Efesli Diana böyükdür

Kiçik Asiyada yerləşən qədim yunan şəhəri Efes, xarabalıqları ətrafında Avstriya arxeoloji tədqiqatlarının xidmətləri ilə məşhurlaşmışdır, qədim dövrdə əsasən Artemidaya (Dianaya) həsr olunmuş möhtəşəm məbədi ilə məşhur idi. İon mühacirləri, bəlkə də VIII əsrdə, uzun müddətdir Asiya xalqlarının məskunlaşdığı şəhəri ələ keçirdilər, orada Upi adını daşıya bilən qədim bir ana tanrının pərəstişini tapdılar və bu tanrını öz vətən tanrısı Artemis ilə eyniləşdirdilər. Qazıntıların şahidliyinə görə, əsrlər boyu eyni yerdə tanrı şərəfinə bir neçə məbəd tikintisi ucaldıldı. Bu məbədlərin dördüncüsü, eramızdan əvvəl 356-cı ildə, Böyük İsgəndərin doğulduğu gecədə, dəli Herostratosun təşkil etdiyi yanğın nəticəsində məhv oldu. O, əvvəlkindən daha da möhtəşəm şəkildə yenidən tikildi. Kahinlər, sehrbazlar, ziyarətçilər, amuletlər, xatirə əşyaları və hədiyyələrin satıldığı mağazalarla dolu olan Efes ticarət metropolu, müasir Lurd şəhəri ilə müqayisə oluna bilərdi.

Eramızın 54-cü ilində Həvari Pavlus Efesə çoxillik qalmağa gəldi. O, təbliğat aparır, möcüzələr törədirdi və xalq arasında böyük bir tərəfdar dəstəsi qazanırdı. Yəhudilər tərəfindən təqib olunduğu və ittiham edildiyi üçün onlardan ayrıldı və müstəqil bir xristian icması qurdu. Onun təliminin yayılması ilə qızıl sənətkarların fəaliyyəti zərər görməyə başladı; çünki onlar bütün dünyadan gələn möminlər və zəvvarlar üçün müqəddəs məkanın xatirə əşyalarını, Artemidanın və onun məbədinin kiçik nümunələrini hazırlayırdılar. Pavlus o qədər qatı bir yəhudi idi ki, köhnə tanrının başqa ad altında öz tanrısının yanında davam etməsinə, ya da İon fəthçilərinin Upi tanrıçası ilə etdiyi kimi, onun adının dəyişdirilməsinə heç cür yol verə bilməzdi. Beləliklə, şəhərin dindar sənətkarları və ustaları üçün həm tanrıçaları, həm də gəlirləri üçün narahatlıq doğmağa başladı. Onlar üsyan etdilər və daim təkrarlanan «Böyükdür Efesli Diana» çağırışı ilə əsas küçə Arkadiane boyunca teatrə axışdılar; burada onların rəhbəri Demetrius yəhudilərə və Pavlusa qarşı alovlu nitq söylədi. Hakimiyyət çətinliklə də olsa, böyük tanrıçanın əzəmətinin toxunulmaz olduğunu və hər cür hücumdan uca olduğunu təsdiqləyərək üsyanı yatıra bildi.¹⁷³

Pavlus tərəfindən qurulan Efes kilsəsi ona uzun müddət sadiq qalmadı. O, şəxsiyyəti tənqidçilər üçün ağır vəzifələr yaradan Yohannes adlı bir adamın təsiri altına düşdü. Bəlkə də Həvari Pavlusa qarşı təhqirlərlə dolu olan Apokalipsisin müəllifi o idi. Ənənə onu dördüncü İncilə aid edilən Həvari Yohannes ilə eyniləşdirdi. Bu İncilə görə, İsa xaç üzərində sevimli şagirdinə Məryəmi göstərərək belə demişdi: «Bax, bu sənin anandır»; və həmin andan etibarən Yohannes Məryəmi öz yanına götürdü. Əgər Yohannes Efesə getmişsə, deməli, Məryəm də onunla birlikdə oraya gəlmişdi. Beləliklə, Efesdə Həvarinin kilsəsinin yanında, xristianların yeni analıq tanrıçasına həsr olunmuş və artıq dördüncü əsrdə təsdiqlənmiş ilk bazilika ucaldıldı. Şəhər öz böyük tanrıçasını yenidən qazanmışdı; ad istisna olmaqla, çox az şey dəyişmişdi; qızıl sənətkarlar da yenidən iş tapmışdılar, yeni zəvvarlar üçün məbəd və tanrıça təsvirləri hazırlayırdılar; yalnız Artemidanın öz atributu Kourotrophosda ifadə olunan funksiyası, uşaq doğumunda çətinlik çəkən qadınlara qayğı göstərən müqəddəs bir Artemitorosa keçdi.

Sonra şəhərin İslam tərəfindən fəthi, nəhayət, çayın qumla dolması nəticəsində onun süqutu və viran qalması baş verdi. Lakin Efesin böyük tanrıçası öz iddiasından hələ də əl çəkməmişdi. Bizim günlərimizdə belə, o, müqəddəs bakirə kimi dindar bir alman qızına, Dülmenli Katarina Emmerixə göründü, ona Efesə səyahətini, orada yaşadığı və vəfat etdiyi evin tərtibatını, yatağının formasını və s. təsvir etdi. Həqiqətən də, ev və yataq, qızın təsvir etdiyi kimi tapıldı və yenidən möminlərin zəvvarlıq səfərlərinin məqsədinə çevrildi.

(F. Sartiaux, Villes mortes d’Asie mineure, Paris 1911 kitabına əsasən.)¹⁷⁴