Psixoanalitik baxış bucağından psixogen görmə pozğunluğu

Hörmətli həmkarlar! Psixogen görmə pozğunluğunun nümunəsi vasitəsilə psixoanalitik araşdırma metodunun təsiri altında belə xəstəliklərin mənşəyi haqqındakı baxışımızın necə dəyişdiyini sizə göstərmək istəyirəm. Siz bilirsiniz ki, histerik korluq psixogen görmə pozğunluğunun tipik nümunəsi kimi qəbul edilir. Belə bir pozğunluğun mənşəyinin Şarko, Janet və Bine kimi fransız məktəbinin tədqiqatlarına əsasən məlum olduğuna inanılır. Somnambulizmə qadir bir şəxsin əlçatan olması halında, belə bir korluğu təcrübə yolu ilə yarada bilirik. Əgər bu şəxsi dərin hipnoza salıb ona bir gözü ilə heç nə görmədiyi təsəvvürünü təlqin etsək, o, həqiqətən də həmin gözündən kor olan bir histerik kimi, yəni spontan inkişaf edən görmə pozğunluğu olan bir histerik kimi davranır. Deməli, spontan histerik görmə pozğunluğunun mexanizmini təlqin edilmiş hipnotik pozğunluğun nümunəsi əsasında qura bilərik. Histerikdə kor olmaq təsəvvürü hipnozçunun təlqinindən deyil, dedikləri kimi, spontan şəkildə, yəni özünə təlqin yolu ilə yaranır və bu təsəvvür hər iki halda elə qədər güclüdür ki, o, təlqin edilmiş hallüsinasiya, iflic və s. ilə tamamilə eyni şəkildə reallığa çevrilir.

Bu, tamamilə etibarlı səslənir və hipnoz, təlqin və özünə-təlqin anlayışlarının arxasında gizlənən çoxlu sirrləri nəzərə almayan hər kəsi qane etməlidir. Xüsusilə özünə-təlqin daha da çox sual doğurur. Hansı vaxt və hansı şəraitdə bir təsəvvür elə qədər güclü olur ki, o, təlqin kimi davranıb asanlıqla reallığa çevrilə bilər? Daha dərin tədqiqatlar öyrətmişdir ki, «şüursuz» anlayışına müraciət etmədən bu suala cavab vermək mümkün deyil. Bir çox filosoflar belə bir psixi şüursuzun mövcudluğunu qəbul etməyə qarşı çıxırlar, çünki onlar bu anlayışın formalaşdırılmasına ehtiyac yaradan fenomenlərlə maraqlanmamışlar. Psixopatoloqlar üçün şüursuz psixi proseslərlə, şüursuz təsəvvürlərlə və s. ilə işləmək qaçılmaz olmuşdur.

Dəqiq hazırlanmış təcrübələr göstərmişdir ki, histerik korlar müəyyən mənada görürlər, baxmayaraq ki, tam mənada görmürlər. Kor gözün oyanmaları psixi nəticələr doğura bilər, məsələn, affektlər yarada bilər, baxmayaraq ki, bunlar şüurə çatmır. Deməli, histerik korlar yalnız şüur üçün kordurlar; şüursuzda isə onlar görürlər. Məhz bu cür təcrübələr bizi şüurlu və şüursuz psixi prosesləri bir-birindən ayırmağa məcbur edir. Necə olur ki, onlar şüursuzda gördükləri halda, kor olmağa dair şüursuz «özünə-təlqin» inkişaf etdirirlər?

Bu növbəti suala fransızların tədqiqatı belə cavab verir: Histeriyaya meylli xəstələrdə əvvəlcədən dissosiasiyaya – psixi hadisələrdə əlaqənin qırılmasına – meyllilik mövcuddur və nəticədə bəzi şüursuz proseslər şüur səviyyəsinə qədər davam etmir. İndi bu izah cəhdinin müzakirə olunan hadisələrin başa düşülməsi üçün dəyərini tamamilə kənara qoyaq və başqa bir nöqtəyə yönələk. Cənablar, siz də görürsünüz ki, əvvəlcə vurğulanan histerik korluğun təlqinlə yaradılan korluqla eyniliyi artıq rədd edilmişdir. Histeriya xəstələri “görməmək” haqqında özünə-təlqin təsəvvürü üzündən deyil, görmə aktında şüursuz və şüurlu proseslər arasındakı dissosiasiya üzündən kor olurlar; onların görməmək düşüncəsi psixi vəziyyətin əsaslı ifadəsidir, onun səbəbi deyil.

Cənablar! Əgər siz yuxarıdakı təsvirə qeyri-müəyyənlik ittihamı yönəldirsinizsə, onu müdafiə etmək mənə asan olmayacaq. Mən müxtəlif tədqiqatçıların baxışlarından sintez verməyə çalışdım və bu zaman əlaqələri çox sıx çəkmişəm. Psixogen pozuntuların başa düşülməsi üçün istifadə edilən anlayışları – həddindən artıq güclü ideyalardan yaranma, şüurlu və şüursuz psixi proseslər arasındakı fərqləndirmə və psixi dissosiasiya fərziyyəsi – vahid bir kompozisiyaya sıxlaşdırmaq istədim; lakin bu, mənim üçün də, fransız müəllifləri, xüsusilə P. Janet üçün də mümkün olmadı. Buna görə də qeyri-müəyyənliklə yanaşı, təsvirimdəki qeyri-dəqiqliyi də bağışlayın və psixoanalizin psixogen görmə pozuntularına dair daha daxili bütövlüyə malik və ehtimal ki, həyata daha uyğun bir baxışa necə gəldiyini dinləyin.

Psixoanaliz dissosiasiya və şüursuz fərziyyələrini qəbul edir, lakin onları bir-biri ilə başqa münasibətə qoyur. Bu, psixi həyatı bir-birinə kömək edən və ləngidən qüvvələrin oyununa gətirən dinamik bir baxışdır. Əgər bir halda ideyalar qrupu şüursuzda qalırsa, psixoanaliz bunu məhz bu dissosiasiyada özünü göstərən sintezə konstitusional qabiliyyətsizlik kimi başa düşmür; əksinə, digər ideyalar qruplarının aktiv müqavimətinin bir qrupun təcrid olunmasına və şüursuz qalmasına səbəb olduğunu iddia edir. Bir qrupun belə taleyə uğramasına səbəb olan prosesi “sıxışdırma” adlandırır və onda məntiqi sahədə hökmün rədd edilməsinə analog olan bir şey tanıyır. Psixoanaliz belə sıxışdırmaların ruhi həyatımızda son dərəcə vacib rol oynadığını, fərdin bu sıxışdırmalarda tez-tez uğursuzluğa uğraya biləcəyini və sıxışdırmanın uğursuzluğunun simptom yaranmasının ön şərti olduğunu göstərir.

Beləliklə, öyrəndiyimiz kimi, psixogen görmə pozğunluğu görmə ilə bağlı bəzi təsəvvürlərin şüurdan ayrılıb qalmasına əsaslanırsa, psixoanalitik düşüncə tərzinin bu təsəvvürlərin digər, daha güclü təsəvvürlərlə ziddiyyətə girdiyini qəbul etməsi lazımdır; biz bu güclü təsəvvürlər üçün müxtəlif vaxtlarda müxtəlif tərkibə malik olan «Mən» anlayışından istifadə edirik və həmin təsəvvürlər məhz bu səbəbdən sıxışdırılmaya uğramışdır. Lakin Mən ilə fərdi təsəvvür qrupları arasında belə bir, sıxışdırmaya vadar edən ziddiyyət haradan qaynaqlanır? Görürsünüz ki, bu sualın qoyuluşu psixoanalizdən əvvəl mümkün deyildi, çünki o vaxt psixi konflikt və sıxışdırma haqqında heç nə bilinmirdi. İndi isə araşdırmalarımız bizə tələb olunan cavabı vermək imkanı yaratmışdır. Biz həvəslərin təsəvvür həyatı üçün əhəmiyyətinə diqqət yetirmişik; hər bir həvəsin öz məqsədlərinə uyğun gələn təsəvvürləri canlandırmaqla özünü təsdiqləməyə çalışdığını öyrənmişik. Bu həvəslər həmişə bir-biri ilə uzlaşa bilmir; onlar tez-tez maraqlar ziddiyyətinə düşürlər; təsəvvürlərin ziddiyyəti yalnız fərdi həvəslər arasındakı mübarizələrin ifadəsidir. Bizim izah cəhdimiz üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən, inkar edilə bilməyən ziddiyyət, cinsəlliyə, cinsi həzzin əldə edilməsinə xidmət edən həvəslər ilə fərdin özünü qoruyub saxlamasını məqsəd tutan digər həvəslər, yəni Mən həvəsləri arasındakı ziddiyyətdir. Şairin sözləri ilə desək, ruhumuzda fəaliyyət göstərən bütün orqanik həvəsləri «aclıq» və ya «sevgi» kimi təsnif edə bilərik. Biz «cinsi həvəsi» uşaqlıqdakı ilk təzahürlərindən «normal» adlandırılan son formaya çatana qədər izləmişik və onun, bədən nahiyələrinin oyanmalarına bağlı olan çoxsaylı «hissəvi həvəslərdən» təşkil olunduğunu aşkar etmişik; bu fərdi həvəslərin çoxalma məqsədlərinə məqsədyönlü şəkildə uyğunlaşa bilmələri üçün mürəkkəb bir inkişaf mərhələsindən keçməli olduqlarını başa düşmüşük. Mədəniyyət inkişafımızın psixoloji işıqlandırması bizə öyrətmişdir ki, mədəniyyət əsasən cinsi hissəvi həvəslər hesabına yaranır; mədəni psixi quruluşları yaratmaq üçün bu həvəslər boğulmalı, məhdudlaşdırılmalı, yenidən formalaşdırılmalı və daha yüksək məqsədlərə yönəldilməlidir. Bu araşdırmaların dəyərli nəticəsi kimi, həmkarlarımızın hələ də inanmaq istəmədikləri bir şeyi, yəni «nevrozlar» adlandırılan insan əziyyətlərinin cinsi hissəvi həvəslərdəki bu yenidənformalaşdırma proseslərinin müxtəlif uğursuzluqlarına əsaslandığını müəyyən edə bildik. «Mən» cinsi həvəslərin tələbləri ilə təhdid olunduğunu hiss edir və onlara qarşı sıxışdırma vasitəsi ilə müdafiə olunur; lakin bu sıxışdırmalar həmişə arzulanan nəticəyə gətirib çıxarmır, əksinə, sıxışdırılmış olanın təhlükəli əvəzedici formalaşmalarına və Mənin narahat edici reaksiya təşəkküllərinə səbəb olur. Neyrozların simptomları adlandırdığımız şey bu iki kateqoriya hadisədən ibarətdir.

Görünüşə görə vəzifəmizdən çox uzaqlaşmışıq, lakin bu zaman nevrotik xəstəlik vəziyyətlərimizin bütün ruhi həyatımızla əlaqəsinə toxunmuşuq. İndi daha dar məsələmizə qayıdaq. Cinsi və Mən həvəslərinə ümumiyyətlə eyni orqanlar və orqan sistemləri xidmət edir. Cinsi həzz yalnız cinsiyyət orqanlarının funksiyası ilə bağlı deyil; ağız öpüşməyə də, yeməyə də, sözlə ifadəyə də xidmət edir; gözlər yalnız həyatın qorunması üçün vacib olan xarici aləmdəki dəyişiklikləri qavramır, həm də bu orqanları sevgi seçiminin obyektlərinə yüksəldən xüsusiyyətləri, onların «qıcıqlarını» da qavrayır. İki ağaya eyni vaxtda xidmət etmənin heç kim üçün asan olmadığı təsdiqlənir. Belə iki tərəfli funksiyaya malik orqan böyük həvəslərin birinə nə qədər sıx əlaqəyə girərsə, digərinə o qədər çox müqavimət göstərir. Əgər iki əsas həvəs arasında ayrılıq yaranarsa, Mən tərəfindən müvafiq cinsi hissəvi həvəsə qarşı sıxışdırma saxlanılarsa, bu prinsip patoloji nəticələrə gətirib çıxarmalıdır. Gözə və görməyə tətbiq asanlıqla aydın olur. Əgər görməyə xidmət edən, yəni cinsi baxış həzzini təmsil edən hissəvi cinsi həvəs, həddindən artıq tələblərinə görə Mən həvəslərinin müqavimətini öz üzərinə çəkibsə, belə ki, onun təşəbbüsünün ifadə olunduğu təsəvvürlər sıxışdırılmaya məruz qalıb şüura çıxmaqdan saxlanılıbsa, onda gözün və görmənin Mənə və ümumiyyətlə şüura olan əlaqəsi pozulmuş olur. Mən orqan üzərindəki hakimiyyətini itirib, orqan isə tamamilə sıxışdırılmış cinsi həvəsin xidmətinə təqdim olunur. Elə bir təəssürat yaranır ki, sanki Mən tərəfindən edilən sıxışdırma həddindən artıq irəli gedir, uşağı hamam suyu ilə birlikdə atırmış kimi, Mən cinsi maraqların görmə sahəsində bu qədər irəli keçməsindən sonra artıq heç nə görmək istəmir. Lakin daha doğru olan digər təsvirdir, hansı ki, fəaliyyəti sıxışdırılmış baxış həzzinə doğru yönəldir. Bu, sıxışdırılmış həvəsin qisası, onun kompensasiyasıdır ki, daha psixi inkişafdan saxlanaraq, ona xidmət edən orqan üzərindəki hakimiyyətini artıra bilir. Orqan üzərində şüurlu hakimiyyətin itirilməsi, yalnız bu qiymətə mümkün olan uğursuz sıxışdırmanın zərərli əvəzedici formalaşmasıdır.

İkiqat istifadə olunan orqanın şüurlu Mənə və sıxışdırılmış cinsəlliyə münasibəti, gözdə olduğundan daha aydın şəkildə hərəkət orqanlarında nəzərə çarpır; məsələn, əgər cinsi təcavüzü həyata keçirmək istəyən əl histerik iflicə uğrayırsa və onun ləngidilməsindən sonra başqa heç nə edə bilmirsə, sanki sıxışdırılmış bir innervasiyanın icrasında inadla israr edirmiş kimi davranır; yaxud da masturbasiyadan imtina etmiş şəxslərin barmaqları piano və ya skripkada tələb olunan incə hərəkət oyununu öyrənməyi rədd edir. Göz üçün biz cinsi baxış həzzinin sıxışdırılması və psixogen görmə pozğunluğunun yaranması zamanı qaranlıq psixi prosesləri belə tərcümə etməyə alışmışıq: sanki fərdin daxilində cəzalandırıcı bir səs qalxır və deyir: «Sən görmə orqanını pis hissi həzz üçün sui-istifadə etmək istədiyin üçün, artıq heç nə görməməyin sənə tamamilə layiqdir», və prosesin nəticəsini təsdiqləyir. Bu ideyada talion prinsipi gizlənir və bizim psixogen görmə pozğunluğuna aid izahımız əslində əfsanə, mif və rəvayətlərdə verilən izahla üst-üstə düşür. Leydi Qodiva haqqındakı gözəl əfsanədə kiçik şəhərin bütün sakinləri xanımın açıq havada, gündüz işığında çılpaq şəkildə küçələrdə at sürmə vəzifəsini asanlaşdırmaq üçün bağlı pəncərələrin arxasında gizlənirlər. Pəncərə qanadlarının arxasından çılpaq gözəlliyə baxmağa çalışan yeganə şəxs kor olaraq cəzalandırılır. Yeri gəlmişkən, bu, nevrozlu xəstələrin mifologiyaya aid açarı da özündə saxladığını bizə sezdirməyə imkan verən yeganə nümunə deyil.

Cənablar, psixoanalizə haqsız olaraq, xəstəlik proseslərinə dair sırf psixoloji nəzəriyyələrə gətirib çıxardığı ittihamı irəli sürülür. Hətta cinsəlliyin patogen rolunun vurğulanması, hansı ki, əlbəttə, yalnız psixi amil deyil, bu ittihamlara qarşı onu qorumalı idi. Psixoanaliz heç vaxt unutmur ki, psixi olan orqanik üzərində dayanır, baxmayaraq ki, onun işi yalnız bu təmələ qədər gedə bilər, daha yuxarıya deyil. Beləliklə, psixoanaliz həm də etiraf etməyə, hətta fərz etməyə hazırdır ki, bütün funksional görmə pozğunluqları, erotik baxış həzzinin sıxışdırılması nəticəsində yarananlar kimi, psixogen ola bilməz. Əgər hər iki növ həvəsə xidmət edən bir orqan öz erogen rolunu artırsa, ümumiyyətlə gözləmək olar ki, bu, oyanıqlıq və innervasiya dəyişiklikləri olmadan baş verməyəcək, bu dəyişikliklər isə orqanın Mənin xidmətindəki funksiyası zamanı pozğunluqlar kimi özünü göstərəcək. Bəli, əgər biz görürük ki, adətən hissi qavramaya xidmət edən bir orqan, erogen rolunun artması zamanı birbaşa cinsiyyət orqanı kimi davranırsa, həmin orqanda toksik dəyişiklikləri ehtimal olunmaz saymayacağıq. Artmış erogen əhəmiyyət nəticəsində yaranan funksional pozğunluqların hər iki növü — fizioloji və toksik mənşəli — daha yaxşı bir adın olmaması səbəbindən, köhnə, uyğun olmayan «nevrotik» pozğunluqlar adını saxlamaq məcburiyyətində qalacaq. Görmənin nevrotik pozğunluqları psixogen olanlara, ümumiyyətlə aktual nevrozların psixonevrozlara münasibəti kimidir; psixogen görmə pozğunluqları demək olar ki, heç vaxt nevrotik pozğunluqlar olmadan baş verə bilməz, lakin sonuncular birincilərsiz baş verə bilər. Təəssüf ki, bu «nevrotik» simptomlar bu gün hələ çox az qiymətləndirilir və başa düşülür, çünki psixoanaliz üçün onlara birbaşa çıxış imkanı yoxdur, digər araşdırma üsulları isə cinsəllik nöqteyi-nəzərini nəzərə almamışdır.

Psixoanalizdən orqanik tədqiqata uzanan başqa bir fikir axını da ayrılır. İnsan özünə sual verə bilər ki, həyat təsirləri nəticəsində yaranan cinsi hissəvi həvəslərin boğulması, orqanların funksional pozğunluqlarını törətmək üçün tək başına kifayətdir, yoxsa orqanları erogen rollarını şişirtməyə və bununla da həvəslərin sıxışdırılmasını qıcıqlandırmağa vadar edən xüsusi konstitusional şərtlər mövcud olmalıdır? Bu şərtlərdə psixogen və nevrotik pozğunluqlara xəstələnməyə meylliliyin konstitusional hissəsini görmək lazımdır. Bu, mənim histeriyada orqanların «somatik güzəşt»i kimi müvəqqəti adlandırdığım amildir.