İlkin sözlərin əks mənası haqqında

«Yuxuların yozumu» əsərimdə analitik cəhdlərin nəticəsi olaraq, başa düşülməmiş bir iddia irəli sürmüşəm ki, bu hesabatın əvvəlində onu təkrarlayacağam⁹⁷:

«Yuxunun ziddiyyət və ziddiyyət kateqoriyasına qarşı davranışı son dərəcə diqqət çəkicidir. Bu kateqoriya sadəcə nəzərə alınmır. Yuxu üçün «Xeyr» mövcud deyil. Ziddiyyətlər xüsusi bir üstünlüklə bir bütövlükdə birləşdirilir və ya birində təmsil olunur. Yuxu, istənilən elementi onun istək-ziddiyyəti ilə təmsil etmək sərbəstliyini də özünə götürür, belə ki, əvvəlcə ziddiyyətə qadir heç bir elementin yuxu düşüncələrində müsbət və ya mənfi şəkildə yer alıb-almadığını bilmək mümkün deyil.»

Qədim dövrdəki yuxu yozucuları, bir şeyin yuxuda onun əksini ifadə edə biləcəyi fərziyyəsindən ən geniş şəkildə istifadə etmiş görünürlər. Bu ehtimal, müasir yuxu tədqiqatçıları tərəfindən də, yuxuya ümumiyyətlə məna və yozula bilmə tanıdıqları qədər, bəzən qəbul edilmişdir⁹⁸. İnanıram ki, elmi yuxu yozumu yolunda mənim ardımca gələn və yuxarıda sitat gətirilmiş iddianı təsdiqləmiş olanların hamısı, bu fərziyyəyə etiraz etməyəcəklər.

Yuxu işlənməsinin inkardan qaçmağa və eyni ifadə vasitəsi ilə ziddiyyətli şeyləri ifadə etməyə olan bu qəribə meylini başa düşmək üçün, təsadüfən dilçi K. Abelin bir əsərini oxumaq məni bu nəticəyə gətirdi. Həmin əsər 1884-cü ildə müstəqil broşür kimi nəşr olunmuş və növbəti ildə müəllifin Dilçilik üzrə elmi məqalələri arasında yer almışdır. Mövzunun marağı, Abelin məqaləsindəki həlledici yerləri tam mətni ilə (çoxlu nümunələri buraxsaq da) burada sitat gətirməyimi əsaslandıracaq. Çünki biz, yuxu işlənməsinin göstərilən təcrübəsinin, bizə məlum olan ən qədim dillərin bir xüsusiyyəti ilə üst-üstə düşdüyünə dair heyrətamiz bir aydınlıq əldə edirik.

Abel misir dilinin qədimliyini, ilk heroqlif yazılarından çox əvvəl inkişaf etmiş olduğunu vurğuladıqdan sonra, belə davam edir (s. 4):

«Misir dilində, yəni primitiv bir dünyanın tək qalığında, bir-birinin tam əksini ifadə edən iki mənalı sözlərin kifayət qədər çoxluğuna rast gəlinir. Əgər bu qədər açıq-aydın mənasızlığı təsəvvür etmək mümkün olsa, belə düşünün: alman dilində «güclü» sözü həm «güclü», həm də «zəif» mənasını verirdi; Berlin şəhərində «işıq» adı həm «işıq», həm də «qaranlığı» ifadə etmək üçün istifadə olunurdu; Münhenli bir vətəndaş pivəyə «pivə» deyirdi, başqası isə su haqqında danışarkən eyni sözü tətbiq edirdi. Beləliklə, qədim misirlilərin öz dillərində vərdiş halına gətirdikləri bu təəccüblü təcrübəni təsəvvür edə bilərsiniz. Kim inanmırsa, başını silkələməsini kim qınaya bilər? ...«(Nümunələr.)

(Həmin yer, s. 7): «Bu və oxşar bir çox antitetik məna hallarını nəzərə alsaq (bax: əlavə), heç bir şübhə yoxdur ki, ən azı bir dildə bir şeyi və həmin şeyin əksini eyni anda ifadə edən sözlərin bolluğu mövcud olmuşdur. Nə qədər təəccüblü olsa da, biz faktla üzləşmişik və onunla hesablaşmalıyıq.»

Müəllif bu vəziyyətin təsadüfi səsləşmə ilə izahını rədd edir və eyni qətiyyətlə, bu hadisənin misir mənəvi inkişafının aşağı səviyyəsinə aid edilməsinə qarşı çıxır:

(Həmin yer, s. 9): «Lakin Misir mənasızlığın vətəni deyildi. Əksinə, o, insan ağlının ən erkən inkişaf mərkəzlərindən biri idi ... O, saf və ləyaqətli bir əxlaqa malik idi və müasir sivilizasiyaya sahib olan xalqlar qan susamış bütlər üçün insan qurbanları kəsərkən, on əmrin böyük bir hissəsini formalaşdırmışdı. Qaranlıq dövrlərdə ədalət və mədəniyyət məşəlini bu qədər yüksək qaldıran bir xalqın gündəlik danışığında və düşüncəsində tamamilə axmaq olması mümkün deyil ... Şüşə düzəldə bilən, nəhəng daş blokları mexaniki şəkildə qaldırmaq və hərəkət etdirmək bacarığına malik olan birinin, ən azı, bir şeyi həm özü, həm də eyni anda onun əksi hesab etməyəcək qədər ağlı olmalıdır. İndi isə misirlilərin belə qəribə, ziddiyyətli bir dilə icazə vermələrini necə izah edək? ... Onların ən düşmən fikirlərə eyni səs daşıyıcısını verməyə və bir-birinə ən güclü şəkildə qarşı çıxan şeyləri həll olunmaz bir birləşmə kimi qovuşdurmağa vərdiş etdiklərini necə başa düşək?»

Hər hansı bir izah cəhdindən əvvəl, misir dilinin bu anlaşılmaz üsulunun daha da kəskinləşməsini nəzərə almaq lazımdır. «Misir lüğətinin bütün qəribəlikləri arasında, bəlkə də ən qeyri-adi olanı, əks mənalı sözlərdən başqa, iki əks mənalı lüğət vahidinin, tərkib hissələrindən yalnız birinin mənasını daşıyan bir birləşməyə çevrildiyi digər mürəkkəb sözlərin mövcud olmasıdır. Deməli, bu qeyri-adi dildə təkcə həm «güclü», həm də «zəif» və ya həm «əmr etmək», həm də «itaət etmək» mənasını verən sözlər yoxdur; həm də «qoca-gənc», «uzaq-yaxın», «bağlamaq-ayırmaq», «xaric-daxil» kimi birləşmələr var ki, bunlar ən müxtəlif şeyləri özündə birləşdirməsinə baxmayaraq, birincisi yalnız «gənc», ikincisi yalnız «yaxın», üçüncüsü yalnız «bağlamaq», dördüncüsü isə yalnız «iç» mənasını verir... Beləliklə, bu mürəkkəb sözlərdə məntiqi ziddiyyətlər qəsdən birləşdirilmişdir, lakin məqsəd, çin dilində bəzən olduğu kimi, üçüncü bir anlayış yaratmaq deyil, yalnız birləşmə vasitəsilə, öz-özlüyündə eyni mənanı verəcək olan ziddiyyətli tərkib hissələrindən birinin mənasını ifadə etməkdir...»

Lakin bu sirr göründüyündən daha asan həll olunur. Bizim anlayışlarımız müqayisə yolu ilə yaranır. «Əgər həmişə işıqlı olsaydı, biz işıqlı ilə qaranlıq arasında fərq qoya bilməzdik və nəticədə nə işıqlılıq anlayışına, nə də sözünə sahib ola bilərdik...» «Aydındır ki, bu planetdəki hər şey nisbidir və müstəqil mövcudluğa yalnız digər şeylərlə olan əlaqələrində onlardan fərqləndirildiyi dərəcədə malikdir...» «Hər bir anlayış beləliklə öz ziddininin əkizi olduğuna görə, əgər o, öz ziddinə nisbətən ölçülməklə ilk dəfə düşünülüb və onu düşünməyə çalışan digərlərinə ötürülməmişsə, necə düşünülə bilərdi?...» (Eyni yer, s. 15): «Güclülük anlayışını zəifliyə zidd olaraq konsepsiya etmək mümkün olmadığına görə, «güclü» mənasını verən söz, eyni zamanda «zəif» haqqında xatırlatmanı da özündə saxlayırdı, çünki söz yalnız bu sayəsində mövcudluğa qovuşmuşdu. Bu söz əslində nə «güclü», nə də «zəif» mənasını verirdi, əksinə, hər ikisini bərabər şəkildə yaradan hər ikisi arasındakı əlaqəni və fərqi ifadə edirdi...» «İnsan öz ən qədim və ən sadə anlayışlarını yalnız onların ziddlərinə qarşı qoymaqla əldə edə bilmiş və tədricən antitezin hər iki tərəfini ayırmağı və birini digərinə nisbətən şüurlu ölçü aparmadan düşünməyi öyrənmişdir.»

Dil təkcə öz fikirlərini ifadə etmək üçün deyil, həm də əsasən onları başqalarına bildirmək üçün xidmət etdiyindən, belə bir sual qaldırmaq olar: «ilk misirli» hər dəfə iki mənalı anlayışın «hansı tərəfini nəzərdə tutduğunu» yanındakı adama necə bildirirdi? Yazıda bu, sözdə «təyinedici» şəkillərin köməyi ilə baş verirdi; həmin şəkillər hərf işarələrinin arxasına qoyulur, onların mənasını göstərir və özləri tələffüz üçün nəzərdə tutulmur. (Ibid., s. 18): «Əgər misir dilində ken sözü «güclü» deməkdirsə, onun əlifba ilə yazılmış səsinin arxasında ayaq üstə duran, silahlanmış kişi şəkli durur; əgər həmin söz «zəif» ifadə etməlidirsə, səsi təsvir edən hərflərin ardınca çömbəlmiş, laqeyd bir insan şəkli gəlir. Bənzər şəkildə digər iki mənalı sözlərin çoxu izahedici şəkillərlə müşayiət olunur.» Abelin fikrincə, dildə jest danışılan sözə istənilən əlaməti vermək üçün xidmət edirdi.

Abelin fikrincə, antitetik iki mənalılıq hadisəsi məhz «ən qədim köklər»də müşahidə olunur. Dilin sonrakı inkişafı gedişində bu ikimənalılıq getdikcə itdi və heç olmasa qədim misir dilində müasir dil xəzinəsinin birmənalılığına qədər bütün keçidləri izləmək mümkündür. «İlkin olaraq iki mənalı olan sözlər sonrakı dildə hər biri iki əks mənadan birini təkbaşına mənimsəməklə, həmin kökün hər iki əks mənasının hər birinə ayrıca səs «dəyişikliyi» (modifikasiyası) verilməklə, iki birmənalı sözə parçalanır.» Məsələn, hələ heroqlif yazısının özündə ken «güclüzəif» ken «güclü» və kan «zəif» kimi parçalanır. «Başqa sözlə, yalnız antitetik şəkildə tapıla bilən anlayışlar zaman keçdikcə insan zehnində kifayət qədər məşq edilir ki, onların hər iki hissəsinin müstəqil mövcudluğuna imkan verilsin və bununla da hər birinə öz ayrıca səs təmsilçisi qazandırılsın.»

Misir dili üçün asanlıqla sübuta yetirilə bilən ziddiyyətli ilkin mənaların mövcudluğu, Abelin fikrincə, sami və hind-avropa dillərinə də şamil edilə bilər. «Bunun digər dil ailələrində nə dərəcədə mümkün olduğu hələ gözlənilməlidir; çünki əks məna ilkin olaraq hər irqin düşünən adamı üçün mövcud olmuş olsa da, onun hər yerdə mənalarda tanınan və ya qorunub saxlanan olması tələb olunmur.»

Abel bundan başqa onu da qeyd edir ki, filosof Ben bu sözlərin iki mənalılığını, görünür, faktiki hadisələrdən xəbərsiz, sırf nəzəri səbəblərdən məntiqi zərurət kimi tələb etmişdir. Müvafiq yer (Logic, c. 1, 54) aşağıdakı cümlələrlə başlayır:

«Bütün bilik, düşüncə və ya şüurun mahiyyət etibarilə nisbiliyi özünü dildə göstərməməsi mümkün deyil. Əgər bildiyimiz hər şey başqa bir şeydən keçid kimi baxılırsa, hər təcrübənin iki tərəfi olmalıdır; və ya hər adın ikiqat mənası olmalıdır, ya da hər məna üçün iki ad olmalıdır.»

«Misir, hind-Avropa və ərəb əksmənalılığının nümunələrindən ibarət əlavədən» dil bilməyən bizlərə də təəssürat oyada biləcək bəzi halları seçirəm: latın dilində altus həm yüksək, həm də dərin, sacer həm müqəddəs, həm də lənətlənmiş deməkdir, yəni burada hələ də sözün səs tərkibi dəyişmədən tam əksmənalılıq mövcuddur. Ziddiyyətləri ayırmaq üçün fonetik dəyişiklik clamare qışqırmaq – clam sakit, səssiz; siccus quru – succus şirə kimi nümunələrlə təsdiqlənir. Alman dilində Boden bu gün də evin həm ən üst, həm də ən alt hissəsini bildirir. Bizim bös (pis) sözümüzə bass (yaxşı) uyğun gəlir, qədim sakson dilində bat (yaxşı) ingilis dilindəki bad (pis) sözünün qarşısında durur; ingilis dilində to lock (bağlamaq) alman dilindəki Lücke, Loch sözlərinin qarşısında. Alman dilində kleben – ingilis dilində to cleave (yarmaq); alman dilində Stumm – Stimme və s. Beləliklə, bəlkə də çox gülünən lucus a non lucendo mənşə izahı yenidən yaxşı bir məna kəsb edərdi.

Abel «Dilin mənşəyi» adlı traktatında (1885, s. 305) qədim düşüncə səylərinin başqa izlərinə də diqqət çəkir. İngilis bu gün də «olmadan» mənasını ifadə etmək üçün without deyir, yəni «iləolmadan», Şərqi Prusiyalı da eyni cür. Bu gün bizim «ilə» sözümüzə uyğun gələn with özü əvvəlcə həm «ilə», həm də «olmadan» mənasını daşımışdır, bu hələ də withdraw (uzaqlaşmaq), withhold (əsirgəmək) sözlərindən görünür. Eyni çevrilməni alman dilində wider (əleyhinə) və wieder (birlikdə) sözlərində də görürük.

Yuxu işlənməsi ilə müqayisə üçün qədim misir dilinin başqa bir, son dərəcə qəribə xüsusiyyəti də əhəmiyyət kəsb edir. «Misir dilində sözlər – əvvəlcə deyək ki, zahirən – həm səsi, həm də mənanı tərsinə çevirə bilir. Tutaq ki, alman dilindəki gut sözü misir dilində idi, o zaman gut yanında pis mənasını da verə bilərdi, gut yanında tug kimi səslənə də bilərdi. Təsadüflə izah edilə bilməyəcək qədər çox olan bu cür səs çevrilmələrinə ari və sami dillərindən də bol nümunələr gətirmək olar. Əvvəlcə yalnız german dilləri ilə məhdudlaşsaq, qeyd edək: Topf – pot; hoat – tub; wait – täuwen; hurry – Ruhe; care – reck; Balken – Klobe, club. Digər hind-Avropa dillərini də nəzərə alsaq, aid halların sayı müvafiq surətdə artır, məsələn: capere – packen; ren – Niere; the leaf (yarpaq) – folium; dum-a, θυμός – sanskrit mêdh, mûdha, Mut; Rauchen – rus dilində Kur-ít; kreischen – to shriek və s.»

Abel səs çevrilməsi fenomenini kökün ikiləşməsi, reduplikasiyası ilə izah etməyə çalışır. Burada biz dilşünasın ardınca getməkdə çətinlik hiss edərdik. Uşaqların sözün səs tərkibini tərsinə çevirməklə nə qədər həvəslə oynadıqlarını və yuxu işlənməsinin öz təsvir materialının tərsinə çevrilməsindən müxtəlif məqsədlər üçün nə qədər tez-tez istifadə etdiyini xatırlayırıq. (Burada artıq hərflər deyil, sırası tərsinə çevrilən şəkillərdir.) Deməli, biz daha çox səs çevrilməsini daha dərin bir amilə bağlamağa meyilli olardıq⁹⁹.

Yuxu işlənməsinin əvvəldə vurğulanan xüsusiyyəti ilə dilşünasın aşkar etdiyi ən qədim dillərin təcrübəsi arasındakı uyğunluqda, yuxuda fikir ifadəsinin geriyə dönən, arxaik xarakterinə dair anlayışımızın təsdiqini görməliyik. Və biz psixiatrlara qaçılmaz bir fərziyyə kimi təqdim olunur ki, dilin inkişafı haqqında daha çox bilsəydik, yuxunun dilini daha yaxşı başa düşər və daha asan tərcümə edərdik¹⁰⁰.