İki uşaq yalanı

Uşaqların böyüklərin yalanlarını təqlid etdikdə yalan söyləmələri başa düşüləndir. Lakin yaxşı tərbiyə olunmuş uşaqların söylədiyi bir sıra yalanlar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və tərbiyəçiləri qəzəbləndirmək əvəzinə, onları dərin fikrə dalmağa vadar etməlidir. Bu yalanlar çox güclü məhəbbət motivlərinin təsiri altında baş verir və uşaq ilə onun sevdiyi şəxs arasında yanlış anlaşma yarandıqda fəlakətli nəticələr doğurur.

I

Yeddi yaşlı qız (ikinci sinifdə) Pasxa yumurtalarını boyamaq üçün boyalar almaq məqsədilə atasından pul istəmişdi. Ata, pulu olmadığını əsas gətirərək, bu istəyi rədd etmişdi. Bir az sonra qız atasından, vəfat etmiş ölkə hökmdarı xanımın xatirəsinə çələng almaq üçün pul istədi. Hər bir məktəbli uşaq əlli pfeniq gətirməli idi. Ata ona on mark verdi; qız öz töhfəsini ödədi, atasının masasına doqquz mark qoydu və qalan əlli pfeniqə boyalar alaraq onları oyuncaq şkafında gizlətdi. Süfrədə ata şübhə ilə soruşdu ki, çatışmayan əlli pfeniqi nəyə sərf edib və həqiqətən də boyalar alıb-almadığını. Qız bunu inkar etdi, lakin yumurtaları birlikdə boyamaq istədiyi iki yaş böyük olan qardaşı onu ifşa etdi; boyalar şkafda tapıldı. Qəzəblənmiş ata günahkarı cəzalandırmaq üçün anaya təhvil verdi, cəza çox sərt oldu. Ana, uşağın nə qədər ümidsiz olduğunu gördükdən sonra özü də sarsıldı. Cəzadan sonra uşağı sevdi, onu ovutmaq üçün birlikdə gəzintiyə çıxdı. Lakin xəstənin öz gənclik həyatının «dönüş nöqtəsi» adlandırdığı bu hadisənin təsirləri aradan qaldırılmayacaq oldu. O, həmin vaxta qədər vəhşi, inamlı bir uşaq idi, bundan sonra isə utancaq və çəkingən oldu. Nişanlı dövründə ana ona mebel və çeyiz hazırlayarkən, qız özünə aydın olmayan bir qəzəbə tutuldu. Onun ağlından keçirdi ki, bu, axı onun puludur, buna görə başqası heç nə ala bilməz. Gənc qadın olaraq, o, öz şəxsi ehtiyacları üçün əridən pul istəməkdən çəkinir və «öz» pulunu onun pulundan lazımsız yerə ayırır. Müalicə dövründə bir neçə dəfə ərinin göndərdiyi pul gecikdi və nəticədə o, yad şəhərdə puldan məhrum qaldı. Bir dəfə bunu mənə danışdıqdan sonra, mən ondan belə bir vəd almaq istədim ki, vəziyyət təkrarlandıqda, müvəqqəti ehtiyac duyduğu kiçik məbləği məndən borc alsın. O, bu vədi verdi, lakin növbəti pul çətinliyi zamanı ona əməl etmədi və ziynət əşyalarını girov qoymağa üstünlük verdi. O, bildirdi ki, məndən pul götürə bilməz.

Uşaqlıqda əlli pfeniqin mənimsənilməsi, atanın qətiyyən təxmin edə bilməyəcəyi bir məna daşıyırdı. Məktəbə başlamazdan bir müddət əvvəl, o, pul ilə bağlı qəribə bir hadisə etmişdi. Dostu olan qonşu qadın, onu daha kiçik oğlunun yoldaşı kimi mağazaya göndərmiş və kiçik bir məbləğ vermişdi ki, hər hansı bir şey alsın. Alışdan sonra qalan pulu böyük olan kimi evə gətirmişdi. Lakin küçədə qonşunun xidmətçisinə rast gəldikdə, pulu küçə daşlarının üstünə atdı. Özünə belə izah edə bilmədiyi bu hərəkətin təhlili zamanı ona, Rəbbə xəyanətə görə aldığı gümüş sikkələri yerə atan Yudas gəldi. O, İsanın əzab-əziyyət tarixi ilə məktəbə başlamazdan əvvəl tanış olduğunu qəti şəkildə bildirir. Amma Yudasla özünü necə eyniləşdirə bilərdi?

Üç buçuq yaşında ikən, ona çox yaxın bağlandığı bir uşaq baxıcısı var idi. Bu qadın bir həkimlə erotik münasibətlərə girmişdi və uşaq baxıcısı həkimin qəbuluna uşaqla birlikdə gedirdi. Görünür, uşaq o vaxtlar müxtəlif cinsi proseslərin şahidi olmuşdu. Həkimin uşaq baxıcısına pul verib-vermədiyi dəqiq məlum deyil; lakin şübhəsizdir ki, qadın uşağa kiçik sikkələr hədiyyə edirdi ki, uşağın susqunluğunu təmin etsin; bu pulla evə qayıdışda alış-verişlər (yəqin ki, şirniyyat) edilirdi. Həkimin də bəzən uşağa pul hədiyyə etməsi ehtimalı var. Buna baxmayaraq, uşaq qısqanclıqdan baxıcısını anaya ifşa etdi. Gətirdiyi qroşlarla o qədər nəzərəçarpan şəkildə oynayırdı ki, ana soruşmağa məcbur oldu: Bu pulu haradan götürdün? Qadın işdən qovuldu.

Beləliklə, kimdənsə pul almaq onun üçün erkən yaşlardan etibarən fiziki təslim olmağın, sevgi münasibətinin mənasını kəsb etmişdi. Atadan pul almaq bir sevgi etirafının dəyərini daşıyırdı. Atanın onun sevgilisi olduğu xəyalı o qədər cazibədar idi ki, Pasxa yumurtaları üçün rənglərə olan uşaq istəyi, bu xəyalın köməyi ilə qadağanı asanlıqla aşdı. Lakin pulun mənimsənilməsini etiraf edə bilməzdi, inkar etməli idi, çünki hərəkətin motivi, özü üçün belə şüursuz olduğu üçün, etiraf edilə bilməzdi. Atanın cəzası ona təklif edilən nəvazişin rədd edilməsi, təhqir idi və buna görə də onun cəsarətini qırdı. Müalicə zamanı, bir dəfə mən təhqir edilməni təqlid etməyə məcbur olduqda, yəni ona artıq çiçək gətirməməsini xahiş etdikdə, ağır bir narazılıq vəziyyəti ortaya çıxdı və bu vəziyyətin həlli, burada bəhs edilən xatirəyə gətirib çıxardı.

Psixoanalitik üçün uşağın kiçik təcrübəsində, keçmiş anal erotikanın sonrakı sevgi həyatına davam etdiyi, son dərəcə çox rast gəlinən hallardan birinin mövcud olduğunu vurğulamaq demək olar ki, lazım deyil. Yumurtaları rəngləməkdən alınan həzz də eyni mənbədən qaynaqlanır.

II

Həyatda baş verən bir imtina nəticəsində bu gün ağır xəstə olan bir qadın əvvəllər xüsusi qabiliyyətli, həqiqəti sevən, ciddi və yaxşı bir qız olmuş, sonra isə nəvazişli bir arvad olmuşdur. Daha əvvəl, həyatının ilk illərində isə inadkar və narazı bir uşaq idi; o, olduqca sürətlə həddindən artıq yaxşılığa və həddindən artıq vicdanlılığa doğru dəyişdikcə, məktəb dövründə belə hadisələr baş vermişdi ki, bu hadisələr xəstəlik dövrlərində ona ağır ittihamlar gətirir və onun tərəfindən tamamilə rüsvayçılığın sübutları kimi qiymətləndirilirdi. Yaddaşı ona deyirdi ki, o vaxtlar çox vaxt fəxr etmiş və yalan demişdi. Bir dəfə məktəbə gedərkən bir sinif yoldaşı fəxr edərək belə dedi: «Dünən naharda dondurma yedik». O isə cavab verdi: «Oh, biz hər gün dondurma yeyirik». Əslində o, nahar vaxtı dondurmanın nə məna daşıdığını başa düşmürdü; dondurmanı yalnız arabalarda daşınan uzun bloklar şəklində tanıyırdı, lakin bununla əlaqədar nəcib bir şey nəzərdə tutulduğunu fərz edirdi və buna görə də sinif yoldaşından geri qalmamaq istəyirdi.

Onun on yaşı olanda, rəsm dərsində bir dəfə sərbəst əllə dairə çəkmək tapşırığı verilmişdi. Lakin o, bu zaman pərgardan istifadə etdi, beləliklə mükəmməl bir dairəni asanlıqla yaratdı və nəticəsini triumf hissi ilə yanındakı qızın nəzərinə çatdırdı. Müəllim yaxınlaşdı, fəxr edən qızı eşitdi, dairənin xəttindəki parça izlərini aşkar etdi və qızı danladı. Qız isə inadla inkar etdi, heç bir sübutla təqsirli çıxarıla bilmədi və inatçı susqunluqla özünü qorudu. Müəllim bu barədə atası ilə məsləhətləşdi; hər ikisi qızın digər yaxşı davranışı ilə təsirlənərək, bu işə daha əlavə nəticə verməməyə qərar verdilər.

Uşağın hər iki yalanı eyni komplekslə motivasiya olunmuşdu. Beş bacı-qardaşın böyüyü olan kiçik qız, atasına qeyri-adi dərəcədə intensiv bağlılıq inkişaf etdirdi; yetkin yaşlarında onun həyat xoşbəxtliyi məhz bu bağlılıq üzündən uğursuzluğa düçar olacaqdı. Lakin o, tezliklə sevimli atasının ona aid etməyə hazır olduğu böyüklüyə malik olmadığını kəşf etməli oldu. Atası pul çətinlikləri ilə mübarizə aparırdı, o, qızın düşündüyü qədər güclü və ya yüksək statuslu deyildi. Qız öz idealından edilən bu azalmanı qəbul edə bilməzdi. Qadın tərzi ilə bütün ambisiyasını sevimli kişiyə yönəltdiyi üçün, atasını dünyaya qarşı müdafiə etmək onun üçün həddindən artıq güclü bir motivə çevrildi. Buna görə də o, sinif yoldaşları qarşısında fəxr edirdi ki, atasını kiçiltməmək üçün. Sonralar nahardakı dondurmanı «glace» kimi tərcümə etməyi öyrəndikdə, bu xatirəyə görə edilən ittihamın şüşə qırıntıları və parçalanmış hissələrə qarşı təşvişə dönüşə biləcəyi yol açılmış oldu.

Ata əla rəssam idi və istedadının nümunələri ilə uşaqların məftunluğunu və təəccübünü kifayət qədər çox dəfə oyatmışdı. Atası ilə eyniləşmə yolu ilə məktəbdə həmin dairəni çəkirdi; bu, ona yalnız aldadıcı vasitələrlə mümkün ola bilərdi. Elə bil o, öyünmək istəyirdi: Gör, atam nəyə qadirdir! Ataya olan həddindən artıq güclü meylə bağlı olan günah şüuru, cəhd edilən fırıldağında öz ifadəsini tapmışdı; etiraf, yuxarıdakı müşahidədə olduğu kimi, eyni səbəbdən qeyri-mümkün idi, çünki bu, gizli insest sevginin etirafı olmalı idi.

Uşaqların həyatındakı belə epizodları kiçik görməmək lazımdır. Belə uşaq xətalardan əxlaqsız xarakterin inkişafına dair proqnoz çıxarmaq böyük səhv olardı. Lakin onlar uşaq ruhunun ən güclü motivləri ilə əlaqədardır və sonrakı talelər və ya gələcək nevrozlar üçün predispozisiyaları xəbər verirlər.