlarının sakinləri kimi göyə, günəşə və ildırıma xüsusi yaxın əlaqə ilə bağlanırdılar¹⁶⁷. Eyni mənbələr həmçinin xəbər verir ki, qartal balalarını legitim hesab etməzdən əvvəl onları bir sınağa çəkir. Əgər onlar göz qırpmadan günəşə baxa bilmirlərsə, yuvadan atılırlar.¹⁶⁸

Bu heyvan mifinin əhəmiyyəti barədə heç bir şübhə ola bilməz. Şübhəsiz ki, burada heyvanlara yalnız insanlarda müqəddəs adət halına gəlmiş şeylər aid edilir. Qartalın balaları ilə apardığı iş, qədim zamanlardan müxtəlif xalqlar tərəfindən xəbər verilən bir imtahan, bir mənşə sınağıdır. Məsələn, Reyn sahilində yaşayan keltlər yeni doğulmuş uşaqlarını çayın sularına həvalə edirdilər ki, onların həqiqətən öz qanlarından olub-olmadığına əmin olsunlar. Bugünkü Tripolidə yerləşən və ilanlardan törədikləri ilə fəxr edən Psyll qəbiləsi uşaqlarını belə ilanların toxunuşuna məruz qoyurdu; qanuni doğulanlar ya dişlənmirdi, ya da dişləmənin nəticələrindən tez bir zamanda sağalırdı. Bu sınaqların fərziyyəsi, ibtidai xalqların totemistik təfəkkürünün dərinliklərinə nüfuz edir. Totem – qəbilənin öz nəslini ondan gəldiyi heyvan və ya animistik təsəvvür edilən təbiət qüvvəsi – öz uşaqları kimi qəbilə üzvlərini qoruyur, eyni zamanda özü də onlar tərəfindən qəbilə atası kimi ehtiram edilir və lazım gəlsə qorunur. Biz burada elə şeylərə gəlib çatmışıq ki, mənə elə gəlir, onlar dinin mənşələrinin psixoanalitik başa düşülməsini mümkün etməyə çağırılmışdır.

Balalarını günəşə baxmağa qoyan və onların işığından korlaşmamasını tələb edən qartal, beləliklə, uşaqlarını əcdad sınağına tabe edən günəşin bir törəməsi kimi davranır. Əgər Şreber günəşə cəzasız və korlaşmadan baxa bildiyi ilə fəxr edirsə, o, günəşlə olan övladlıq münasibətinin mifoloji ifadəsini yenidən tapmış, biz onun günəşini atanın simvolu kimi qəbul etdiyimiz təqdirdə, bizi yenidən təsdiqləmişdir. Şreberin xəstəliyi zamanı ailə qürurunu sərbəst şəkildə ifadə etdiyini («Şreberlər ən yüksək göy soyluluğuna mənsubdurlar»)¹⁶⁹, onun uşaqsızlığında xəstəliyinin qaynağı olan feminin arzu fantaziyası üçün insani bir motiv tapdığımızı xatırlasaq, onun sayıqlama xarakterli imtiyazının xəstəliyinin əsasları ilə əlaqəsi bizə kifayət qədər aydın olacaq.

Paranoyalı bir xəstənin təhlilinə bu kiçik əlavə, insanlığın mif yaradan qüvvələrinin sönmədiyini, əksinə, bu gün də nevrozlarda ən qədim zamanlardakı kimi eyni psixi məhsulları yaratdığını iddia edən Yunqun fikrinin nə qədər əsaslı olduğunu göstərə bilər. Mən, din yaradan qüvvələr üçün də eyni şeyin keçərli olduğunu bildirərək, əvvəllər edilmiş bir işarəni¹⁷⁰ yenidən nəzərdən keçirmək istəyirəm. Mənim fikrimcə, biz psixoanalitiklərin çoxdan söylədiyi bir hökmü genişləndirmək, onun fərdi, ontogenetik başa düşülən məzmununa antropoloji, filogenetik olaraq dərk edilə bilən əlavəni etmək vaxtı tezliklə gələcəkdir. Biz demişdik: Yuxuda və nevrozda uşağı öz təfəkkür xüsusiyyətləri və affekt həyatı ilə yenidən tapırıq. Biz əlavə edəcəyik: həmçinin vəhşi, ibtidai insanı da, qədimşünaslıq və xalqşünaslıq işığında bizə göründüyü kimi.