Məcburiyyət nevrozuna meyl

(Nevroz seçimi problemi üzrə töhfə)

Bir insanın niyə və necə bir nevrozdan xəstələnə biləcəyi problemi, şübhəsiz ki, psixoanaliz tərəfindən cavablandırılmalı olan problemlərdəndir. Lakin bu cavabın, əvvəlcə başqa və daha xüsusi bir problem üzərindən verilə biləcəyi ehtimal olunur: niyə bu və ya digər şəxs məhz bir müəyyən nevroza, başqasına yox, mütləq xəstələnməlidir. Bu, nevrozların seçilməsi problemidir.

Bu problemə dair indiyə qədər nə bilirik? Əslində burada yalnız bir tək ümumi müddəa təsdiqlənmişdir. Nevrozlarda nəzərə alınan xəstəlik səbəblərini insanın həyata gətirdiyi və həyatın ona gətirdiyi səbəblərə, konstitusional və təsadüfi səbəblərə ayırırıq; adətən xəstəliyin törənməsi yalnız bunların qarşılıqlı təsiri nəticəsində meydana çıxır. İndi elə indicə elan olunan müddəa onu deyir ki, nevroz seçiminin təyininə dair əsaslar bütövlükdə birinci növdəndir, yəni meyillərin təbiətindən irəli gəlir və patogen təsir göstərən yaşantılardan asılı deyildir.

Bu meyillərin mənşəyini nədə axtarırıq? Biz ona diqqət yetirmişik ki, nəzərə alınan psixi funksiyalar – hər şeydən əvvəl cinsi funksiya, lakin eyni dərəcədə müxtəlif mühüm Mən funksiyaları da – normal yetkin insan üçün xarakterik olan vəziyyətə gəlib çatana qədər uzun və mürəkkəb bir inkişaf yolu keçməlidir. İndi biz belə güman edirik ki, bu inkişaflar həmişə o qədər qüsursuz başa çatmır ki, bütün funksiya irəliləyici dəyişikliyə tabe olsun. Onun bir hissəsi harada əvvəlki mərhələni saxlayırsa, orada sözdə «fiksasiya nöqtəsi» meydana çıxır və xəstəlik halında funksiya xarici pozuntu nəticəsində həmin nöqtəyə geriləmə edə bilər.

Deməli, bizim meyillərimiz inkişafın ləngimələridir. Digər xəstəliklərin ümumi patologiyası faktları ilə oxşarlıq bizi bu anlayışda möhkəmləndirir. Lakin hansı amillərin inkişafın bu cür pozuntularını doğura biləcəyi sualında psixoanalitik iş dayanır və bu problemi bioloji tədqiqata buraxır¹⁹⁵.

Bu ilkin şərtlərin köməyi ilə biz artıq bir neçə il bundan əvvəl nevroz seçimi probleminə yaxınlaşmışdıq. Normal şəraitləri onların pozulmalarından təxmin etməyə yönəlmiş iş istiqamətimiz bizi tamamilə xüsusi və gözlənilməz bir hücum nöqtəsi seçməyə gətirib çıxartdı. Psixonevrozların əsas formalarının adətən sadalandığı ardıcıllıq – histeriya, məcburiyyət nevrozu, paranoya, dementia praecox – bu xəstəliklərin həyatda baş qaldırdığı zaman ardıcıllığına (hərçənd tam dəqiq olmasa da) uyğun gəlir. Histerik xəstəlik formaları hələ ilk uşaqlıqda müşahidə oluna bilər; məcburiyyət nevrozu ilk simptomlarını adətən uşaqlığın ikinci dövründə (altıdan səkkiz yaşa qədər) büruzə verir; mənim parafreniya adı altında birləşdirdiyim digər iki psixonevroz isə yalnız yetkinlik dövründən sonra və yetkinlik yaşında özünü göstərir. Sonradan ortaya çıxan bu xəstəliklər nevroz seçiminə gətirib çıxaran meyillər baxımından tədqiqatımız üçün ilk növbədə əlçatan oldu. Hər ikisinə xas olan böyüklük sayıqlaması, obyektlər aləmindən üz döndərmə və transferin çətinləşməsi xarakterləri bizi belə nəticəyə gəlməyə məcbur etdi ki, onların şərait yaradan fiksasiyası libidonun obyekt seçiminin qurulmasından əvvəlki inkişaf mərhələsində, yəni avtoerotizm və narsisizm fazasında axtarılmalıdır. Beləliklə, bu qədər gec ortaya çıxan xəstəlik formaları çox erkən yaranmış ləngimələrə və fiksasiyalara gedib çıxır.

Buna görə də biz histeriya və məcburiyyət nevrozu üçün – erkən simptom əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunan iki əsl transfer nevrozu üçün – meyilin libidonun daha gənc fazalarında olduğunu güman etməyə yönəldilmiş olardıq. Lakin burada inkişaf ləngiməsi nədə tapılmalı idi və ən başlıcası, məcburiyyət nevrozuna histeriyadan fərqli olaraq meyil yaradan faza fərqi nədən ibarət olmalı idi? Bu barədə uzun müddət heç nə öyrənmək mümkün deyildi və bu iki meyili təxmin etmək üçün əvvəllər etdiyim cəhdlər, məsələn, histeriyanın infantil yaşantıda passivliklə, məcburiyyət nevrozunun isə aktivliklə şərtlənməsi fikri tezliklə yanlış kimi rədd edilməli oldu.

İndi yenidən klinik fərdi müşahidə zəmininə qayıdıram. Uzun müddət boyu nevrozu qeyri-adi bir dəyişiklik keçirmiş bir xəstəni öyrənmişəm. O, travmatik bir təcrübədən sonra adi təşviş histeriyası olaraq başlamış və bir neçə il boyu bu xarakteri saxlamışdır. Lakin bir gün qəflətən ən ağır növdən olan məcburiyyət nevrozuna çevrilmişdir. Belə bir hal birdən çox istiqamətdə əhəmiyyətli olmalı idi. Bir tərəfdən, ola bilsin ki, o, ikidilli sənəd dəyəri iddia edə bilər və eyni məzmunun iki nevroz tərəfindən müxtəlif dillərdə necə ifadə olunduğunu göstərə bilərdi. Digər tərəfdən isə, əgər bir şəxsin libido inkişafında birdən çox zəif nöqtə gətirə biləcəyini qəbul etməyə qərar vermək istəməsək, o, inkişafın ləngiməsi yolu ilə dispozisiya nəzəriyyəmizə ümumiyyətlə zidd olmaq təhlükəsi yaradırdı. Özümə dedim ki, bu sonuncu ehtimalı rədd etməyə haqqımız yoxdur, lakin bu xəstəlik halını anlamağa çox həvəsli idim.

Analiz gedişində bu məsələ ortaya çıxdıqda görməli oldum ki, vəziyyət təsəvvür etdiyimdən tamamilə fərqlidir. Məcburiyyət nevrozu əvvəlcə təşviş histeriyasını doğurmuş eyni travmaya qarşı növbəti reaksiya deyil, birinci travmanı tamamilə dəyərsizləşdirmiş ikinci bir təcrübəyə qarşı reaksiya idi. (Yəni nevroz seçiminin yaşantıdan asılılığını iddia edən müddəamızdan – hərçənd hələ müzakirə oluna bilən – bir istisna.) Təəssüf ki, – məlum səbəblərə görə – halın xəstəlik tarixçəsinə istədiyim qədər dərindən girə bilmirəm və yalnız aşağıdakı məlumatlarla məhdudlaşmalıyam. Xəstə xəstələnməsinə qədər xoşbəxt, demək olar ki, tamamilə məmnun bir qadın olmuşdur. İnfantil istək fiksasiyası səbəblərindən özünə uşaqlar arzulamış və yalnız sevdiyi ərinin ondan uşaq sahibi ola bilməyəcəyini öyrəndikdə xəstələnmişdir. Bu məhrumiyyətə reaksiya olaraq onda yaranan təşviş histeriyası, tezliklə özü də anlamağa başladığı kimi, saxlanılmış uşaq istəyinin özünü göstərdiyi vəsvəsə fantaziyalarının rədd edilməsinə uyğun gəlirdi. İndi o, ərinin onun tərəfindən müəyyən edilmiş məhrumiyyət nəticəsində xəstələndiyini təxmin etməməsi üçün hər şeyi edirdi. Lakin mən yaxşı əsaslar olmadan iddia etməmişəm ki, hər bir insan öz şüursuzluğunda digərinin şüursuz təzahürlərini yozmaq üçün bir alətə malikdir; kişi etiraf və ya izahat olmadan arvadının həyəcanının nə demək olduğunu anladı, bunun üzündən özünü incitdi, lakin bunu göstərmədi və öz növbəsində nevrotik reaksiya verdi, belə ki, – ilk dəfə olaraq – evlilik cinsi əlaqəsində acizlik göstərdi. Dərhal sonra o yola düşdü, arvad onu daimi olaraq iqtidarsız olmuş hesab etdi və onun gözlənilən qayıdışından əvvəlki gündə ilk məcburiyyət simptomları yaratdı.

Onun məcburiyyət nevrozunun məzmunu, utanc verici yuyunma və təmizlik məcburiyyəti ilə başqalarının ondan qorxmalı olduğu pis zərərlərə qarşı son dərəcə enerjili qorunma tədbirlərindən ibarət idi; yəni anal-erotik və sadistik təhriklərə qarşı reaksiya təşəkküllərindən ibarət idi. Onun cinsi həyatı, onun üçün yeganə olan kişinin impotentliyi səbəbindən tam dəyərdən düşdükdən sonra, cinsi ehtiyacı bu kimi formalarla ifadə olunmalı idi.

Kiçik, tərəfimdən yeni qurulmuş nəzəriyyə parçası məhz bu nöqtəyə əlaqələndirilmişdir; bu parça təbii ki, yalnız görünüşdə bu tək müşahidəyə əsaslanır, əslində isə əvvəlki çoxsaylı təəssüratların böyük bir cəmini birləşdirir, lakin bu təəssüratlar yalnız son təcrübədən sonra bir anlayış verməyə qadir olmuşdurlar. Mən özümə dedim ki, libidinal funksiyanın inkişaf sxemim yeni bir mərhələnin əlavə edilməsinə ehtiyac duyur. Əvvəlcə mən yalnız avtoerotizm mərhələsini, yəni ayrı-ayrı hissəvi həvəslərin, hər biri öz-özünə, öz bədənində həzz təmin etməsini axtardığı mərhələni və sonra bütün hissəvi həvəslərin çoxalma xidmətində genitaliyanın üstünlüyü altında obyekt seçimində birləşməsini fərqləndirmişdim. Parafreniyaların analizi, məlum olduğu kimi, bizi arada narsisizm mərhələsini yerləşdirməyə məcbur etdi; bu mərhələdə obyekt seçimi artıq baş vermiş, lakin obyekt hələ də öz Mənimlə üst-üstə düşür. İndi isə biz son formalaşmadan əvvəl başqa bir mərhələnin qəbul edilməsinin zəruri olduğunu görürük; bu mərhələdə hissəvi həvəslər artıq obyekt seçimi üçün birləşmiş, obyekt artıq öz şəxsiyyətinə qarşı yad bir şey kimi qarşı çıxır, lakin genital zonaların üstünlüyü hələ qurulmamışdır. Cinsi həyatın bu pregenital təşkilatına hakim olan hissəvi həvəslər, daha çox anal-erotik və sadistik həvəslərdir.

Bilirəm ki, belə hər bir müddəa əvvəlcə qəribə səslənir. Yalnız onun indiyə qədərki biliklərimizlə əlaqələrinin açılması ilə bizə tanış olur və nəhayət, çox vaxt uzun müddət əvvəlcədən sezilmiş kiçik bir yenilik kimi tanınır. Beləliklə, «pregenital cinsi nizam»ın müzakirəsinə oxşar gözləntilərlə yönələk. a) Artıq çoxsaylı müşahidəçilərin diqqətini çəkmiş və son olaraq E. Cons tərəfindən xüsusi kəskinliklə vurğulanmışdır ki, nifrət və anal-erotizm təhrikləri məcburiyyət nevrozunun simptomatologiyasında qeyri-adi rol oynayır. (Cons, 1913.) Bu, indi birbaşa bizim müddəaumuzdan irəli gəlir, əgər nevrozda genital həvəslərin nümayəndəliyini yenidən öz üzərinə götürən bu hissəvi həvəslər, inkişafda onların sələfləri idisə.

Bu məqamda indiyə qədər saxlanılan, işimizin xəstəlik tarixçəsindən olan hissə yerləşir. Xəstənin cinsi həyatı ən erkən uşaqlıq dövründə sadistik döyülmə fantaziyaları ilə başlamışdır. Onların boğulmasından sonra qızda qeyri-adi dərəcədə uzun bir latentlik dövrü başlamış, bu müddət ərzində o, yüksək səviyyəli əxlaqi inkişaf keçirmiş, lakin qadın cinsi hisslərinə oyana bilməmişdir. Gənc yaşlarda bağlanan nikahla, bir neçə il davam edən, xoşbəxt qadın kimi normal cinsi fəaliyyət dövrü başlamışdır, ta ki, ilk böyük imtina histerik nevrozu gətirənə qədər. Genital həyatın bundan sonra gələn dəyərsizləşməsi ilə, qeyd edildiyi kimi, onun cinsi həyatı sadizmin uşaqlıq mərhələsinə geri qayıtmışdır.

Bu halda məcburiyyət nevrozunun xarakterini müəyyən etmək çətin deyil; bu xarakter, daha çox rast gəlinən digər hallardan fərqlənir, çünki onlar gənc yaşlarda başlayır və daha sonra daha və ya daha az nəzərəçarpan kəskinləşmələrlə xroniki şəkildə davam edir. Bu digər hallarda məcburiyyət nevrozuna meyilliliyi ehtiva edən cinsi təşkilat bir dəfə qurulduqdan sonra heç vaxt tamamilə üstələnmir; bizim halımızda isə o, əvvəlcə daha yüksək inkişaf mərhələsi ilə əvəz olunmuş, sonra isə bu mərhələdən geriləmə yolu ilə yenidən aktivləşdirilmişdir. b) Əgər biz öz müddəamızdan bioloji əlaqələrə keçid axtarırıqsa, çoxalma funksiyası tərəfindən təqdim olunan kişi və qadın ziddiyyətinin, pregenital obyekt seçimi mərhələsində hələ mövcud ola bilməyəcəyini unutmağa haqqımız yoxdur. Onun əvəzinə biz aktiv və passiv məqsədlərə malik olan meyllərin ziddiyyətini tapırıq; bu ziddiyyət sonradan cinslər ziddiyyəti ilə birləşəcəkdir. Aktivlik, cinsi funksiyanın xidmətində olduqda sadizmin adlandırdığımız, adi qüdrətli olma həvəsi tərəfindən təmin olunur; o, tam inkişaf etmiş normal cinsi həyatda da vacib köməkçi xidmətlər görməlidir. Passiv axın anal erotizm tərəfindən qidalanır; onun erogen zonası köhnə, fərqlənməmiş kloakaya uyğun gəlir. Pregenital təşkilat mərhələsində bu anal erotizmin vurğulanması, cinsi funksiyanın növbəti mərhələsinə, yəni genital üstünlük mərhələsinə çatıldıqda, kişidə homoseksuallığa əhəmiyyətli bir predispozisiya buraxacaqdır. Sonuncu mərhələnin əvvəlkinin üzərində qurulması və bu zaman baş verən libido yüklənmələrinin yenidən işlənməsi analitik araşdırma üçün ən maraqlı vəzifələri təqdim edir.

İnsan, cinsi həyatın pregenital təşkilatını inkar edərək və cinsi həyatı genital və çoxalma funksiyası ilə üst-üstə düşdüyü, eləcə də onunla başladığı kimi qəbul edərək, burada nəzərə çarpan bütün çətinliklərdən və mürəkkəbliklərdən yayınmaq olar deyə fikirləşə bilər. Analitik tədqiqatın yanlış anlaşılmayan nəticələrini nəzərə alaraq, nevrozlar haqqında belə deyilərdi ki, onlar cinsi sıxışdırma prosesi tərəfindən məcbur edilir, cinsi istəkləri digər, cinsi olmayan həvəslər vasitəsilə ifadə etsinlər, yəni sonuncuları kompensator şəkildə cinsiləşdirsinlər. Lakin belə bir yanaşma tətbiq edildikdə, insan psixoanalizdən kənara çıxmış olur. Yenidən psixoanalizdən əvvəlki mövqedə dayanır və sağlamlıq, sapqınlıq və nevroz arasındakı əlaqənin psixoanaliz vasitəsilə qazanılan başa düşülməsindən imtina etməli olur. Psixoanaliz, dar mənalı «genital funksiya»ya qarşı, cinsi hissəvi həvəslərin, erogen zonaların və beləliklə qazanılan «cinsi funksiya» anlayışının genişləndirilməsinin tanınması ilə ayaq üstə durur və ya yıxılır. Əslində, uşağın normal inkişafının müşahidəsi təkbaşına belə bir təhrikə qarşı çıxmaq üçün kifayətdir. c) Xarakter inkişafı sahəsində, nevrozlarda açdığımız eyni həvəs qüvvələri ilə qarşılaşmalıyıq. Lakin iki sahənin nəzəri baxımdan kəskin ayrılması, xarakterdə nevroz mexanizminə məxsus olan, yəni sıxışdırmanın uğursuzluğu və sıxışdırılmışın geri qayıtması amilinin aradan qalxması amili ilə tələb olunur. Xarakter formalaşmasında sıxışdırma ya işə düşmür, ya da məqsədinə, yəni sıxışdırılmışı reaksiya təşəkkülləri və sublimasiyalarla əvəz etməyə asanlıqla nail olur. Buna görə də, xarakter formalaşması prosesləri nevroz proseslərindən daha qaranlıq və analizi daha çətindir.

Xarakter inkişafı sahəsində, biz tərəfindən təsvir edilmiş xəstəlik halına yaxşı bir analogiya, yəni pregenital sadistik-analerotik cinsi təşkilatın təsdiqi ilə qarşılaşırıq. Məlumdur və insanlara çoxlu şikayət mövzusu vermişdir ki, qadınlar çox vaxt genital funksiyalarından imtina etdikdən sonra xarakterlərini xüsusi şəkildə dəyişirlər. Onlar dalaşqan, əzabverici və hökmran, kiçik şeylərə həssas və xəsis olurlar, yəni əvvəllər qadınlıq dövründə onlara məxsus olmayan tipik sadistik-analerotik xüsusiyyətlər nümayiş etdirirlər. Komediya şairləri və satiristlər bütün dövrlərdə, şirin qızın, sevən qadının və nəvazişli ananın çevrildiyi «qoca əjdahaya» qarşı təhqirlərini yönəldiblər. Biz anlayırıq ki, bu xarakter dəyişikliyi, cinsi həyatın pregenital, sadistik-analerotik mərhələyə geriləməsinə uyğun gəlir; biz bu mərhələdə məcburiyyət nevrozuna meyilliliyi tapmışıq. Deməli, bu mərhələ yalnız genital fazanın öncüsü deyil, çox vaxt genital orqanlar funksiyalarını yerinə yetirdikdən sonra onların davamı və əvəzçisi də olur.

Belə bir xarakter dəyişikliyinin məcburiyyət nevrozu ilə müqayisəsi çox təsirli olur. Hər iki halda geriləmənin əsəridir, lakin birinci halda tamamilə baş vermiş sıxışdırma (və ya boğulma) nəticəsində tam geriləmə; nevroz halında isə: konflikt, geriləmənin qəbul edilməməsi üçün göstərilən səy, ona qarşı reaksiya təşəkkülləri və hər iki tərəfdən edilən kompromislər sayəsində simptomların yaranması, psixi fəaliyyətlərin şüur qabiliyyətli və şüursuz hissələrə parçalanması. d) Bizim pregenital cinsi təşkilatlanma haqqında irəli sürdüyümüz nəzəriyyə iki istiqamətdə qüsurludur. Birincisi, o, digər hissəvi həvəslərin davranışını nəzərə almır, halbuki bu davranışda araşdırma və qeyd etməyə dəyən bir çox məqamlar var və o, sadəcə sadizm və anal erotizmin nəzərə çarpan üstünlüyünü vurğulamaqla kifayətlənir. Xüsusilə bilmə həvəsi haqqında tez-tez belə bir təəssürat yaranır ki, sanki o, məcburiyyət nevrozunun mexanizmində sadizmi birbaşa əvəz edə bilər. Əslində o, ələ keçirmə həvəsinin əsasən sublimasiya olunmuş, intellektual səviyyəyə qaldırılmış övladıdır və şübhə formasında onun rədd edilməsi məcburiyyət nevrozu obrazında geniş yer tutur.

İkinci nöqsan daha əhəmiyyətlidir. Biz bilirik ki, nevroz üçün təkamül-tarixi hazırlıq yalnız o vaxt tamamlanmış olur ki, o, fiksasiyanın baş verdiyi Mən inkişafı mərhələsini, libidinal inkişaf mərhələsi kimi nəzərə alsın. Lakin bizim irəli sürdüyümüz nəzəriyyə yalnız ikincisinə aid idi, ona görə də o, bizim tələb edə biləcəyimiz bütün biliyi ehtiva etmir. Mən həvəslərinin inkişaf mərhələləri bizə indiyə qədər çox az məlumdur; mən yalnız Ferentsinin (1913) bu suallara yaxınlaşmağa çalışan ümidverici bir cəhdindən xəbərdaram. Əgər mövcud izləri izləyərək, Mən inkişafının libidinal inkişafdan vaxt baxımından irəli getməsinin məcburiyyət nevrozuna hazırlıq amili kimi qeyd edilməli olduğu fərziyyəsini irəli sürsəm, bu çox cəsarətli görünə bilərmi, bilmirəm. Belə bir irəli getmə Mən həvəsləri tərəfindən obyekt seçimini tələb edərdi, halbuki cinsi funksiya hələ son formasına çatmamışdı və beləliklə, pregenital cinsi nizam mərhələsində bir fiksasiya buraxardı. Əgər nəzərə alsaq ki, məcburiyyət nevrozu xəstələri öz obyekt sevgisini onun arxasında pusquda duran düşmənçiliyə qarşı müdafiə etmək üçün həddindən artıq bir əxlaq inkişaf etdirməli olurlar, onda insan təbiəti üçün Mən inkişafının bu irəli getməsinin müəyyən dərəcəsini tipik kimi qəbul etməyə və əxlaqın yaranma qabiliyyətini, inkişafdan sonra nifrətin sevginin öncüsü olduğu faktında əsaslandırmağa meylli olarıq. Bəlkə də bu, W. Stekelin bir cümləsinin mənasıdır ki, o, vaxtilə mənə anlaşılmaz görünmüşdü: insanlararası ilkin hissi münasibət sevgi deyil, nifrətdir¹⁹⁶.

e) Histeriya üçün yuxarıda deyilənlərdən sonra libidonun inkişafının son mərhələsi ilə sıx əlaqəyə ehtiyac qalmır; bu mərhələ cinsiyyət orqanlarının üstünlüyü və çoxalma funksiyasının tətbiqi ilə xarakterizə olunur. Bu qazanım histerik nevrozda sıxışdırmaya məruz qalır, lakin bu sıxışdırma pregenital mərhələyə geriləmə ilə əlaqəli deyil. Mən inkişafı haqqında bilməməzliyimiz nəticəsində yaranan meyilliliyin müəyyən edilməsindəki boşluq, məcburiyyət nevrozunda olduğundan daha çox hiss olunur.

Buna qarşı, daha erkən səviyyəyə digər bir geriləmənin histeriyaya da xas olduğunu sübut etmək çətin deyil. Bildiyimiz kimi, qadın uşağının cinsəlliyi kişiliyə xas olan dominant orqanın (klitorisin) hakimiyyəti altındadır və çox vaxt oğlan uşağının cinsəlliyi kimi davranır. Pubert dövründəki son inkişaf mərhələsi bu kişiliyə xas cinsəlliyi aradan qaldırmalı və kloakadan törəmiş vaginanı dominant erogen zona kimi yüksəltməlidir. Qadınlarda histerik nevroz zamanı bu sıxışdırılmış kişiliyə xas cinsəlliyin yenidən aktivləşməsi çox adi haldır; buna qarşı isə Mənə uyğun olan həvəslər tərəfindən müdafiə mübarizəsi aparılır. Lakin mənim fikrimcə, histerik meyillilik problemlərinin müzakirəsinə bu mərhələdə başlamaq vaxtından əvvəldir.