Gimnazist şagirdin psixologiyasına dair

Belə irəli yaşlarda yenidən gimnaziya üçün “almanca məqalə” yazmaq vəzifəsi verildikdə insan qəribə bir hisslə qarşılaşır. Lakin insan avtomatik olaraq, “Diqqət!” əmri ilə əllərini şalvarının tikişinə yapışdırmalı və paketləri yerə salmalı olan köhnə əsgər kimi itaət edir. Son yarım əsrdə heç nə dəyişməmiş kimi nə qədər istəklə razılaşdığımız maraqlıdır. O vaxtdan bəri insan yaşlanıb, altmışıncı yaşının ərəfəsindədir və bədən hissləri ilə güzgü, həyat işığının artıq nə qədərini yandırıb bitirdiyini birmənalı şəkildə göstərir.

Təxminən on il əvvəl insan yenidən tam gənc olduğunu hiss etdiyi anlar yaşaya bilərdi. Artıq ağ saqqallı və vətəndaş həyatının bütün yükü ilə yüklənmiş halda doğma şəhərin küçələrində gəzərkən, insan gözləmədən bir və ya digər yaxşı qorunmuş yaşlı bəylə qarşılaşardı və onu demək olar ki, təvazökarlıqla salamlayardı, çünki onun içərisində öz gimnaziya müəllimlərindən birini tanıyardı. Lakin sonra dayanar və ona fikrə dalaraq baxardı: O həqiqətən odur, yoxsa ona çox bənzəyən biridir? O nə qədər gənc görünür və sən özün nə qədər yaşlanmısan! Bu gün o nə qədər yaşlı ola bilər? O vaxtlar bizə böyükləri təmsil edən bu kişilər bizdən nə qədər az yaşlı idilər?

Keçmiş zaman sonra sanki qaranlıqlaşmışdı və ondan on səkkiz yaşına qədər olan həyat illəri yaddaşın küncələrindən öz qabaqcadan sezgiləri, səhvlikləri, ağrılı dəyişmələri və xoşbəxtlik verən uğurları ilə yüksəldi; bu, batmış bir mədəniyyət dünyasına ilk baxışlar idi ki, ən azından mənə sonralar həyat mübarizələrində misilsiz bir təsəlli olacaqdı; bu, elmlərlə ilk təmaslar idi ki, insan onlar arasında hansına — şübhəsiz qiymətsiz — xidmətlərini həsr edəcəyini seçə biləcəyinə inanırdı. Mən bütün bu dövrün, əvvəlcə yalnız zəif bir işarə ilə özünü göstərən, lakin mən onu buraxılış imtahanı inşasında açıq sözlərə bürüyə bildiyim bir vəzifənin qabaqcadan sezgisi ilə keçdiyini xatırladığıma inanırdım: Mən həyatımda insanlığın biliyinə bir töhfə vermək istəyirdim. Sonra həkim oldum, lakin əslində daha çox psixoloq oldum və müasir dövrdə yaxın və uzaq xarici dilli ölkələrdə həkimləri və tədqiqatçıları nəfəsini kəsən, tərif və qınamağa səbəb olan — təbii ki, öz vətənində ən az — yeni bir psixoloji elmi, yəni «Psixoanaliz»i yaratmağa nail oldum.

Psixoanalitik olaraq mən intellektual proseslərdən çox, emosional proseslərlə, şüurlu ruhi həyatdan çox, şüursuz ruhi həyatla maraqlanmalıyam. Keçmiş gimnaziya müəllimimlə görüşdəki təəssüf hissim mənə ilk etirafımı etməyi xatırladır: Bizləri daha çox nə məşğul edirdi və bizlər üçün daha əhəmiyyətli olurdu: bizə təqdim olunan elmlərlə məşğuliyyət, yoxsa müəllimlərimizin şəxsiyyətləri ilə məşğuliyyət? Hər halda, bizlərin hamısında sonunculara qarşı heç vaxt dayanmayan bir gizli axın mövcud idi və bir çoxları üçün elmlərə gedən yol yalnız müəllimlərin şəxsiyyətləri üzərindən keçirdi; bəziləri bu yolda ilişib qaldılar və bəzilərinə bu yol — nə üçün bunu etiraf etməyək? — daimi olaraq bağlandı.

Biz onlara yaxınlaşmağa çalışırdıq və ya onlardan uzaqlaşırdıq, onlarda ehtimal ki, mövcud olmayan sevgi və ya nifrət hisslərini təsəvvür edirdik, onların xarakterlərini öyrənirdik və onlar vasitəsilə öz xarakterlərimizi formalaşdırırdıq və ya təhrif edirdik. Onlar bizlərin ən güclü üsyanlarını oyadırdılar və bizləri tam itaətə məcbur edirdilər; biz onların kiçik zəifliklərini axtarırdıq və onların böyük üstünlükləri, biliyi və ədaləti ilə fəxr edirdik. Əsasən, onları çox sevirdik, əgər onlar bizə buna bir əsas verirdilərsə; bütün müəllimlərimizin bunu nəzərinə alıb-almadığını bilmirəm.

Lakin inkar etmək olmaz ki, biz onlara qarşı çox xüsusi bir şəkildə mövqe tutmuşduq, bu mövqe təsir altına düşənlər üçün bəzi narahatlıqlar yarada bilərdi. Biz əvvəlcədən onlara qarşı həm sevgiyə, həm nifrətə, həm tənqidlərə, həm də ehtirama bərabər dərəcədə meylli idik. Psixoanaliz belə ziddiyyətli davranışa hazır olmağı ambivalent adlandırır; o, belə bir hissi ambivalensiyanın mənbəyini sübut etmək üçün çətinlik çəkmir.

O, bizə öyrətdi ki, fərdin sonrakı davranışı üçün son dərəcə vacib olan digər şəxslərə qarşı emosional münasibətlər gözlənilmədən çox erkən vaxtda formalaşır. Uşaqlığın ilk altı ilində kiçik insan özünün eyni və əks cinsdən olan şəxslərlə münasibətlərinin növünü və emosional tonunu müəyyən edir; o, bu münasibətləri bundan sonra inkişaf etdirə və müəyyən istiqamətlərdə dəyişdirə bilər, lakin artıq onları ləğv edə bilməz. Onun bu şəkildə bağlandığı şəxslər onun valideynləri və bacı-qardaşlarıdır. Sonradan tanıdığı bütün insanlar ona bu ilk hisslər obyektinin (təxminən valideynlərlə yanaşı, baxıcıların da) əvəzediciləri olur və onun üçün ataların, anaların, bacı-qardaşların və s. “imagines” adlandırdığımız obrazlarından çıxan sıralarda düzülür. Deməli, bu sonrakı tanışlıqlar bir növ hisslər irsini daşımalı olurlar; onlar öz iştirakları çox az olan simpatiya və antipatiyalarla qarşılaşırlar; bütün sonrakı dostluq və sevgi seçimi həmin ilk nümunələrin buraxdığı xatirə izləri əsasında baş verir.

Adətən yaddaşda saxlanılmayan uşaqlığın imagines-lərindən gənc və kişi üçün atasının obrazından daha əhəmiyyətli olanı yoxdur. Orqanik zərurət bu münasibətə emosional ambivalensiya gətirib çıxarmışdır; bunun ən təsirli ifadəsini biz Kral Edip haqqında yunan mifində görə bilərik. Kiçik oğlan atasını sevməli və ona heyran qalmalıdır; o, ona bütün varlıqların ən güclüsü, ən mehribanı və ən ağıllısı kimi görünür; Allahın özü belə, erkən uşaqlıq psixi həyatında təqdim olunduğu kimi, bu ata obrazının yüksəldilməsindən başqa bir şey deyildir. Lakin çox tezliklə bu emosional münasibətin digər tərəfi üzə çıxır. Ata həm də öz həvəs həyatının güclü pozucusu kimi tanınır; o, təkcə təqlid edilmək istənilən deyil, həm də yerini özünün tutmaq üçün aradan qaldırılmaq istənilən nümunəyə çevrilir. Ataya qarşı zərif və düşmən təhrik artıq bir-biri ilə yanaşı davam edir, çox vaxt bütün həyat boyu, birinin digərini ləğv edə bilməməsi ilə. Ziddiyyətlərin belə bir yanaşmasında bizim emosional ambivalensiya adlandırdığımız şeyin xarakteri dayanır.

Uşaqlığın ikinci yarısında ata ilə bu münasibətdə dəyişiklik hazırlanır; bunun əhəmiyyətini insan kifayət qədər böyük təsəvvür edə bilməz. Oğlan uşağı öz uşaq otağından kənarda olan real dünyaya baxmağa başlayır və indi onun ilkin ata hörmətini sarsıdan və bu ilk idealından ayrılmasını təşviq edən kəşfləri etməli olur. O, atasının artıq ən güclü, ən ağıllı və ən zəngin olmadığını görür; onunla narazı qalır, onu tənqid etməyi və sosial olaraq yerləşdirməyi öyrənir və sonra adətən ona yaşatdığı məyusluğa görə ağır cəza verir. Yeni nəslə xas olan bütün ümidverici, eləcə də bütün qıcıqlandırıcı şeylər bu atadan ayrılmağı şərt kimi tələb edir.

Gənc insanın inkişafının bu mərhələsinə onun müəllimlərlə görüşü düşür. İndi biz lisey professorlarımızla olan münasibətimizi başa düşürük. Hətta özləri belə ata olmayan bu kişilər bizə ata əvəzi oldular. Buna görə də, çox gənc olsalar belə, onlar bizə yetkin, əlçatmaz böyüklər kimi görünürdülər. Biz uşaqlıq illərimizdəki hər şeyi bilən atamıza göstərdiyimiz hörməti və gözləntiləri onlara köçürürdük, sonra isə onlara evdəki atalarımız kimi davranmağa başlayırdıq. Biz ailədə qazandığımız ambivalensiyanı onlara göstərirdik və bu münasibət sayəsində onlarla, doğma atalarımızla mübarizə aparmağa öyrəşdiyimiz kimi mübarizə aparırdıq. Uşaq tərbiyəsi və ailə ocağı nəzərə alınmasa, müəllimlərə qarşı davranışımız nə başa düşülərdi, nə də bağışlanardı.

Lisey tələbələri olaraq qardaşlarımızın nəslindən gələnlərlə, yəni yoldaşlarımızla daha başqa və az vacib olmayan təcrübələr yaşadıq, lakin bunlar başqa bir məqalədə təsvir edilməlidir. Məktəbin ildönümü fikirlərimizi müəllimlərə yönəldir.