Kişidə obyekt seçiminin xüsusi bir tipinə dair

Biz indiyə qədər insanların hansı «sevgi şərtlərinə» əsasən obyekt seçimi etdiklərini və fantaziyalarının tələblərini reallıqla necə uzlaşdırdıqlarını bizə təsvir etməyi şairlərə buraxmışıq. Şairlər belə bir məsələnin həllinə qadir edən bəzi xüsusiyyətlərə də malikdirlər; ilk növbədə, başqalarının gizli ruh təhriklərini qavramaq üçün incə həssaslığa və öz şüursuzunu açıq şəkildə ifadə etməyə cəsarətə malikdirlər. Lakin onların məlumatlarının elmi dəyəri bir amil tərəfindən aşağı salınır. Şairlər intellektual və estetik həzz, eləcə də müəyyən hissi təsirlər əldə etmək şərti ilə məhdudlaşdıqları üçün, reallığın materialını dəyişmədən təsvir edə bilməzlər; əksinə, onun hissələrini təcrid etməli, maneə törədən əlaqələri qoparmalı, bütövlüyü yumşaltmalı və çatışmayan hissələri əvəz etməlidirlər. Bunlar məlum «poetik azadlığın» imtiyazlarıdır. Həmçinin, onlar hazır vəziyyətdə təsvir etdikləri belə ruhi vəziyyətlərin mənşəyi və inkişafına çox az maraq göstərə bilərlər. Beləliklə, elmin daha kobud əllərlə və daha az həzz qazanmaqla, insanların minlərlə ildir şairlərin bədii emalından zövq aldıqları eyni materiallarla məşğul olması qaçılmaz olur. Bu qeydlər, insan sevgi həyatının da ciddi elmi şəkildə işlənməsinin əsaslandırılmasına xidmət edə bilər. Elm, psixi işimiz üçün mümkün olan həzz prinsipindən ən mükəmməl imtinadır.

Psixoanalitik müalicələr zamanı nevrotiklərin sevgi həyatından kifayət qədər təəssürat toplamaq üçün geniş imkanlar olur və bu zaman insan, orta səviyyəli sağlam insanlarda və ya hətta üstün xüsusiyyətlərə malik şəxslərdə belə oxşar davranışların müşahidə edildiyini və ya təcrübə olunduğunu xatırlaya bilər. Materialın təsadüfi əlverişliyi nəticəsində təəssüratların toplanması ilə bəzi tiplər daha aydın şəkildə ortaya çıxır. Mən burada belə bir kişi obyekt seçimi tipini ilk növbədə təsvir etmək istəyirəm, çünki o, bir sıra «sevgi şərtləri» ilə seçilir; bu şərtlərin birgəliyi anlaşılmaz, hətta əslində təəccüblüdür və o, sadə psixoanalitik izahatı mümkün edir.

(1) Bu sevgi şərtlərindən birincisi tamamilə spesifik adlandırıla bilər; onu aşkar etdikdə, insan bu tipin digər xarakteristikalarının mövcudluğunu axtara bilər. Ona «zərər çəkmiş üçüncü şəxs» şərti adını vermək olar; onun məzmunu ondan ibarətdir ki, müvafiq şəxs heç vaxt hələ sərbəst olan, yəni qız və ya tək yaşayan qadını sevgi obyektinə çevirmir, yalnız başqa bir kişi tərəfindən ər, nişanlı və ya dost kimi mülkiyyət hüquqları irəli sürülə bilən qadını seçir. Bu şərt bəzi hallarda o qədər amansızdır ki, eyni qadın heç kimə məxsus olmadıqda ilk növbədə nəzərdən qaçırıla və ya hətta rədd edilə bilər, halbuki o, başqa bir kişi ilə qeyd olunan münasibətlərdən birinə girdiyi kimi dərhal aşiq olma obyektinə çevrilir.

(2) İkinci şərt bəlkə də birincisi qədər sabit deyil, lakin ondan az nəzərəçarpan deyil. Tip yalnız birinci şərt ilə onun birgəliyi ilə tamamlanır, halbuki birinci şərt tək başına da çox geniş yayılmış görünür. Bu ikinci şərt ondan ibarətdir ki, pak və şübhəsiz qadın heç vaxt onu sevgi obyektinə yüksəldən cazibə göstərmir, yalnız müəyyən şəkildə cinsi baxımdan şübhəli olan, sədaqətinə və etibarlılığına şübhə bəsləməyə icazə verilən qadın bunu edir. Bu son xarakter, flörtə qarşı olmayan həyat yoldaşının nüfuzuna düşən yüngül kölgədən bir kokot və ya eşq sənətkarının açıq-aydın poliqam həyat tərzinə qədər əhəmiyyətli bir sıra dəyişikliklər göstərə bilər, lakin bizim tipimizə aid olanlar bu cür şeylərdən imtina etmirlər. İnsan bu şərti bir qədər kobudlaşdıraraq «fahişə eşqi» adlandıra bilər.

Birinci şərt, sevdiyi qadını əlindən aldığınız kişiyə qarşı mübarizə xarakterli, düşmənçilik təhriklərinin doyumuna səbəb olduğu kimi, ikinci şərt, yəni qadının fahişəliyi, bu tipə aid olan aşıqlar üçün bir ehtiyac kimi görünən qısqanclığın təzahürü ilə əlaqəlidir. Yalnız qısqanclıq edə bildikləri zaman ehtiras öz zirvəsinə çatır, qadın tam dəyərini qazanır və onlar bu ən güclü hissləri yaşamağa imkan verən bir fürsətdən yararlanmağı heç vaxt buraxmırlar. Təəccüblü şəkildə, bu qısqanclıq sevgilinin qanuni sahibinə qarşı deyil, sevgili ilə şübhəli əlaqələri olduğu düşünülən yeni ortaya çıxan yad adamlara qarşı yönəlir. Açıq hallarda aşiq qadını yalnız özünə məxsus etmək istəyi göstərmir və üçbucaqlı münasibətdə tamamilə rahat hiss edir. Xəstələrimdən biri, xanımının xəyanətlərindən dəhşətli şəkildə əziyyət çəkmiş olsa da, onun evlənməsinə qarşı heç bir etirazı yox idi, əksinə, bunu bütün vasitələrlə təşviq edirdi; sonra isə illər boyu həmin kişiyə qarşı qısqanclığın ən kiçik əlamətini belə göstərmədi. Başqa tipik bir hal, ilk sevgi münasibətlərində ərinə qarşı çox qısqanc olmuş və xanımı onunla cinsi əlaqəni dayandırmağa məcbur etmişdi; lakin sonrakı çoxsaylı münasibətlərində digərləri kimi davranırdı və qanuni kişini artıq maneə kimi qəbul etmirdi.

Aşağıdakı bəndlər artıq sevgi obyektindən tələb olunan şərtləri deyil, aşiqin seçdiyi obyektə qarşı davranışını təsvir edir.

(3) Normal sevgi həyatında qadının dəyəri onun cinsi bütövlüyü ilə müəyyən edilir və fahişəlik xarakterinə yaxınlaşmaqla aşağı düşür. Buna görə də, bizim tipə aid olan aşıqların bu xarakterə malik olan qadınları ən yüksək dəyərli sevgi obyektləri kimi qəbul etmələri, normadan diqqət çəkən bir sapma kimi görünür. Bu qadınlarla olan sevgi münasibətləri, digər bütün maraqların tükənməsinə qədər ən yüksək psixi səylə aparılır; onlar sevə biləcəyi yeganə şəxslərdir və sədaqətə olan öz tələbləri, əslində nə qədər pozulursa pozulsun, hər dəfə yenidən irəli sürülür. Təsvir olunan sevgi münasibətlərinin bu cizgilərində, hər bir aşiq olma halına müəyyən dərəcədə xas olan məcburi xarakter həddindən artıq aydın şəkildə özünü göstərir. Lakin bağlanmanın sədaqətindən və intensivliyindən, belə bir sevgi münasibətinin həmin şəxslərin sevgi həyatını dolduracağı və ya həyatlarında yalnız bir dəfə baş verəcəyi gözləntisini çıxarmaq olmaz. Əksinə, bu tipə aid olanların həyatında eyni xüsusiyyətlərə malik olan – biri digərinin dəqiq surəti olan – ehtiraslar dəfələrlə təkrarlanır; hətta sevgi obyektləri xarici şərtlərə, məsələn, yaşayış yerinin və mühitin dəyişməsinə görə, bir-birini o qədər tez-tez əvəz edə bilər ki, uzun bir sıra yaranır.

(4) Müşahidəçi üçün ən təəccüblü olan, bu tipdəki aşıqların sevdikləri qadını «xilas etmək» təmayülüdür. Kişi, sevgilisinin ona ehtiyac duyduğuna, onsuz hər hansı bir əxlaqi dayaqdan məhrum olacağına və sürətlə acınacaqlı bir səviyyəyə düşəcəyinə inanır. Beləliklə, o, ondan ayrılmayaraq onu xilas edir. Xilas etmək niyyəti bəzi hallarda sevgilisinin cinsi etibarsızlığı və sosial baxımdan təhlükədə olan mövqeyinə istinadla əsaslandırıla bilər; lakin belə reallıqdan irəli gələn əsaslar olmadıqda da bu niyyət eyni dərəcədə açıq şəkildə ortaya çıxır. Təsvir olunan tipə aid olan, qadınları ustalıqla başdan çıxarma və sofistik dialektika ilə qazanmağı bacaran kişilərdən biri, sevgi münasibətində hər bir sevgilisini «əxlaq» yolunda saxlamaq üçün öz yazdığı traktatlarla heç bir səy əsirgəməzdi.

Burada təsvir olunan mənzərənin ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinə, sevgilisinin azad olmaması və fahişəliyə bənzəyən vəziyyətinə, onların yüksək qiymətləndirilməsinə, qısqanclıq ehtiyacına, uzun bir silsilə ilə uzlaşa bilən sadiqliyə və xilas etmək niyyətinə nəzər salsaq, bunların tək bir mənbədən irəli gəldiyini ehtimal etmək çətin olar. Lakin psixoanalitik dərinləşmə ilə nəzərdə tutulan şəxslərin həyat hekayəsinə baxdıqda, belə bir mənbə asanlıqla ortaya çıxır. Bu xüsusi obyekt seçimi və bu qəribə sevgi davranışı, normal insanın sevgi həyatındakı kimi eyni psixi mənşəyə malikdir; onlar nəvazişin anaya uşaqlıq fiksasiyasından irəli gəlir və bu fiksasiyanın çıxış yollarından birini təşkil edir. Normal sevgi həyatında obyekt seçiminin ana nümunəsini açıq şəkildə ifadə edən yalnız bir neçə xüsusiyyət qalır, məsələn, gənc kişilərin daha yetkin qadınlara olan üstünlük verməsi; libidonun anadan ayrılması nisbətən sürətlə baş verir. Bizim tipdə isə libido, pubertanın başlamasından sonra da ananın yanında o qədər uzun qalır ki, sonradan seçilən sevgi obyektlərinə anaların xarakter xüsusiyyətləri həkk olunur və bunların hamısı asanlıqla tanınan ana əvəzedicilərinə çevrilir. Burada yeni doğulmuş uşağın kəllə formasiyası ilə müqayisə yaranır; uzadılmış doğumdan sonra uşağın kəlləsi ananın dar çanağının qəlibini təşkil etməlidir.

O, artıq bizim tipimizin xarakterik cizgilərinin, sevgi şərtlərinin və sevgi davranışının həqiqətən ana konstellasiyasından qaynaqlandığını inandırıcı göstərmək bizim borcumuzdur. Bu, ən asan şəkildə ilk şərt, yəni qadının azad olmaması və ya zərər çəkmiş üçüncü şəxs şərti üçün mümkün ola bilər. İnsan asanlıqla başa düşür ki, ailədə böyüyən uşaq üçün ananın ataya məxsus olması faktı, analıq mahiyyətinin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilir və zərər çəkmiş üçüncü şəxs ata özüdür. Eyni dərəcədə asanlıqla, sevilən qadının tək və əvəzolunmaz olması haqqında həddindən artıq yüksək qiymətləndirici cizgi də infantil kontekstə uyğun gəlir, çünki heç kim bir anadan çoxuna sahib deyil və ona olan münasibət hər hansı bir şübhədən uzaq və təkrarlanmaz bir hadisənin təməli üzərində qurulub.

Əgər bizim tipimizdə sevgi obyektləri hər şeydən əvvəl ana əvəzləyiciləri olmalıdırsa, onda vəfalıq şərtinə birbaşa zidd görünən sıralanma da aydın olur. Psixoanaliz bizə başqa nümunələrlə də öyrədir ki, şüursuzda fəaliyyət göstərən əvəzolunmaz olan, çox vaxt sonsuz bir sıraya parçalanma ilə özünü büruzə verir; sonsuz, çünki hər bir əvəzedici arzulanan doyumu verməyə qadir deyil. Beləliklə, uşaqların müəyyən yaşda dayandırıla bilməyən sual vermə həzzini, onların yalnız bir sual verməli olduqları, lakin bunu dilinə gətirə bilmədikləri ilə izah etmək olar; bəzi nevrozla zərər görmüş şəxslərin çox danışması isə açıqlanmağa can atan və bütün vəsvəsələrə baxmayaraq sirrini açmadıqları bir təzyiqdən qaynaqlanır.

Buna qarşı, seçilmiş obyektin fahişəliyi şəklində ifadə olunan ikinci sevgi şərtinin ana kompleksindən törəməsinə şiddətlə müqavimət göstərdiyi görünür. Böyüklərin şüurlu düşüncəsi ananı toxunulmaz əxlaqi təmizliyə malik şəxsiyyət kimi görməyə üstünlük verir və başqa az şey, xaricdən gələndə ananın bu xarakterinə şübhə qədər təhqiredici, daxildən qalxanda isə o qədər əzablı təsir bağışlayır. Lakin «ana» və «fahişə» arasında ən kəskin ziddiyyət yaradan məhz bu münasibət, biz artıq şüursuzda çox vaxt şüurda iki ziddiyyətə bölünmüş şəkildə mövcud olan şeyin birləşdiyini öyrəndiyimiz üçün, bu iki kompleksin inkişaf tarixini və şüursuz münasibətini araşdırmağa bizi təşviq edir. Tədqiqat bizi oğlanın böyüklər arasındakı cinsi münasibətlər haqqında daha tam məlumat əldə etdiyi həyat dövrünə, təxminən pubertatdan əvvəlki illərə qaytarır. Orada açıq-aşkar alçaldıcı və üsyançı təmayül daşıyan kobud açıqlamalar onu cinsi həyatın sirri ilə tanış edir, cinsi fəaliyyətinin ifşa edilməsi ilə uzlaşmaz olduğu ortaya çıxan böyüklərin nüfuzunu məhv edir. Bu açıqlamaların yeni sirrə qoşulan şəxs üzərində ən güclü təsirə malik olan tərəfi, onların öz valideynləri ilə əlaqəsidir. Dinləyici tərəfindən bu əlaqə çox vaxt birbaşa rədd edilir, məsələn, belə sözlərlə: «Sənin valideynlərin və başqa adamların belə şeylər etməsi mümkündür, amma mənim valideynlərim üçün bu, tamamilə qeyri-mümkündür.»

«Cinsi maarifləndirmə»nin nadir hallarda çatışmayan nəticəsi olaraq, oğlan eyni zamanda bəzi qadınların mövcudluğu haqqında məlumat əldə edir; bu qadınlar cinsi aktı peşəkar şəkildə icra etdikləri üçün ümumiyyətlə aşağılanırlar. Bu aşağılama ona özü uzaq olmalıdır; o, bu bədbəxtlərə yalnız həsrət və dəhşət qarışığı göstərir, çünki bilir ki, ona qədər yalnız «Böyüklər»in münhasır imtiyazı hesab edilən cinsi həyata o da onlar vasitəsilə daxil edilə bilər. Əgər o, valideynləri üçün cinsi fəaliyyətin çirkin normalarından bir istisna tələb edən şübhəni artıq saxlaya bilmirsə, o, sinik dəqiqliklə deyir ki, ana ilə fahişə arasındakı fərq elə də böyük deyil, əslində onlar eyni şeyi edirlər. Maarifləndirici məlumatlar əslində onun erkən uşaqlıq təəssüratlarının və istəklərinin xatirə izlərini oyatmış və bu izlərdən bəzi ruhi təhrikləri yenidən fəaliyyətə gətirmişdir. O, ananı yeni qazanılmış mənada arzulamağa və atayı bu istəyə mane olan rəqib kimi yenidən nifrət etməyə başlayır; bizim dediyimiz kimi, o, Edip kompleksinin hakimiyyəti altına düşür. O, anaya bunu unutmur və cinsi əlaqənin lütfünü ona deyil, ataya bəxş etdiyini xəyanət işığı altında nəzərdən keçirir. Əgər bu təhriklər tez keçib getmirsə, onların başqa çıxış yolu yoxdur, yalnız müxtəlif şəraitdə ananın cinsi fəaliyyətini məzmunu təşkil edən fantaziyalarda həyata keçmək; bu fantaziyaların gərginliyi onanistik aktla həll olmağa xüsusi olaraq asanlıqla gətirib çıxarır. İki hərəkətverici motivin, yəni arzu və qisas hissinin daimi qarşılıqlı təsiri nəticəsində, ananın xəyanəti haqqında fantaziyalar qat-qat üstünlük təşkil edir; ananın xəyanət etdiyi sevgili demək olar ki, həmişə öz Məninin, daha dəqiq desək, yaşın yetkinləşməsi ilə atanın səviyyəsinə qaldırılmış idealizə edilmiş şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Başqa bir yerdə «ailə romanı» kimi təsvir etdiyim şey, bu fantaziya fəaliyyətinin çoxsaylı inkişaflarını və həyatın bu dövründəki müxtəlif eqoist maraqlarla onun iç-içə keçməsini əhatə edir. Bu ruhi inkişaf parçasına aid məlumatı əldə etdikdən sonra, sevgilinin fahişəliyi şərtinin birbaşa ana kompleksindən irəli gəldiyini artıq ziddiyyətli və anlaşılmaz hesab edə bilmərik. Bizim təsvir etdiyimiz kişi sevgi həyatının tipi bu inkişaf tarixinin izlərini özündə daşıyır və sadəcə olaraq, sonradan həyatın reallığına çıxış yolunu yenə də tapmış olan oğlanın pubertat fantaziyalarına bağlılıq kimi başa düşülə bilər. Pubertat illərində həvəslə təcrübə olunan onaniyanın həmin fantaziyaların fiksasiyasına öz töhfəsini verdiyini qəbul etmək çətinlik yaratmır.

Həqiqi sevgi həyatına nəzarət etmək üçün yüksəlmiş bu fantaziyalarla, sevgilini xilas etmək təmayülünün yalnız zəif, səthi və şüurlu əsaslandırma ilə tükəndirilə bilən bir əlaqədə olduğu görünür. Sevgili özünün dəyişkənliyə və xəyanətə meylliliyi ilə təhlükəyə düşür, ona görə də aşığın onun fəzilətini nəzarət altında saxlayaraq və pis meyillərinə qarşı çıxaraq onu bu təhlükələrdən qorumağa çalışması başa düşüləndir. Lakin insanın örtük xatirələrinin, fantaziyalarının və gecə yuxularının tədqiqi göstərir ki, burada yaxşı nəticələnmiş bir «rasionalizasiya» mövcuddur; bu, yuxuda uğurlu ikinci dərəcəli işlənməyə bərabər tutula bilən şüursuz bir motivin rasionalizasiyasıdır. Əslində, xilas etmə motivi öz mənasına və tarixinə malikdir və ana və ya, daha dəqiq desək, valideyn kompleksinin müstəqil bir törəməsidir. Uşaq eşidir ki, həyatını valideynlərinə borcludur, anası ona «həyatı bəxş edib», onda onun nəvazişli, böyüklük iddiası olan və müstəqilliyə can atan təhrikləri birləşir ki, valideynlərə bu hədiyyəni geri qaytarmaq, onlara bərabər dəyərli bir şeylə cavab vermək istəyini yaratsın. Bu, sanki oğlanın inadı belə demək istəyirmiş: Atadan heç nə istəmirəm, mən ona nəyə başa gəlmişəmsə, hamısını ona geri qaytaracağam. O, sonra atanı həyat təhlükəsindən xilas etmək fantaziyasını qurur, bununla da onunla hesablaşır və bu fantaziya kifayət qədər tez-tez imperatora, krala və ya başqa böyük bir ağaya keçir və bu təhrifdən sonra şüur üçün qəbul edilə bilən və hətta şair üçün də istifadə oluna bilən hala gəlir. Ataya tətbiq edildikdə, xilas fantaziyasının inadçı mənası çox üstün gəlir, anaya isə o, əsasən öz nəvazişli mənasını yönəldir. Ana uşağa həyat bəxş edib və bu qəribə hədiyyəni bərabər dəyərli bir şeylə əvəz etmək asan deyil. Şüursuzda asanlaşan – şüurlu anlayışların bir-birinə qarışmasına bərabər tutula bilən – kiçik məna dəyişikliyi ilə, ananın xilas edilməsi mənasını qazanır: ona uşaq bəxş etmək və ya yaratmaq, əlbəttə, özünə bənzər bir uşaq. Xilas etmənin ilkin mənasından uzaqlaşma o qədər də böyük deyil, məna dəyişikliyi ixtiyari deyil. Ana insana öz həyatını bəxş edib və insan ona qarşılıq olaraq başqa bir həyat, özünə ən çox bənzəyən bir uşağın həyatını bəxş edir. Oğul, anadan özünə bənzər bir oğul sahibi olmaq istəyərək minnətdarlığını göstərir, yəni xilas fantaziyasında o, atayla tamamilə eyniləşir. Bütün həvəslər – sevgi dolu, minnətdar, şəhvətli, inadçı, özünü üstün tutan – bir istəklə təmin olunur: özünün atası olmaq. Təhlükə anı da məna dəyişikliyi zamanı itirilməyib; çünki doğum aktının özü, ananın səyi ilə xilas olunduğumuz təhlükədir. Doğum həm ən ilk həyat təhlükəsidir, həm də gələcəkdə qarşısında təşviş hiss etdiyimiz bütün təhlükələrin nümunəsidir və doğumun təcrübəsi bizə ehtimal ki, təşviş adlandırdığımız affekt ifadəsini miras qoyub. Şotlandiya əfsanəsindəki Makduff, anası tərəfindən doğulmamış, anasının bətnindən kəsilib çıxarılmış olduğuna görə, təşvişi də bilməyib.

Köhnə yuxu yozucusu Artemidoros, yuxunun yuxu görənin şəxsindən asılı olaraq mənasını dəyişdiyi barədəki iddiasında əlbəttə haqlı idi. Şüursuz düşüncələrin ifadəsinə aid olan qanunlara görə, «xilas etmə» sözü, bunun bir qadın və ya bir kişi tərəfindən fantaziya edilməsindən asılı olaraq mənasını dəyişə bilər. Bu söz həm: uşaq etmək = doğuma gətirmək (kişi üçün), həm də: özünün uşaq doğması (qadın üçün) mənasına gələ bilər.

Xüsusilə su ilə birlikdə yuxularda və xəyallarda xilas etmənin bu müxtəlif mənaları aydın şəkildə müşahidə edilə bilər. Əgər bir kişi yuxuda bir qadını sudan xilas edərsə, bu o deməkdir: o, onu ana edir; yuxarıdakı müzakirələrə görə bu, məzmunca: o, onu öz anası edir, ifadəsi ilə eyni mənadadır. Əgər bir qadın başqasını (uşağı) sudan xilas edərsə, o, Musa əfsanəsindəki²⁰ kral qızı kimi, onu doğuran anası olduğunu etiraf edir.

Bəzən ataya yönəlmiş qurtarma xəyalı da nəvazişli bir məna daşıyır. Bu, ataya oğul kimi sahib olmaq, yəni ata kimi olan bir oğula sahib olmaq istəyini ifadə etmək istəyir. Qurtarma motivinin valideyn kompleksi ilə bütün bu əlaqələrinə görə, sevgilini qurtarmağa yönələn təmayül, burada təsvir edilən sevgi tipinin əsas xüsusiyyətlərindən birini təşkil edir.

Burada, anal erotikanın qurulmasında olduğu kimi, müşahidə materialından əvvəlcə ekstremal və kəskin şəkildə sərhədlənmiş tipləri seçib çıxarmaqdan ibarət olan iş metodumu əsaslandırmağı zəruri hesab etmirəm. Hər iki halda, bu tipin yalnız bəzi xüsusiyyətlərinin və ya bu xüsusiyyətlərin qeyri-müəyyən şəkildə ifadə olunduğu çox sayda fərd mövcuddur və bu tiplərin daxil olduğu bütöv əlaqənin izahının, onların düzgün qiymətləndirilməsinə imkan verdiyi aydındır.