Müalicənin başlanğıcı

Psixoanalizin texnikası üzrə digər məsləhətlər I

Nəcib şahmat oyununu kitablardan öyrənmək istəyən şəxs tezliklə başa düşəcək ki, yalnız açılışlar və son oyunlar ətraflı sistemli təsvirə imkan verir, halbuki açılışdan sonra başlayan oyunların saysız-hesabsız müxtəlifliyi belə bir təsvirə tab gətirə bilməz. Ustaların bir-biri ilə mübarizə apardıqları oyunların dərindən öyrənilməsi təlimdəki boşluğu yalnız bu yolla doldura bilər. Psixoanalitik müalicənin həyata keçirilməsi üçün verilə bilən qaydalar da oxşar məhdudiyyətlərə məruz qalır.

Aşağıda praktiki analitik üçün müalicənin başlanğıcına aid olan bu qaydalardan bəzilərini toparlamağa çalışacağam. Aralarında kiçik görünən və əslində kiçik olan müddəalar da var. Onların haqqını qorumaq üçün qeyd etmək lazımdır ki, bunlar sadəcə oyun qaydalarıdır və mənasını oyun planının ümumi kontekstindən almalıdırlar. Lakin bu qaydaları «məsləhətlər» kimi təqdim etmək və onlar üçün mütləq məcburiyyət tələb etməmək mənim üçün daha yaxşı olar. Nəzərə alınan psixi konstellasiyaların böyük fərqliliyi, bütün ruhi proseslərin plastikliyi və determinant amillərin zənginliyi texnikanın mexanikləşdirilməsinə mane olur və əks halda əsaslandırılmış bir yanaşmanın bəzən təsirsiz qalmasına, adətən səhv olan bir hərəkətin isə bəzən məqsədə çatmasına imkan verir. Bu şərtlər həkimin orta hesabla məqsədəuyğun davranışını müəyyən etməyə mane olmur.

Xəstələrin seçimi üçün ən vacib göstəriciləri mən artıq illər əvvəl başqa bir yerdə qeyd etmişəm¹⁹⁷. Ona görə də onları burada təkrarlamıram; bu arada onlar digər psixoanalitiklərin də təsdiqini tapmışdır. Lakin əlavə edirəm ki, mən o vaxtdan bəri az məlumatım olan xəstələri ilkin olaraq yalnız müvəqqəti, bir həftədən iki həftəyə qədər müddətə qəbul etməyə öyrəşmişəm. Əgər bu müddət ərzində müalicəni dayandırırsansa, xəstəyə uğursuz müalicə cəhdinin xoşagəlməz təəssüratından qurtulmağa imkan verirsən. Sadəcə olaraq, halı tanımaq və onun psixoanalizə uyğun olub-olmadığına qərar vermək üçün bir ilkin yoxlama aparmış olursan. Belə bir cəhddən başqa bir sınaq üsulu mövcud deyil; qəbul otağında nə qədər davam etsə də, söhbətlər və sorğular əvəz ola bilməz. Bu ilkin cəhd artıq psixoanalizin başlanğıcıdır və onun qaydalarına tabe olmalıdır. Onu təxminən belə ayırmaq olar ki, əsasən xəstə danışsın və ona öz hekayəsini davam etdirməsi üçün tamamilə zəruri olanlardan artıq heç bir izahat verilməsin.

Bir neçə həftəlik sınaq müddəti ilə müalicəyə başlamağın, əslində, diaqnostik əsaslandırması da var. Çox vaxt, histerik və ya məcburiyyət simptomları olan, həddindən artıq ifadə edilməmiş və daha qısa müddətdən bəri mövcud olan, yəni məhz müalicə üçün əlverişli hesab etmək istədiyin nevrozlarla qarşılaşdıqda, halın həqiqətən də, Bleylerin şizofreniya adlandırdığı, mənim təklifimə görə isə parafreniya olan, adlanan Dementia praecox-un (daha qısa və ya daha uzun müddətdən sonra bu xəstəliyin açıq obrazını göstərəcək) bir mərhələsinə uyğun gəlmədiyinə dair şübhələrə yer vermək lazımdır. Mən bu fərqi ayırd etməyin həmişə asan olduğunu inkar edirəm. Mən bilirəm ki, differensial diaqnostikada daha az tərəddüd edən psixiatrlar var, lakin mən onları da eyni dərəcədə tez-tez səhv etdiklərinə əmin olmuşam. Səhv yalnız psixoanalitik üçün, deyilən kliniki psixiatr üçün olduğundan daha fəlakətli nəticələrə malikdir. Çünki ikincisi, bir halda da, digərində də heç nə səmərəli təşkil etmir; o, yalnız nəzəri səhv təhlükəsi ilə üzləşir və onun diaqnozu yalnız akademik maraq kəsb edir. Psixoanalitik isə əlverişsiz halda praktik bir səhvə yol verir, boş yerə səy sərf edir və müalicə metodunu nüfuzdan salır. Əgər xəstə histeriya və ya məcburiyyət nevrozundan deyil, parafreniyadan əziyyət çəkirsə, o, sağalma vədini yerinə yetirə bilməz və buna görə də diaqnostik səhvdən qaçmaq üçün xüsusi güclü səbəblərə malikdir. Bir neçə həftəlik sınaq müalicəsində o, çox vaxt, cəhdi davam etdirməməyə onu vadar edə biləcək şübhəli müşahidələr aparacaq. Təəssüf ki, belə bir cəhdin həmişə qəti qərara imkan verdiyini iddia edə bilmərəm; bu, sadəcə olaraq, daha yaxşı bir ehtiyat tədbiridir¹⁹⁸.

Analitik müalicəyə başlamazdan əvvəl uzun ön söhbətlər, əvvəlcə aparılan fərqli bir terapiya və həkim ilə analiz olunan şəxs arasında əvvəllər mövcud olan tanışlıq müəyyən mənfi nəticələr doğurur və buna hazırlıqlı olmaq lazımdır. Belə ki, xəstə həkimə qarşı artıq hazır bir transfer münasibəti ilə çıxış edir və həkim bunu yavaş-yavaş üzə çıxarmalı olur; halbuki həkimin transferin başlanğıcdan etibarən böyüməsini və formalaşmasını müşahidə etmək imkanı olmur. Xəstə beləliklə bir müddət üstünlüyə malik olur və müalicə zamanı ona bu üstünlüyü qıymadığımız.

Müalicəyə təxirə salma ilə başlamaq istəyən hər kəsə qarşı şübhəli olmaq lazımdır. Təcrübə göstərir ki, razılaşdırılmış müddət bitdikdən sonra onlar gəlmirlər, hətta bu təxirə salmanın əsaslandırması, yəni niyyətin rasionalizasiyası, işin əhli olmayanlara qüsursuz görünsə belə.

Həkim ilə analizi başlayan xəstə və ya onların ailələri arasında dostluq və ya sosial əlaqələr mövcud olduqda xüsusi çətinliklər yaranır. Bir dostunun həyat yoldaşını və ya uşağını müalicəyə qəbul etməsi tələb olunan psixoanalitik, nəticədən asılı olmayaraq, bu işin ona dostluğu baha başa gələcəyinə hazırlaşmalıdır. Əgər etibar edilə bilən bir nümayəndə təyin edə bilmirsə, o, bu qurbanı verməlidir.

Qeyri-həkimlər də, psixoanalizi hələ də həvəslə sugestiv müalicə ilə qarışdıran həkimlər də, adətən, xəstənin yeni müalicədən gözləntilərinə böyük əhəmiyyət verirlər. Onlar tez-tez belə düşünürlər ki, bir xəstə ilə çox əziyyət çəkmək lazım gəlməyəcək, çünki onun psixoanalizə böyük etimadı var və onun həqiqətliyinə və qabiliyyətinə tam əmindir. Digəri ilə isə, yəqin ki, daha çətin olacaq, çünki o, skeptik davranır və öz şəxsi təcrübəsində nəticəni görməyincə heç nəyə inanmaq istəmir. Əslində isə xəstələrin bu mövqeyi olduqca az əhəmiyyət kəsb edir; onun müvəqqəti etimadı və ya etimadsızlığı nevrozu bərkidən daxili müqavimətlər qarşısında demək olar ki, nəzərə alınmır. Xəstənin etimadkarlığı onunla ilk ünsiyyəti olduqca xoş edir; insan ona bunun üçün minnətdar olur, lakin onu buna hazırlayır ki, onun əlverişli qabaqcadan müsbət münasibətini müalicədə ortaya çıxan ilk çətinlikdə qırılacaq. Skeptikə isə deyilir ki, analiz etimad tələb etmir, o, istədiyi qədər tənqidi və etimadsız ola bilər, insan onun mövqeyini heç də onun mühakiməsinin hesabına yazmaq istəmir, çünki o, bu məsələlər barədə etibarlı mühakimə yürütmək iqtidarında deyil; onun etimadsızlığı da digər simptomları kimi bir simptomdur və əgər o, yalnız müalicə qaydasının ondan tələb etdiyini vicdanla yerinə yetirmək istəsə, bu, maneəçi olmayacaq.

Nevrozun mahiyyəti ilə tanış olan kəs, psixoanalizi başqaları üzərində tətbiq etmək qabiliyyəti çox yaxşı olan birinin də adi bir fani kimi davrana biləcəyini və özü psixoanalizin obyektinə çevrildiyi anda ən güclü müqavimətləri yaratmaq iqtidarında olduğunu eşitdikdə təəccüblənməyəcək. O zaman insan yenidən psixi dərinlik ölçüsü təəssüratı alır və nevrozun psixi təbəqələrdə kök salmasında, analitik təhsilin nüfuz etmədiyi təbəqələrə qədər, təəccüblü heç nə tapmır.

Analitik kursun əvvəlində vacib məqamlar vaxt və pul barədə müddəalardır.

Vaxt məsələsinə gəldikdə, mən yalnız müəyyən bir saatın icarəyə verilməsi prinsipinə əməl edirəm. Hər bir xəstəyə iş günümün əlverişli saatlarından biri təyin olunur; bu saat ona məxsusdur və ondan istifadə etməsə belə, o, həmin saat üçün məsul qalır. Bizim yaxşı cəmiyyətdə musiqi və ya dil müəllimləri üçün öz-özlüyündə məlum hesab edilən bu qayda, həkim üçün bəlkə də sərt və ya hətta peşə ləyaqətinə yaraşmayan kimi görünə bilər. İnsanlar, xəstənin hər dəfə həkim yanına eyni saatda gəlməsinə mane ola biləcək çoxsaylı təsadüflərə diqqət çəkməyə və uzunmüddətli analitik müalicənin gedişində baş verə bilən çoxsaylı əlavə xəstəliklərə nəzər salmağa meylli olacaqlar. Lakin mənim cavabım budur: başqa cür olmur. Daha yumşaq qaydalar tətbiq edildikdə, «təsadüfi» imtinalar o qədər çoxalır ki, həkim öz maddi mövcudluğunu təhlükə altında hiss edir. Əksinə, bu qaydaya ciddi riayət edildikdə, maneə törədən təsadüflərin ümumiyyətlə baş vermədiyi və əlavə xəstəliklərin çox nadir olduğu aydın olur. Qazanc əldə edən şəxs kimi utanc hissi keçirəcəyi boş vaxtdan həzz almaq demək olar ki, heç vaxt mümkün olmur; işi maneəsiz davam etdirmək olar və xüsusilə vacib və məzmunlu olmağa söz verdiyi zaman işdə təqsirsiz fasilənin mütləq baş verməli olduğu kimi naxoş və çaşqınlıq yaradan təcrübədən qaçmaq olur. İnsanların gündəlik həyatında psixogenezin əhəmiyyəti, «məktəb xəstəlikləri»nin çoxluğu və təsadüflərin əhəmiyyətsizliyi haqqında yalnız saat icarəsi prinsipinə ciddi riayət edilməklə bir neçə il psixoanalizlə məşğul olduqda tam inam əldə etmək olar. Şübhəsiz orqanik xəstəliklər, psixi maraqla istisna edilə bilməyən hallarda müalicəni dayandırıram, boşalan saatı başqa şəkildə təyin etmək hüququm olduğunu hesab edirəm və xəstə sağaldıqdan və mən başqa bir saat boşaldıqdan sonra onu yenidən qəbul edirəm.

Xəstələrimlə bazar günləri və böyük bayramlar istisna olmaqla, gündəlik işləyirəm, yəni adətən həftədə altı dəfə. Yüngül hallar və ya çox irəli gedən müalicələrin davamı üçün həftədə üç saat kifayət edir. Əks halda, vaxt məhdudiyyətləri nə həkimə, nə də xəstəyə fayda gətirir; başlanğıc üçün onlar tamamilə rədd edilməlidir. Qısa fasilələr belə işi həmişə bir az örtür; bazar istirahətindən sonra yenidən işə başlayanda biz zarafatla «bazar ertəsi qabığı»ndan danışardıq; nadir işləmə halında xəstənin real təcrübəsi ilə ayaqlaşmamaq, müalicənin indiki vaxtla əlaqəsini itirməsi və yan yollara yönəlməsi təhlükəsi var. Bəzən elə xəstələrə də rast gəlinir ki, onlara orta ölçüdə olan bir saatdan daha çox vaxt ayırmaq lazımdır, çünki onlar saatın böyük hissəsini açılmaq, ümumiyyətlə söhbətçi olmaq üçün sərf edirlər.

Həkimə xoşagəlməz bir sual, xəstənin ilk növbədə ona yönəltdiyi sual belədir: «Müalicə nə qədər davam edəcək? Məni əziyyətimdən qurtarmaq üçün sizə nə qədər vaxt lazımdır?» Əgər bir neçə həftəlik sınaq müalicəsi təklif edilmişdirsə, bu sualın birbaşa cavablandırılmasından yayınmaq olar; sınaq müddəti bitdikdən sonra daha etibarlı bir açıqlama verə biləcəyini vəd edərək. Bu, təxminən təmsildəki Ezopun yolun uzunluğunu soruşan səyyaha «Get» deməsi və cavabını belə izah etməsi kimidir: səyyahın addımını tanımadan onun səyahətinin müddətini hesablamaq olmaz. Bu cavabla ilkin çətinliklərin öhdəsindən gəlmək olur, lakin müqayisə yaxşı deyil, çünki nevrotik asanlıqla öz sürətini dəyişə bilər və bəzən çox yavaş irəliləyişlər əldə edə bilər. Müalicənin təxmini müddəti haqqında sual əslində cavablandırıla bilməz.

Xəstələrin qavrayışsızlığı və həkimlərin dürüst olmaması, analizə həddindən artıq tələblər qoymaq və ona ən az vaxt ayırmaq effekti yaradır. Məsələn, bir neçə gün əvvəl mənə gələn, Rusiyada yaşayan bir xanımın məktubundan aşağıdakı məlumatları bölüşürəm. O, 53 yaşındadır, 23 ildir əziyyət çəkir və on ildir ki, davamlı işləməyə qadir deyil. «Bir neçə sinir xəstələri üçün sağalma mərkəzində müalicə» ona «aktiv həyat» yaşamağa imkan verə bilməmişdir. O, haqqında oxuduğu psixoanaliz vasitəsilə tam sağalacağına ümid edir. Lakin onun müalicəsi ailəsinə o qədər bahalı olub ki, Vyanada altı həftədən və ya iki aydan çox qala bilməz. Əlavə çətinlik ondadır ki, o, əvvəldən yalnız yazılı şəkildə «özünü aydın ifadə etmək» istəyir, çünki komplekslərinə toxunmaq onda partlayışa səbəb olar və ya onu «müvəqqəti olaraq susdurar». – Başqa heç kim ağır bir masanı iki barmaqla yüngül bir tabure kimi qaldırılacağını və ya böyük bir evin eyni müddət ərzində taxta bir kulübə kimi tikilə biləcəyini gözləməzdi, lakin söhbət insan düşüncəsinin kontekstində hələ yerləşdirilməmiş kimi görünən nevrozlardan gedəndə, ağıllı adamlar belə vaxt, iş və nəticə arasındakı zəruri proporsionallığı unudurlar. Əslində, bu, nevrozların etiologiyası haqqında dərin cəhalətin başa düşülən nəticəsidir. Bu cəhalət sayəsində nevroz onlar üçün «xaricdən gələn qız» kimidir. Onun haradan gəldiyini bilmirlər, ona görə də bir gün yox olacağını gözləyirlər.

Həkimlər bu etimadkarlığı dəstəkləyirlər; onların içindəki bilikli olanlar da nevroz xəstəliklərinin ağırlığını çox vaxt düzgün qiymətləndirmirlər. Mənə dost olan bir həmkarım, elmi işin bir neçə onilliyindən sonra başqa əsaslar üzərində psixoanalizin dəyərini tanımağa döndüyü üçün mən onu yüksək tuturdum, bir dəfə mənə belə yazmışdı: «Bizə lazım olan, məcburiyyət nevrozlarının qısa, rahat ambulator müalicəsidir». Mən buna cavab verə bilmədim, utandım və özümü belə bir qeydlə üzr istəməyə çalışdım ki, yəqin ki, daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssislər də tüberkülyoz və ya karsinoma üçün bu üstünlükləri birləşdirən bir terapiyadan çox məmnun olacaqlar.

Daha açıq desək, psixoanalizdə söhbət həmişə uzun müddətlərdən, yarım və ya tam illərdən, xəstənin gözləntisinə uyğun gəlməyən daha uzun müddətlərdən gedir. Buna görə də, xəstə müalicəyə qəti qərar verməzdən əvvəl ona bu vəziyyəti açıqlamaq borcumuzdur. Mən ümumiyyətlə daha ləyaqətli, həm də daha məqsədəuyğun hesab edirəm ki, xəstəni qorxutmağa xüsusi çalışmadan, əvvəlcədən analitik terapiyanın çətinlikləri və qurbanları barədə ona diqqət çəkək və beləliklə, ona sonradan iddia etmək haqqını qoyaq ki, onu həcmi və əhəmiyyəti barədə məlumatı olmadığı bir müalicəyə cəlb ediblər. Belə məlumatlarla özünü saxlayanlar, sonradan yenə də yararsız olduqları ortaya çıxacaqdı. Müalicəyə başlamazdan əvvəl belə bir seçim aparmaq yaxşıdır. Xəstələr arasında maariflənmənin inkişafı ilə bu ilk imtahandan keçənlərin sayı da artır.

Mən xəstələri müalicədə müəyyən bir müddətə dözməyə məcbur etməyi rədd edirəm, hər kəsə istədiyi vaxt müalicəni dayandırmağa icazə verirəm, lakin ona gizlətmirəm ki, qısa bir işdən sonra dayandırma heç bir uğur qazanmayacaq və onu asanlıqla, tamamlanmamış bir əməliyyat kimi narazı bir vəziyyətə salma riski daşıyır. Psixoanalitik fəaliyyətimin ilk illərində xəstələri qalmağa inandırmaqda ən böyük çətinliyi yaşayırdım; bu çətinlik artıq çoxdan dəyişib, indi mən onları dayandırmağa məcbur etmək üçün təşvişlə çalışmalıyam.

Analitik müalicənin qısalması haqqında arzu haqlı bir istəkdir və bu istəyin yerinə yetirilməsi, eşidəcəyimiz kimi, müxtəlif yollarla həyata keçirilməyə çalışılır. Lakin buna qarşı çox əhəmiyyətli bir maneə var: dərin psixi dəyişikliklərin baş verməsinin yavaşlığı və nəticədə şüursuz proseslərimizin «zamansızlığı». Xəstələr analizin böyük vaxt tələb etməsi problemi ilə üzləşdikdə, çox vaxt müəyyən bir çıxış yolu təklif etməyi bilirlər. Onlar şikayətlərini iki qrupa bölürlər: dözülməz olanlar və əhəmiyyətsiz hesab etdikləri digərləri, və deyirlər: «Siz məni yalnız birindən (məsələn, baş ağrısından və ya müəyyən bir təşvişdən) qurtarın, digəri ilə mən özüm həyatda başa çıxaram.» Lakin onlar bu zaman analizin seçici gücünü şişirdirlər. Analitik həkim şübhəsiz çox şey bacarır, amma nəyə nail olacağını dəqiq müəyyən edə bilməz. O, mövcud sıxışdırmaların həllinə yönəlmiş bir prosesi başladır; bu prosesi nəzarət edə, inkişaf etdirə, maneələri aradan qaldıra bilər, şübhəsiz ki, ona çox ziyan da vura bilər. Ümumiyyətlə, bir dəfə başladılmış proses öz yolunu gedir və nə onun istiqamətini, nə də hücum etdiyi nöqtələrin ardıcıllığını ona əvvəlcədən təyin etmək olar. Analitikin xəstəlik əlamətləri üzərindəki hakimiyyəti təxminən kişi cinsi qabiliyyəti kimidir. Ən güclü kişi bütün bir uşağı yarada bilər, lakin qadın orqanizmində yalnız bir baş, bir qol və ya bir ayaq yarada bilməz; hətta uşağın cinsini də müəyyən edə bilməz. O da sadəcə çox mürəkkəb və köhnə hadisələrlə müəyyən edilmiş, uşağın anadan ayrılması ilə nəticələnən bir prosesi başladır. İnsanın nevrozu da bir orqanizm xüsusiyyətlərinə malikdir; onun hissəvi əlamətləri bir-birindən müstəqil deyil, bir-birini şərtləndirir və adətən bir-birini dəstəkləyir; insan həmişə yalnız bir nevrozdan əziyyət çəkir, bir fərdin təsadüfən birləşdiyi bir neçə nevrozdan yox. İstədiyi kimi, yalnız dözülməz bir əlamətdən qurtarılmış xəstə, indiyə qədər yüngül olan bir əlamətin dözülməz həddə çatdığını təcrübə ilə görə bilər. Ümumiyyətlə, müalicənin uğurunu mümkün qədər təlqin (yəni transfer) şərtlərindən ayırmaq istəyən, həkimə aid ola biləcək müalicə nəticəsinin seçici təsirlənmə izlərindən də imtina etməklə yaxşı iş görər. Psixoanalitik üçün ən çox xoşuna gələn xəstələr, əldə edilə bilən tam sağlamlığı ondan tələb edən və prosesin tamamlanması üçün lazım olan qədər vaxtı ona verənlər olmalıdır. Təbii ki, belə əlverişli şərait yalnız nadir hallarda gözlənilə bilər.

Növbəti məqam, müalicənin əvvəlində qərar verilməli olan məsələ, pul, yəni həkimin haqqıdır. Psixoanalitik pulun ilk növbədə özünü qorumaq və güc qazanmaq vasitəsi kimi nəzərdən keçirilməli olduğunu inkar etmir, lakin pulun qiymətləndirilməsində güclü cinsi amillərin də iştirak etdiyini iddia edir. O, sonra ona istinad edə bilər ki, pul məsələləri mədəniyyət insanları tərəfindən cinsi məsələlərlə tamamilə eyni şəkildə, eyni ikilik, saxta həyalılıq və ikiüzlülük ilə idarə olunur. Deməli, o, əvvəlcədən qərarlıdır ki, bu işdə iştirak etməsin, əksinə, xəstə qarşısında pul münasibətlərini, cinsi həyat məsələlərində onu tərbiyə etmək istədiyi eyni öz-özünə aydın dürüstlüklə idarə etsin. O, öz vaxtını necə qiymətləndirdiyini, heç bir xahiş olmadan açıqlamaqla, özünün yanlış utancdan qurtulduğunu sübut edir. İnsan ağıllılığı sonra böyük məbləğlərin toplanmasına imkan verməməyi, əksinə, daha qısa müntəzəm dövrlərdə (təxminən aylıq) ödəniş almağı əmr edir. (Məlum olduğu kimi, müalicəni çox ucuz qiymətə verdikdə, xəstənin müalicəyə olan dəyər qoymasını artırmırıq.) Bu, bildiyimiz kimi, bizim Avropa cəmiyyətimizdə sinir həkiminin və ya daxili xəstəliklər üzrə həkimin adi təcrübəsi deyil. Lakin psixoanalitik, kömək edə biləcək müalicə vasitələrinə malik olduğu üçün dürüst və bahalı olan cərrahın vəziyyətinə özünü qoya bilər. Məncə, özünün həqiqi tələbləri və ehtiyaclarını etiraf etmək, hələ də həkimlər arasında adət olan kimi, vəziyyəti bizə məlum olmayan, qeyri-mənfəətçi insanpərvər rolunu oynamaqdan və bunun əvəzinə susub xəstələrin qəddarlığına və istismar hərisliyinə qəzəblənməkdən və ya açıq şəkildə onlardan şikayətlənməkdən daha ləyaqətli və etik baxımdan daha az şübhəlidir. Psixoanalitik ödənişə olan tələbini irəli sürərkən, ağır işdə heç vaxt digər tibbi ixtisas sahibləri qədər qazana bilməyəcəyini də qeyd edəcək.

Eyni səbəblərdən o, haqq almadan müalicə etməyi də rədd edə bilər və həmkarları və ya onların qohumları xatirinə heç bir istisna etməyəcək. Sonuncu tələb həkim kollegiallığına zidd görünür; lakin nəzərə alınmalıdır ki, pulsuz müalicə psixoanalitik üçün hər hansı başqası üçün olduğundan çox daha böyük məna kəsb edir, yəni qazanc üçün mövcud olan iş vaxtının (səkkizdə bir, yeddidə bir və s.) çox aylar ərzində əlindən alınması deməkdir. Eyni anda ikinci pulsuz müalicə artıq onun qazanma qabiliyyətinin dörddə birini və ya üçdə birini əlindən alır, bu da ağır travmatik qəzanın təsirinə bərabər tutula bilər.

O, xəstə üçün əldə edilən üstünlük həkimin qurbanını nisbətən əvəz edirmi, sualı ortaya çıxır. Bu barədə hökm verməyə haqqım çatır, çünki təxminən on il boyunca gündə bir saat, bəzən də iki saat pulsuz müalicələrə həsr etmişəm, nevroz sahəsində istiqamətlənmək məqsədilə mümkün qədər müqavimətsiz işləmək istəmişəm. Bu zaman axtardığım üstünlükləri tapmadım. Nörotiklərin bəzi müqavimətləri pulsuz müalicə ilə həddindən artıq dərəcədə artır, məsələn, gənc qadında transfer əlaqəsində ehtiva olunan təhrik, gənc kişidə isə ata kompleksindən qaynaqlanan minnətdarlıq öhdəliyinə qarşı müqavimət, ki, bu da tibbi yardım göstərilməsinin ən xoşagəlməz çətinliklərindən birinə aiddir. Ödənişlə həkimə verilən tənzimləmənin aradan qalxması çox narahatlıq doğurur; bütün münasibət real dünyadan kənara çıxır; müalicənin bitirilməsinə səy göstərmək üçün yaxşı bir motiv xəstədən alınır.

Pulun asketik qınanmasından tamamilə uzaq durmaq olar, lakin analitik terapiyanın xarici və daxili səbəblərdən yoxsullar üçün demək olar ki, əlçatmaz olmasına təəssüf etmək lazımdır. Buna qarşı çox az şey etmək olar. Bəlkə də, həyatın çətinliyi ilə ağır işə məcbur edilən şəxsin nevroza daha az tutulduğu haqqında çox yayılmış iddia haqlıdır. Lakin bir dəfə nevroz əmələ gətirən yoxsulun onu özündən çox çətin qopardığı təcrübəsi tamamilə şübhəsizdir. Nevroz ona özünü qorumaq mübarizəsində çox yaxşı xidmət edir; onun ona gətirdiyi ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı həddindən artıq böyükdür. İnsanların onun maddi çətinliyinə rədd etdikləri mərhəməti, o, indi nevrozu başlığı altında tələb edir və yoxsulluğunu işlə mübarizə aparmaqla aradan qaldırmaq tələbindən özünü azad edə bilər. Yoxsulun nevrozuna psixoterapiya vasitələri ilə hücum edən şəxs, adətən, bu halda ondan tamamilə başqa cür aktual terapiya tələb olunduğu təcrübəsini yaşayır, yəni bizdəki rəvayətə görə İmperator II. Yozefin adət etdiyi kimi bir terapiya. Təbii ki, bəzən günahsız və köməksiz, dəyərli insanlar tapılır ki, onlara edilən pulsuz müalicə göstərilən maneələrə rast gəlmir və gözəl nəticələr əldə edir.

Orta təbəqə üçün psixoanalizə lazım olan pul xərcləri yalnız görünüşdə həddindən artıqdır. Sağlamlıq və iş qabiliyyəti bir tərəfdən, mülayim pul xərcləri isə digər tərəfdən ümumiyyətlə ölçülə bilməz olduğunu tamamilə kənara qoysaq belə, sanatoriyalara və tibbi müalicəyə dayandırılmayan xərcləri toplayıb, uğurla bitmiş analitik müalicədən sonra iş və qazanma qabiliyyətinin artımı ilə müqayisə etdikdə, xəstələrin yaxşı bir alış-veriş etdiklərini söyləmək olar. Həyatda xəstəlikdən və – axmaqlıqdan daha bahalı heç nə yoxdur.

Analitik müalicənin girişinə dair bu qeydləri bitirməzdən əvvəl, müalicənin həyata keçirildiyi vəziyyətin müəyyən bir mərasimi haqqında bir neçə kəlmə. Xəstəni bir istirahət çarpayısında uzatmaq, özünün isə onun arxasında, onun görmədiyi yerdə oturmaq tövsiyəsinə sadiq qalıram. Bu tədbirin tarixi mənası var, o, psixoanalizin ondan inkişaf etdiyi hipnotik müalicənin qalığıdır. Lakin o, bir neçə səbəbə görə saxlanılmağa layiqdir. İlk növbədə şəxsi bir motivə görə, amma qoy başqaları da bu motivi mənimlə bölüşsünlər. Mən gündə səkkiz saat (və ya daha çox) başqaları tərəfindən dikilib seyr edilməyə dözmürəm. Dinləyərkən özümü şüursuz düşüncələrimin axınına buraxdığım üçün istəmirəm ki, mənim üz cizgilərim xəstəyə yozumlar üçün material versin və ya onun danışıqlarına təsir etsin. Xəstə ona məcburi qoyulmuş bu vəziyyəti adətən bir məhrumiyyət kimi qəbul edir və ona qarşı çıxır, xüsusən də onun nevrozunda baxma həvəsi (voyerizm) əhəmiyyətli rol oynayırsa. Lakin mən bu qaydada israr edirəm; onun məqsədi və nəticəsi transferin xəstənin təsadüfi fikirləri ilə hiss olunmaz qarışmasının qarşısını almaq, transferi təcrid etmək və onu vaxtında müqavimət olaraq kəskin şəkildə sərhədlənmiş halda üzə çıxarmaqdır. Bilirəm ki, bir çox analitiklər bunu başqa cür edirlər, amma bilmirəm ki, başqa cür etmək ehtirasının, yoxsa bununla əldə etdikləri bir üstünlüyün onların bu kənara çıxmasında daha çox payı var.

Əgər indi müalicənin şərtləri bu şəkildə nizama salınıbsa, onda sual yaranır: müalicəyə hansı nöqtədən və hansı materialla başlamaq lazımdır?

Bütövlükdə, müalicəyə hansı materialla başlamağın əhəmiyyəti yoxdur — həyat tarixçəsi ilə, xəstəlik tarixçəsi ilə, yoxsa xəstənin uşaqlıq xatirələri ilə. Hər halda elə etməli ki, xəstə danışsın və başlanğıc nöqtəsini seçmək ona buraxılsın. Ona belə deyilir: «Sizə bir şey deyə bilməzdən əvvəl sizin haqqınızda çox şey öyrənməliyəm; xahiş edirəm, özünüz haqqında bildiklərinizi mənə danışın.»

Yalnız xəstənin riayət etməli olduğu psixoanalitik texnikanın əsas qaydası üçün bir istisna edilir. Bu qayda ilə ona ən əvvəldən tanışlıq yaradılır: «Hələ bir şey də, sizə başlamazdan əvvəl. Sizin hekayəniz adi bir söhbətdən bir nöqtədə fərqlənməlidir. Əks halda siz haqlı olaraq təsvirinizdə əlaqə ipini saxlamağa çalışır və “yüzüncü şeydən mininci şeyə keçmək” kimi deyilən vəziyyətə düşməmək üçün bütün maneə törədən fikirləri və yan düşüncələri kənarlaşdırırsınız; burada isə fərqli hərəkət etməlisiniz. Hekayəniz ərzində sizə müxtəlif fikirlərin gəldiyini müşahidə edəcəksiniz və bu fikirləri müəyyən tənqidi etirazlarla geri çevirmək istəyərsiniz. Özünüzə belə deməyə meylli olacaqsınız: Bu və ya digər şey buraya aid deyil, ya da tamamilə əhəmiyyətsizdir, ya da mənasızdır, ona görə də onu demək lazım deyil. Bu tənqidə heç vaxt tabe olmayın və buna baxmayaraq onu deyin, hətta məhz ona qarşı istəksizlik hissi keçirdiyiniz üçün onu deyin. Bu qaydanın – əslində riayət etməli olduğunuz yeganə qaydanın – səbəbini sonra öyrənəcəksiniz və qavrayacaqsınız: Deməli, ağlınıza gələn hər şeyi deyin. Məsələn, qatar vaqonunun pəncərə yerində oturan və içəridə yerləşən şəxsə pəncərədən görünən mənzərənin necə dəyişdiyini təsvir edən bir səyyah kimi davranın. Nəhayət, tam dürüstlük vəd etdiyinizi heç vaxt unutmayın və heç bir şeyin üzərindən keçməyin, çünki onun bildirilməsi sizə hansısa səbəbdən xoşagəlməzdir.»¹⁹⁹ Xəstəliyini müəyyən bir andan hesablayan xəstələr adətən xəstəliyin səbəbinə yönəlirlər; nevrozlarının uşaqlıqla əlaqəsini özləri də inkar etməyən başqaları isə çox vaxt bütün həyat tarixçələrini təqdim etməklə başlayırlar. Sistematik bir danışıq heç vaxt gözləmək lazım deyil və onu təşviq etmək üçün heç nə etmək lazım deyil. Tarixçənin hər bir parçası sonralar yenidən danışılmalı olacaq və yalnız bu təkrarlar zamanı xəstəyə məlum olmayan mühüm əlaqələri çatdıran əlavələr meydana çıxacaq.

Elə pasiyentlər var ki, ilk saatlardan etibarən öz hekayələrinə diqqətlə hazırlaşırlar, guya bununla müalicə vaxtından daha yaxşı istifadə etməyi təmin edirlər. Bu şəkildə özünü göstərən həvəs əslində müqavimətdir. Belə hazırlıqdan çəkinməyi məsləhət görürəm, çünki o, yalnız arzuolunmaz fikirlərin meydana çıxmasına qarşı müdafiə üçün tətbiq olunur²⁰⁰. Xəstə öz təqdirəlayiq niyyətinə nə qədər səmimi inansa da, müqavimət qəsdən hazırlıq üsulunda öz payını tələb edəcək və ən dəyərli materialın bildirişdən yayınmasına nail olacaq. Tezliklə görmək olar ki, pasiyent müalicədən tələb olunanı əsirgəmək üçün başqa üsullar da icad edir. Məsələn, o, hər gün yaxın bir dostu ilə müalicə barədə söhbət edəcək və bu söhbətdə həkimin yanında onun şüuruna gəlməli olan bütün fikirləri yerləşdirəcək. Onda müalicənin elə bir deşiyi olur ki, məhz ən yaxşı şey oradan axıb gedir. Onda tezliklə vaxt gələcək ki, pasiyentə məsləhət verilsin: o, analitik müalicəsini öz həkimi ilə özü arasında bir məsələ kimi qəbul etsin və bütün digər şəxsləri, nə qədər yaxın və ya nə qədər maraqlı olsalar da, xəbərdar olmaqdan kənarda saxlasın. Müalicənin sonrakı mərhələlərində pasiyent, bir qayda olaraq, belə vəsvəsələrə məruz qalmır.

Müalicəsini gizli saxlamaq istəyən, çox vaxt buna görə ki, nevrozunu da gizli saxlamış olan xəstələrə mən heç bir çətinlik yaratmıram. Əlbəttə, bu qeyd-şərt nəticəsində ən gözəl şəfa nəticələrindən bəzilərinin ətrafdakılara təsirini itirməsi nəzərə alınmır. Pasiyentlərin gizlilik lehinə qərar verməsi, əlbəttə, artıq onların gizli tarixçəsinin bir cəhətini işığa çıxarır.

Xəstələrə müalicələrinin başlanğıcında mümkün qədər az şəxsi xəbərdar etməyi təlqin etdikdə, bununla onları bir dərəcədə çoxsaylı düşmən təsirlərdən də qoruyuruq ki, həmin təsirlər onları analizdən yayındırmağa çalışacaqlar. Belə təsirlər müalicənin başlanğıcında zərərli ola bilər. Sonralar onlar çox vaxt əhəmiyyətsiz olur, hətta gizlənmək istəyən müqavimətləri üzə çıxarmaq üçün faydalı ola bilər.

Əgər pasiyent analitik müalicə zamanı müvəqqəti olaraq başqa, daxili və ya ixtisaslaşdırılmış terapiyaya ehtiyac duyarsa, bu digər köməyi özü göstərməkdənsə, analitik olmayan bir həmkarı cəlb etmək daha məqsədəuyğundur. Güclü orqanik dayaqla müşayiət olunan nevrotik xəstəliklər üzündən birləşdirilmiş müalicələr çox vaxt həyata keçirilə bilməz. Pasiyentlərə sağlamlığa aparan birdən çox yol göstərildikdə, onlar öz maraqlarını analizdən yayındırırlar. Ən yaxşısı odur ki, orqanik müalicə psixi müalicənin tamamlanmasından sonraya saxlanılsın; əgər birincisi qabağa çəkilsəydi, əksər hallarda o, nəticəsiz qalardı.

Müalicənin girişinə qayıdaq. Bəzən elə xəstələrə rast gəlinir ki, onlar kursa, danışa biləcəkləri heç nəyin yadlarına düşmədiyini bildirən rəddedici bir əminliklə başlayırlar, halbuki həyat və xəstəlik tarixinin bütün sahəsi onların qarşısında toxunulmamış halda durur. Onlardan nədən danışmalı olduqlarını göstərmələrini xahiş etdikdə, buna girməyin, nə bu ilk dəfə, nə də sonrakı dəfələr. Belə hallarda nə ilə qarşılaşdığınızı yadda saxlayın. Nevrozu müdafiə etmək üçün güclü bir müqavimət ön cəbhəyə çıxmışdır; dərhal çağırışı qəbul edin və onun üstünə gedin. Ağıla heç bir fikrin gəlməməsinin başlanğıcda olmadığına və bunun analizə qarşı bir müqavimət olduğuna dair enerjik surətdə təkrarlanan əminlik tezliklə xəstəni ehtimal olunan etiraflara məcbur edir və ya onun komplekslərinin ilk hissəsini açıb göstərir. Əgər o, əsas qaydanı dinləyərkən bu və ya digər şeyi özünə saxlayacağına dair bir şərt qoyduğunu etiraf etməli olursa, bu pisdir. Əgər o, yalnız analizə qarşı hansı inamsızlığı bəslədiyini və ya onun haqqında hansı qorxuducu şeylər eşitdiyini bildirməlidirsə, bu daha az pisdir. Əgər o, ona təqdim olunan bu və buna bənzər ehtimalları inkar edərsə, o zaman onu təkidlə, onu məşğul edən müəyyən fikirləri laqeyd qoyduğunu etiraf etməyə məcbur etmək olar. O, kursun özü haqqında düşünmüşdür, amma müəyyən bir şey haqqında deyil, ya da içində olduğu otağın mənzərəsi onu məşğul etmişdir, ya da müalicə otağındakı əşyalar və burada bir divanda uzandığı barədə düşünməli olmuşdur, bütün bunları isə o, «heç nə» cavabı ilə əvəz etmişdir. Bu işarələr kifayət qədər aydındır; hazırkı vəziyyətə bağlanan hər şey həkimə bir transferə uyğundur ki, bu da özünü müqavimət üçün yararlı göstərir. Beləliklə, bu transferin açılmasına başlamaq məcburiyyəti yaranır; ondan xəstənin patogen materialına giriş yolunu tez tapmaq olar. Həyat tarixinin məzmununa görə cinsi aqressiyaya hazırlanmış qadınlar, güclü surətdə sıxışdırılmış homoseksuallığı olan kişilər analizə ən çox belə bir ağlına gələn fikirləri bildirməkdən imtina ilə başlayırlar.

İlk müqavimət kimi, xəstələrin ilk simptomları və ya təsadüfi hərəkətləri də xüsusi maraq doğura və onların nevrozuna hakim olan bir kompleksi açıb göstərə bilər. Zövqlü estetik mövqelərə malik istedadlı bir gənc filosof ilk müalicə üçün uzanmazdan əvvəl şalvarının qırışını düzəltməyə tələsir; o, sonralar estet olacağına uyğun olaraq, ən yüksək incəliyə malik keçmiş koprofil olduğunu göstərir. Gənc bir qız eyni vəziyyətdə tələsik yubkasının ətəyini görünən topuğunun üstünə çəkir; bununla o, sonrakı analizin aşkara çıxaracağı ən yaxşı şeyi, bədən gözəlliyinə dair narsisistik qürurunu və ekshibisionist meyllərini açıb göstərmiş olur.

Xəstələrin çoxu həkimin onların görmədiyi yerdə arxalarında oturduğu vəziyyətə qarşı müqavimət göstərirlər və müalicəni başqa mövqedə keçirməyə icazə istəyirlər, əsasən, həkimin görünüşündən məhrum olmaq istəmədikləri üçün. Onlara bu, adətən, rədd edilir; lakin onlara «seans» başlamazdan əvvəl və ya onun bitəcəyinin elan edilməsindən sonra, yəni yerlərindən qalxdıqları zaman, bir neçə cümlə söyləmək üçün öz təşəbbüsləri ilə şərait yaratmağa mane olmaq mümkün deyil. Beləliklə, onlar müalicəni iki hissəyə bölürlər: biri rəsmi hissədir, bu zaman onlar adətən çox çəkinərək davranırlar; digəri isə «rahat» hissədir, burada həqiqətən sərbəst danışır və müalicəyə aid saymadıqları müxtəlif məlumatlar verirlər. Həkim bu ayrılığa uzun müddət dözmür, seansdan əvvəl və ya sonra deyilənlərə diqqət yetirir və bunları ilk fürsətdə istifadə edərək, xəstənin qurmağa çalışdığı arakəsməni dağıdır. Bu arakəsmə yenə də transfer müqavimətinin materialından hazırlanmışdır.

Xəstənin məlumatları və fikirləri maneəsiz axan olduğu müddətcə, transfer mövzusuna toxunulmasın. Bütün prosedurların ən incə olan bu mərhələni, transfer müqavimətə çevrilənə qədər gözləmək lazımdır.

Qarşımıza çıxan növbəti sual prinsipial xarakter daşıyır. Sual belədir: Analiz olunan şəxsə məlumat verməyə nə vaxt başlamalıyıq? Onun ağlına gələn fikirlərinin gizli mənasını ona nə vaxt açmaq, analizin əsas şərtləri və texniki prosedurları haqqında onunla nə vaxt tanış etmək lazımdır?

Bu suala verilə biləcək cavab yalnız belə ola bilər: Xəstədə güclü bir transfer, yaxşı bir rapport qurulana qədər gözləmək lazımdır. Müalicənin ilk məqsədi onu müalicəyə və həkimin şəxsiyyətinə bağlamaqdır. Bunun üçün ediləcək yeganə şey ona vaxt verməkdir. Əgər ona ciddi maraq göstərilərsə, əvvəlcə üzə çıxan müqavimətlər diqqətlə aradan qaldırılarsa və bəzi səhvlərdən qaçılarsa, xəstə belə bir bağlılığı öz-özünə yaradacaq və həkimini, sevgi görməyə öyrəşdiyi şəxslərin obrazlarından birinin ardınca düzəcəkdir. Lakin bu ilk uğuru itirmək mümkündür, əgər əvvəlcədən empatiya mövqeyindən fərqli bir mövqe tutulsa, məsələn, əxlaqi dərslər verilsə və ya bir qrupun, məsələn, həyat yoldaşının digər tərəfinin nümayəndəsi və ya vəkili kimi davranılsa.

Bu cavab təbii olaraq belə bir üsulun məhkum edilməsini özündə ehtiva edir ki, bu üsul xəstəyə simptomlarının tərcümələrini, kimsə onları özü təxmin edən kimi, çatdırmaq istəyirdi, hətta bunda xüsusi bir qələbə görərdi ki, bu «həlləri» ilk görüşdə onun üzünə çırpsın. Təcrübəli analitik üçün xəstənin şikayətlərindən və xəstəlik hesabatından onun gizli arzularını aydın eşidiləcək şəkildə eşitmək çətin deyil; lakin bir yad adama, bütün analitik önşərtlərlə tanış olmayan birinə, ən qısa tanışlıqdan sonra açmaq üçün nə qədər özünü bəyənmə və ehtiyatsızlıq lazımdır ki, o, anasına insestuoz bağlıdır, guya sevdiyi arvadına qarşı ölüm arzuları bəsləyir, müdirini aldatmaq niyyəti ilə gəzir və sairə! Eşitmişəm ki, elə analitiklər var ki, belə ani diaqnozlarla və sürətli müalicələrlə öyünürlər, lakin mən hər kəsi belə nümunələrə uymaqdan çəkindirirəm. Bununla insan özünü və işini hər cür etibardan məhrum edər və ən şiddətli etirazlara səbəb olar, istər düzgün təxmin etmiş olsun, istərsə də olmasın, hətta əslində nə qədər tez düzgün təxmin etmiş olsa, bir o qədər şiddətli müqavimətə səbəb olar. Terapevtik effekt qayda olaraq əvvəlcə sıfıra bərabər olacaq, analizdən çəkindirmə isə qəti olacaq. Hətta müalicənin sonrakı mərhələlərində də ehtiyatlı olmaq lazım gələcək ki, bir simptom həllini və arzu tərcüməsini xəstə az qala bunun astanasında olana qədər, yəni bu həlli özü ələ keçirmək üçün yalnız qısa bir addım atmalı olana qədər çatdırmayaq. Əvvəlki illərdə tez-tez təsadüf edirdim ki, bir həllin vaxtından əvvəl bildirilməsi müalicənin vaxtından əvvəl sona çatmasına səbəb olurdu, həm birdən-birə oyadılan müqavimətlər nəticəsində, həm də həll ilə verilən rahatlıq əsasında.

Burada belə bir etiraz ediləcək: Bizim vəzifəmiz müalicəni uzatmaqdır, yoxsa onu mümkün qədər tez sona çatdırmaq? Xəstə öz bilməməsi və anlamaması nəticəsində əziyyət çəkmirmi və onu mümkün qədər tez bilən etmək, yəni həkim özü bilən olan kimi, borc deyilmi? Bu sualın cavablandırılması bilmənin mənası və psixoanalizdə sağalma mexanizmi haqqında kiçik bir ekskurs tələb edir.

Analitik texnikanın ən erkən dövrlərində biz, həqiqətən də, intellektualist düşüncə mövqeyindən xəstənin unutduğu şeylər haqqında biliyini yüksək qiymətləndirirdik və bu zaman bizim biliyimizlə onunki arasında demək olar ki, fərq qoymurduq. Unudulmuş uşaqlıq travması haqqında başqa tərəfdən, məsələn, valideynlərdən, qulluq edən şəxslərdən və ya azdırıcının özündən xəbər almaq mümkün olanda — ki, bu, ayrı-ayrı hallarda mümkün olurdu — biz bunu xüsusi bir uğur sayırdıq və xəstəyə bu xəbəri və onun doğruluğuna dair sübutları çatdırmağa tələsirdik, bununla nevrozu və müalicəni tez bir sona çatdıracağımıza əmin idik. Gözlənilən nəticə gəlməyəndə bu, ağır bir məyusluq oldu. Necə ola bilərdi ki, indi travmatik yaşantısını bilən xəstə yenə də elə davranırdı, sanki əvvəlkindən artıq heç nə bilmir? Sıxışdırılmış travmanın xatirəsi belə, onun bildirilməsi və təsviri nəticəsində üzə çıxmırdı.

Müəyyən bir halda histerik bir qızın anası mənə homoseksual yaşantını açmışdı ki, qızın tutmalarının fiksasiyasına bunun böyük təsiri olmuşdu. Ana bu səhnəni özü təsadüfən görmüşdü, lakin xəstə onu tamamilə unutmuşdu, halbuki o, artıq yetkinlikdən əvvəlki illərə aid idi. Mən indi ibrətamiz bir təcrübə keçirə bildim. Hər dəfə ananın danışdığını qızın yanında təkrarlayanda, qız histerik bir tutma ilə reaksiya verirdi və bundan sonra bildirilən şey yenidən unudulurdu. Şübhə yox idi ki, xəstə ona zorla qəbul etdirilən biliyə qarşı ən şiddətli müqavimət göstərirdi; nəhayət, o, mənim bildirişlərimdən qorunmaq üçün zehni zəifliyi və tam yaddaş itkisini simulyasiya edirdi. Beləliklə, biliyin özünə ona aid edilən əhəmiyyəti almaq və vurğunu o müqavimətlərin üzərinə qoymaq qərara alınmalı idi ki, bunlar vaxtilə bilməməyi doğurmuşdu və indi də onu müdafiə etməyə hazır idilər. Şüurlu bilik isə bu müqavimətlər qarşısında, hətta yenidən qovulmadıqda belə, gücsüz idi.

Xəstələrin şüurlu biliyi bilməməklə birləşdirməyi bacaran təəccüblü davranışı sözdə normal psixologiya üçün izahsız qalır. Psixoanaliz üçün bu, şüursuzu qəbul etdiyi üçün heç bir çətinlik yaratmır; lakin təsvir olunan fenomen, ruhi prosesləri topik olaraq diferensiallaşdırılmış şəkildə yaxınlaşdıran bir anlayışın ən yaxşı dayaqlarından biridir. Xəstələr indi sıxışdırılmış yaşantını öz düşüncələrində bilirlər, lakin bu düşüncədə sıxışdırılmış xatirənin hər hansı bir şəkildə saxlandığı yerə bağlantı yoxdur. Yalnız şüurlu düşüncə prosesi bu yerə qədər irəliləyib orada sıxışdırma müqavimətlərini aradan qaldırdıqda bir dəyişiklik baş verə bilər. Bu, sanki ədliyyə nazirliyində gənclik cinayətlərinin müəyyən yumşaq üsulla mühakimə olunması barədə bir fərman dərc edilmişdir. Bu fərman ayrı-ayrı mahal məhkəmələrinin diqqətinə çatmadıqca və ya mahal hakimlərinin bu fərmana əməl etmək niyyətində olmadıqları, əksinə öz başlarına hökm verdikləri halda, ayrı-ayrı gənc cinayətkarların işinə baxılmasında heç nə dəyişilə bilməz. Düzəliş üçün onu da əlavə edək ki, sıxışdırılmışın xəstəyə şüurlu çatdırılması yenə də təsirsiz qalmır. O, arzu olunan təsiri — simptomlara son qoymağı — göstərməyəcək, lakin başqa nəticələr verəcək. O, əvvəlcə müqavimətləri, sonra isə onların aradan qaldırılması baş verdikdə, gedişində nəhayət şüursuz xatirəyə gözlənilən təsirin meydana gəldiyi bir düşüncə prosesini hərəkətə gətirəcək.

İndi müalicə vasitəsilə hərəkətə gətirdiyimiz qüvvələr oyununun ümumi mənzərəsini əldə etməyin vaxtıdır. Terapiyanın növbəti hərəkətverici qüvvəsi xəstənin əzabı və bundan qaynaqlanan sağalma arzusudur. Bu hərəkətverici qüvvənin böyüklüyündən bir çox şey çıxılır ki, bunlar yalnız analizin gedişində aşkar edilir, ilk növbədə ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı, lakin hərəkətverici qüvvənin özü müalicənin sonuna qədər qorunub saxlanmalıdır; hər yaxşılaşma onun azalmasını doğurur. Lakin tək başına o, xəstəliyi aradan qaldırmağa qadir deyil; ona iki şey çatışmır: o, bu məqsədə aparan yolları bilmir və müqavimətlərə qarşı zəruri enerji miqdarlarını təmin etmir. Hər iki nöqsanın qarşısını analitik müalicə alır. Müqavimətləri aradan qaldırmaq üçün tələb olunan affekt miqdarlarını o, transfer üçün hazır duran enerjiləri səfərbər etməklə təmin edir; vaxtında çatdırılmalar vasitəsilə xəstəyə bu enerjiləri yönəltməli olduğu yolları göstərir. Transfer çox vaxt əzab simptomlarını tək başına aradan qaldıra bilər, lakin o zaman yalnız müvəqqəti olaraq, nə qədər ki, özü mövcuddur. Bu onda təlqin müalicəsidir, psixoanaliz deyil. Müalicə sonuncu adı yalnız o zaman haqq edir ki, transfer öz intensivliyini müqavimətləri aradan qaldırmaq üçün istifadə etmiş olsun. Yalnız o zaman xəstəlik qeyri-mümkün olmuşdur, hətta transfer öz təyinatının tələb etdiyi kimi yenidən həll edilmiş olsa belə.

Müalicənin gedişində xəstənin intellektual marağı və başa düşməsi kimi başqa bir dəstəkləyici amil də oyadılır. Lakin bu, bir-biri ilə mübarizə aparan digər qüvvələrlə müqayisədə demək olar ki, nəzərə alınmır; müqavimətlərdən qaynaqlanan hökm bulanıqlığı nəticəsində onun daimi olaraq dəyərdən düşmə təhlükəsi var. Beləliklə, xəstənin analitikə borclu olduğu yeni qüvvə mənbələri kimi transfer və təlimat (məlumat vermə yolu ilə) qalır. Lakin o, təlimatdan yalnız transfer vasitəsilə buna məcbur edildiyi qədər istifadə edir; buna görə də ilk məlumatı güclü bir transfer qurulana qədər gözləmək lazımdır və əlavə edək ki, növbə ilə üzə çıxan transfer müqavimətləri tərəfindən törədilən transfer pozuntusu aradan qaldırılana qədər hər bir sonrakı məlumat da gözləməlidir.