Psixoanalitik praktikadan bəzi xarakter tipləri

Həkim nevrozlu xəstənin psixoanalitik müalicəsini həyata keçirdikdə, onun marağı birinci növbədə xəstənin xarakterinə yönəlmir. O, daha çox onun simptomlarının nə demək olduğunu, bu simptomların arxasında hansı həvəs təhriklərinin gizləndiyini və onlarla hansı təhriklərin ödəndiyini, və həmin həvəs istəklərindən bu simptomlara qədər olan sirli yolun hansı mərhələlərdən keçdiyini bilmək istəyir. Lakin onun tabe olmalı olduğu texnika, həkimi tezliklə öz elmi marağını əvvəlcə digər obyektlərə yönəltməyə məcbur edir. O, müşahidə edir ki, araşdırması xəstənin ona qarşı göstərdiyi müqavimətlərlə təhlükə altına alınıb və bu müqavimətləri xəstənin xarakterinə aid edə bilər. İndi isə bu xarakter onun marağına ilk iddia edir.

Həkimin səylərinə qarşı çıxanlar, həmişə xəstənin etiraf etdiyi və ətrafındakılar tərəfindən ona aid edilən xarakter cizgiləri deyil. Tez-tez xəstənin xüsusiyyətləri, onun yalnız mütevazı miqdarda sahib olduğunu bildiyi xüsusiyyətlərin gözlənilməz intensivliyə qədər yüksəldiyi görünür, və ya həyatın digər sahələrində özünü büruzə verməyən mövqelər onunla ortaya çıxır. Bu təəccüblü xarakter cizgilərindən bəzilərinin təsviri və izahı aşağıdakı sətirlərin məşğul olacağı məsələlərdir.

I. İstisnalar

Psixoanalitik iş həmişə yenidən xəstəni yaxın və birbaşa əldə edilə bilən həzz qazancından imtina etməyə məcbur etmək vəzifəsi ilə qarşılaşır. O, ümumiyyətlə həzzdən imtina etməməlidir; bunu bəlkə də heç bir insana yükləmək olmaz, hətta din də dünyəvi həzzdən əl çəkmək tələbini, bunun əvəzinə axirətdə daha yüksək dəyərə malik daha çox həzz vəd etmək əsasında əsaslandırmalıdır. Xeyr, xəstə yalnız zərər verməsi qaçılmaz olan belə doyumdan imtina etməlidir, o, yalnız müvəqqəti olaraq məhrum olmalı, birbaşa həzz qazancını daha yaxşı təmin edilmiş, lakin təxirə salınmış olanla dəyişməyi öyrənməlidir. Başqa sözlə desək, o, həkimin rəhbərliyi altında uşağı yetkin kişidən ayıran həzz prinsipindən reallıq prinsipinə doğru həmin irəliləyişi etməlidir. Bu tərbiyə işində həkimin daha yaxşı anlayışı həlledici rol oynamır; o, adətən xəstəyə onun öz ağılının ona deyəcəyi şeydən başqa bir şey deyə bilməz. Lakin bir şeyi özündə bilmək və eyni şeyi başqa tərəfdən eşitmək eyni deyil; həkim bu təsirli başqasının rolunu üstlənir; o, bir insanın digərinə etdiyi təsirdən istifadə edir. Və ya: psixoanalizdə törəmə və yumşaldılmış əvəzinə ilkin və köklü olanı yerinə qoymaq adətin olduğunu xatırlayaq və deyək ki, həkim öz tərbiyə işində məhəbbətin hansısa komponentindən istifadə edir. O, belə bir təkrar tərbiyə zamanı, yəqin ki, ilk tərbiyəni ümumiyyətlə mümkün edən prosesi təkrarlayır. Həyat tələbatı ilə yanaşı, məhəbbət böyük tərbiyəçidir və natamam insan özünə ən yaxın olanların məhəbbəti sayəsində tələbatın əmrinə diqqət yetirməyə və onun pozulmasına görə cəzalardan qurtulmağa məcbur edilir.

Əgər xəstələrdən hansısa həzz doyumundan müvəqqəti imtina, qurban, daha yaxşı nəticə üçün müvəqqəti əziyyətə dözüm göstərməyə hazır olmaq və ya hamı üçün keçərli olan zərurətə tabe olmaq qərarı tələb olunursa, belə tələblərə xüsusi motivasiya ilə qarşı çıxan fərdlərə rast gəlinir. Onlar deyirlər ki, kifayət qədər əziyyət çəkib və məhrum olublar, onlar daha çox tələblərdən qorunmağa haqqı çatır, xoşagəlməz zərurətə artıq tabe olmurlar, çünki onlar istisnadırlar və istisna qalmaq niyyətindədirlər. Belə bir xəstədə bu iddia, xüsusi bir təqdirin onun üzərində nəzarət etdiyinə və onu belə acı qurbanlardan qoruyacağına inancına yüksəlmişdi. Bu qədər güclü ifadə olunan daxili təhlükəsizliklərə qarşı həkimin arqumentləri heç nə edə bilmir, lakin onun təsiri də ilkin mərhələdə uğursuzluğa düçar olur və o, zərərli qabaqcadan hökmün qidalandığı mənbələri araşdırmağa yönləndirilir.

İndi şübhəsizdir ki, hər kəs özünü «istisna» kimi təqdim etmək və digərlərinə nisbətən imtiyazlar tələb etmək istəyər. Lakin məhz buna görə, əgər həqiqətən özünü istisna kimi elan edib bu cür davransa, xüsusi və hər yerdə rast gəlinməyən bir əsaslandırma lazımdır. Belə əsaslandırmalar yalnız bir deyil, bir neçə ola bilər; mənim araşdırdığım hallarda xəstələrin ortaq bir xüsusiyyətini onların həyatlarının əvvəlki talelərində aşkar etmək mümkün oldu: Onların nevrozu, uşaqlıqlarının ilk illərində onlara toxunan, özlərini günahsız bildikləri və şəxslərinə qarşı ədalətsiz bir məhrumiyyət kimi qiymətləndirə bildikləri bir hadisəyə və ya əzab-əziyyətə bağlanırdı. Bu ədalətsizlikdən çıxardıqları imtiyazlar və nəticədə yaranan itaətsizlik, sonradan nevrozun başlanğıcına gətirən münaqişələri kəskinləşdirməyə az-az töhfə verməmişdi. Bu xəstələrdən birində müzakirə olunan həyata münasibət, həyat məqsədlərinə çatmağının qarşısını alan ağrılı bir orqanik xəstəliyin doğuşdan gəlmə olduğunu öyrəndikdə tamamilə dəyişdi. Bu xəstəliyi təsadüfi sonradan qazanılmış hesab etdiyi müddətcə, ona səbirlə dözmüşdü; onun bu əziyyətin gətirilmiş irs olduğunu öyrəndiyi andan etibarən, üsyankar oldu. Xüsusi bir qismət tərəfindən qorunduğuna inanan gənc oğlan, körpə ikən dayəsi tərəfindən təsadüfi bir yoluxmanın qurbanı olmuş və bütün sonrakı həyatını, tələblərinin nəyə əsaslandığını güman etmədən, təzminat iddiaları ilə, sanki bir qəza təminatı kimi, yaşamışdı. Onun halında, qaranlıq xatirə qalıqlarından və simptomların yozumundan bu nəticəni quran təhlil, ailənin məlumatları ilə obyektiv olaraq təsdiqləndi.

Asan başa düşülən səbəblərə görə, bu və digər xəstəlik tarixçələrindən daha çox şeyi açıqlaya bilmərəm. Uşaqlıq illərində uzun müddət davam edən xəstəlikdən sonra xarakterin təhrif olunması və ya əzab-əziyyətlə dolu keçmişə malik olan bütün xalqların davranışları ilə olan aydın analogiyaya da toxunmaq istəmirəm. Əvəzində, ən böyük şairin yaratdığı, xarakterində istisna iddiasının doğuşdan gəlmə məhrumiyyət anı ilə bu qədər sıx bağlı olduğu və bu motivlərlə idarə olunduğu həmin fiqura işarə etməkdən imtina etməyəcəyəm.

Şekspirin «Riçard III» əsərinin giriş monoloqunda sonradan kral olan Gloster deyir:

Amma mən, kukla oyunlarına yararsız, Hələ sevgili güzgülərlə rəqabət aparmağa da;

Mən, kobud zərb olunmuş, sevgi əzəmətindən məhrum, Yüngül fırlanan nimfalara qarşı sinəmi qabartmağa; Mən, bu gözəl nisbətdən məhrum edilmiş, Təbiət tərəfindən quruluşumda aldadılmış, Şəkli dəyişdirilmiş, tərk edilmiş, vaxtından əvvəl göndərilmiş Bu nəfəs alan dünyaya, yarımçıq demək olar ki, Hazır, və elə zəif və yaraşıqsız, Ki, itlər havlayır, mən hara keçsəm;

Və buna görə, mən bir aşiq kimi Bu incə danışan günləri qısalda bilmədiyim üçün, Qərar vermişəm pis adam olmağa Və bu günlərin boş zövqlərinə düşmən kəsilməyə.

Bu proqram nitqinə dair ilk təəssüratımız bəlkə də mövzumuza olan əlaqənin çatışmazlığını hiss edəcək. Riçard heç nə demir, yalnız: Bu boş vaxtda canım sıxılır və əylənmək istəyirəm. Lakin əyri-büyrüliyimə görə sevgili kimi əylənə bilmədiyim üçün, mən pis adam rolunu oynayacağam, fitnə-fəsad törədəcəyəm, qətl edəcəyəm və nə xoşuma gəlsə, onu edəcəyəm. Əgər bu cür hafif-məzəli motivləşdirmənin arxasında daha ciddi bir şey gizlənməsəydi, tamaşaçıdakı hər hansı bir maraq izini boğardı. Onda isə pyes psixoloji baxımdan qeyri-mümkün olardı, çünki şair bizim qəlbimizdə qəhrəmanına qarşı gizli bir həmrəylik fonu yaratmağı bacarmalıdır ki, onun cəsarəti və məharətinə daxili etiraz olmadan heyranlıq duya bilək; belə bir həmrəylik isə yalnız onu anlamaq, onunla mümkün daxili bir ortaq cəhət hiss etmək əsasında qurulmuş ola bilər.

Ona görə də düşünürəm ki, Riçardın monoloqu hər şeyi demir; o, yalnız işarə edir və işarə ediləni açıqlamağı bizə buraxır. Lakin biz bu tamamlamayı həyata keçirdikdə, hafif-məzəllik görünüşü yox olur, Riçardın əyri-üyrülüyünü təsvir edərkən istifadə etdiyi acı və ətraflı ifadələr öz haqqını qazanır və bizə, pis adama qarşı belə həmrəyliyimizi məcburi şəkildə yaradan ortaq cəhətlər aydın şəkildə göstərilir. Onda belə deyilir: Təbiət mənə ağır bir haqsızlıq etdi, çünki insanların sevgisini qazanan gözəlliyi mənə vermədi. Həyat mənə bunun əvəzini verməlidir və mən onu özüm götürəcəyəm. İstisna olmağa, digərlərinin qarşısını alan çəkindirmələrdən üstün durmağa haqqım var. Mən özüm haqsızlıq edə bilərəm, çünki mənə haqsızlıq edilib — və indi biz hiss edirik ki, biz də Riçard kimi ola bilərik, hətta kiçik miqyasda artıq beləyik. Riçard, bizdə də tapdığımız bu bir cəhətin nəhəng böyüdülüşüdür. Hamımız, doğuşdan və uşaqlıqdan gələn məhrumiyyətlərə görə təbiətə və taleyə qəzəblənməyimiz üçün əsasımız olduğuna inanırıq; hamımız narsisizmimizin, özümüzə olan sevgimizin erkən zədələnməsinə görə təzminat tələb edirik. Niyə təbiət bizə Baldurun qızıl buklelərini və ya Ziqfridin gücünü, və ya dahinin hündür alnını, aristokratın nəcib üz cizgilərini bəxş etmədi? Niyə biz kral sarayında deyil, vətəndaş otağında doğulduq? Biz də indi qısqandığımız bütün insanlar kimi eyni dərəcədə gözəl və əsilzadə ola bilərdik.

Lakin şairin incə iqtisadi sənəti ondan ibarətdir ki, o, qəhrəmanına motivləşdirməsinin bütün sirrlərini açıq və tam şəkildə ifadə etdirmir. Bu, bizi onları tamamlamağa məcbur edir, zehni fəaliyyətimizi məşğul saxlayır, onu tənqidi düşüncədən uzaqlaşdırır və bizi qəhrəmanla eyniləşdirmə halında saxlayır. Onun yerində bir yeni başlayan, bizə çatdırmaq istədiyi hər şeyi şüurlu ifadəyə gətirərdi və sonra illüziyanın dərinləşməsini qeyri-mümkün edən soyuq, sərbəst hərəkət edən zəkamızla qarşılaşardı.

Lakin biz “istisnalar” mövzusundan, qadınların imtiyazlara və həyatın bu qədər məcburiyyətlərindən azadlığa olan tələblərinin eyni səbəbə əsaslandığını nəzərə almadan çıxmaq istəmirik. Psixoanalitik işdən gördüyümüz kimi, qadınlar öz uşaqlıq zədələnmələrini, günahları olmadan bir qədər qısaldılmış və geri qoyulmuş kimi qəbul edirlər; bir çox qızın anasına qarşı olan qəzəbinin son kökü, onun onu kişi deyil, qadın kimi dünyaya gətirməsinə yönəlmiş ittihamdır.

II. Uğur qarşısında iflasa uğrayanlar

Psixoanalitik iş bizə belə bir cümlə bəxş etdi: İnsanlar məhrumiyyət nəticəsində nevroz xəstəliyinə tutulurlar. Burada nəzərdə tutulan, onların libidinal istəklərinin ödənilməsinə məhrum edilməsidir və bu cümləni başa düşmək üçün daha uzun bir yol lazımdır. Çünki nevrozun yaranması üçün insanın libidinal istəkləri ilə onun varlığının, bizə Mən adlandırdığımız, özünü saxlamaq həvəslərinin ifadəsi olan və öz ideallarını öz varlığından əks etdirən hissəsi arasında konflikt lazımdır. Belə bir patoloji konflikt yalnız libidomun Mən tərəfindən artıq aşılmış və qınanmış, yəni gələcək üçün də qadağan edilmiş yollar və məqsədlərə yönəlmək istədiyi halda baş verir; libidom isə bunu yalnız ona Mənə uyğun ideal ödəniş imkanının əlindən alındığı zaman edir. Beləliklə, real ödənişdən məhrum olma, yəni məhrumiyyət, nevrozun yaranması üçün ilk şərt olur, baxmayaraq ki, tək şərt deyil.

Həkim kimi, insanların bəzən dərin əsaslandırılmış və uzun müddət bəslənmiş bir istəkləri yerinə yetirildiyi zaman xəstələndikləri təcrübəsini yaşamaq, daha çox təəccüblü, hətta çaşdırıcı təsir bağışlamalıdır. Görünür, onlar öz xoşbəxtliklərini qaldıra bilmirlər, çünki uğur və xəstəlik arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsində şübhə etmək olmaz. Beləliklə, mən, belə faciəvi dönüşlər üçün nümunəvi kimi təsvir etmək istədiyim bir qadının taleyini nəzərdən keçirmə imkanı qazandım.

Yaxşı nəslindən və tərbiyəli olan bu qadın, çox gənc qız ikən həzz almaq istəyini dizginləyə bilmədi, valideyn evindən qopdu və dünyada macəra axtararaq gəzdi, ta ki, onun qadın cazibəsini qiymətləndirən, lakin aşağılanmış qadında daha incə bir istedadın olduğunu sezməyi bacaran bir rəssarla tanış olana qədər. O, onu öz evinə götürdü və ondan sadiq bir həyat yoldaşı qazandı; tam xoşbəxtlik üçün ona yalnız vətəndaşlıq bərpası çatışmırdı. Uzun illər birlikdə yaşadıqdan sonra, o, öz ailəsinin onunla dostluq qurmasını təmin etdi və indi onu qanun qarşısında öz həyat yoldaşı etmək üçün hazırdı. Bu anda o, uğursuzluğa uğramağa başladı. İndi qanuni sahibi olmalı olduğu evə diqqətsiz yanaşdı, onu ailəyə qəbul etmək istəyən qohumları tərəfindən təqib olunduğunu düşünürdü, mənasız qısqanclıqla kişi ilə bütün əlaqələri kəsdi, onun bədii işinə mane oldu və tezliklə müalicə olunmaz ruhi xəstəliyə tutuldu.

Başqa bir müşahidə mənə son dərəcə hörmətli bir kişini göstərdi; özü akademik müəllim olan bu adam, uzun illər boyu, özünü elmə gətirən müəlliminin varisi olmaq kimi başa düşülən bir istəklə yaşayırdı. Həmin yaşlı adamın vəzifəsindən ayrılmasından sonra həmkarları ona bildirdilər ki, onun yerinə seçilən başqa yox, məhz özüdür; o zaman adam qorxaqlıq etməyə başladı, öz layiqliyini və xidmətlərini kiçiltdi, ona nəzərdə tutulan vəzifəni yerinə yetirməyə layiq olmadığını bildirdi və növbəti illər ərzində onu hər hansı fəaliyyətdən uzaqlaşdıran bir melanxoliyaya tutuldu.

Bu iki hal bir-birindən nə qədər fərqli olsa da, onlar yalnız bir nöqtədə üst-üstə düşür: xəstəlik istəyin təmin olunması üzərinə yaranır və həmin təmin olunmanın zövqünü məhv edir.

Belə təcrübələrlə “insan məhrumiyyətdən xəstələnir” şəklindəki qənaət arasındakı ziddiyyət həll olunmaz deyil. Xarici məhrumiyyətin daxili məhrumiyyətdən fərqləndirilməsi bu ziddiyyəti aradan qaldırır. Əgər reallıqda libidonun öz təmin olunmasını tapa biləcəyi obyekt yoxa çıxıbsa, bu, xarici məhrumiyyətdir. Bu, özlüyündə təsirsizdir, hələ patoloji deyil, ta ki, ona daxili məhrumiyyət əlavə olunmayana qədər. Bu daxili məhrumiyyət Məndən gəlməli və libidoya, onun indi ələ keçirmək istədiyi başqa obyektləri mübahisəli şəkildə qadağan etməlidir. Yalnız bundan sonra konflikt və nevroz xəstəliyinin, yəni sıxışdırılmış şüursuzluq vasitəsilə əvəzedici təmin olunmanın imkanı yaranır. Beləliklə, daxili məhrumiyyət bütün hallarda nəzərə alınır, lakin o, yalnız xarici real məhrumiyyət onun üçün vəziyyəti hazırlayana qədər təsir göstərmir. İstisna hallarda, insanlar uğur qazandıqda xəstələnəndə, daxili məhrumiyyət təkbaşına təsir etmişdir; hətta o, xarici məhrumiyyət istəyin təmin olunmasına yer verdikdən sonra ortaya çıxmışdır. İlk baxışda bu, bir qədər təəccüblü görünür, lakin daha diqqətlə nəzərdən keçirdikdə, Mənin bir istəyi, o, fantaziya kimi mövcud olduqda və təmin olunmadan uzaq göründüyü müddətcə zərərsiz kimi dözümlə qarşıladığını, lakin təmin olunmaya yaxınlaşan və reallığa çevrilməklə hədələyən kimi ona qarşı sərt şəkildə müdafiəyə keçdiyini qəbul edirik. Bu, nevrozların yaranmasında yaxşı məlum olan vəziyyətlərdən yalnız ona görə fərqlənir ki, digər hallarda libido yüklənməsinin daxili artımları, indiyə qədər kiçik hesab edilən və dözülməyə çalışılan fantaziyayı qorxulu rəqibə çevirir, bizim hallarımızda isə konfliktin başlanğıcına işarə verən siqnal real xarici dəyişiklik tərəfindən verilir.

Analitik iş bizə asanlıqla göstərir ki, şəxsə uzun müddət gözlənilən qazancı xoşbəxt real dəyişiklikdən çıxarmağı qadağan edən vicdan qüvvələridir. Bu çətin vəzifə, lakin, bizə mövcudluqları ilə çox vaxt onları tapmağı gözləmədiyimiz yerlərdə təəccüb doğuran bu hökm verən və cəzalandıran təmayüllərin mahiyyətini və mənşəini öyrənməkdir. Bu barədə bildiklərimiz və ya ehtimal etdiklərimiz, məlum səbəblərə görə, tibbi müşahidə halları üzərində deyil, böyük şairlərin öz ruh tanıma zənginliyindən yaratdıqları obrazlar üzərində müzakirə edilmək istəyir.

Uğur qazandıqdan sonra, ona doğru səmimi enerji ilə mübarizə apardıqdan sonra yıxılan bir şəxs, Şekspirin Leydi Makbetidir. Onun içərisində əvvəlcədən heç bir tərəddüd və daxili mübarizənin heç bir əlaməti yoxdur; ambisiyalı, lakin yumşaq ürəkli kişisinin şübhələrini dəf etməkdən başqa heç bir qayğısı yoxdur. Qətli nəzərdə tutarkən, öz qadınlığını qurban verməyə hazırdır, cinayətlə əldə edilmiş ambisiyasının hədəfini müdafiə etmək lazım gəldikdə, bu qadınlığa hansı həlledici rolun düşəcəyini nəzərə almadan.

«Gəlin, ey ruhlar, Qətli düşüncələrə qulaq asanlar, məni qadınlıqdan məhrum edin. Mənim döşlərimə, Ey qətl köməkçiləri! Südümdən öd çıxarın!»

«Mən döşümü verdim və bilirəm, Emizdirilən uşağı nə qədər şirin sevirlər. Lakin, o mənə üzümə gülümsədiyi halda, Ana döşümdən onun dişsiz ağzını Qoparmaq və beynini əzmək istərdim, Əgər bunu and içmiş olsaydım, necə ki, sən and içmisən!»

Təkcə bir yüngül müqavimət təhriki, əməldən əvvəl onu bürüyür: (II pərdə, 2-ci səhnə):

«O, atama bənzəməsəydi, Yatdığı halda, mən bunu edərdim.»

İndi, Duncana qarşı törədilmiş qətllə kraliça olduğu zaman, bir növ məyusluq, bir növ bezginlik kimi bir şey qısa müddətə özünü göstərir. Bunun haradan gəldiyini bilmirik.

«Heç nə yoxdur, hər şey yalandır, Arzu yerinə yetirilir, lakin doyum çatmır, Dağıtdığımız şey olmaq daha təhlükəsizdir, Dağıtmaqla əbədi qorxuya and içməkdən.»

Lakin o, dözümlü davranır. Bu sözlərdən sonra gələn ziyafət səhnəsində, tək başına ağılını saxlayır, kişisinin çaşqınlığını ört-basdır edir, qonaqları buraxmaq üçün bir bəhanə tapır. Sonra isə bizdən yox olur. Onu (V pərdə, 1-ci səhnədə) yuxuda gəzən kimi görürük, həmin qətl gecəsinin təəssüratlarına bərkidilmiş halda. Kişisinə yenidən, həmin vaxtkı kimi, cəsarət verir:

«Ay, ərim, ay, əsgər və qorxaq? — Kim bildiyi halda, nədən qorxmalıyıq? Heç kim bizim gücümüzü cavabdehlikə çəkmir.» — — —

Qapıya döyüntünü eşidir, bu, əməldən sonra kişisini qorxutmuşdu. Lakin, eyni zamanda, «artıq geri döndürülə bilməyən əməli geri döndürməyə» çalışır. Qanla ləkələnmiş və qan qoxusu verən əllərini yuyur və bu cəhdin bayağılığını dərk edir. Elə bil pişmanlıq, o qədər vicdansız göründüyü halda, onu yıxmışdır. Öləndə, əvvəlcə onun göstərdiyi kimi, artıq amansızlaşmış Makbet, onun üçün yalnız qısa bir təhqir tapır:

(V pərdə, 5-ci səhnə): «O, daha sonra ölə bilərdi. Belə bir söz üçün hələ kifayət qədər vaxt var idi.»

Və indi insan öz-özünə soruşur, bu xarakteri nə qırdı, elə bil ən bərk metaldan döyülmüşdü? Yalnız bu məyusluq, həyata keçirilmiş hərəkətin göstərdiyi digər üz, biz geri qayıdaraq belə nəticə çıxarmalıyıq ki, Leydi Makbetdə də əvvəlcə yumşaq və qadın xarakterli mülayim bir ruh həyatı, davamlılıq qismində müəyyən edilməyən bir konsentrasiya və yüksək gərginliyə qədər işlənib hazırlanmışdı, ya da bu çöküşü daha dərin bir insan motivasiyası ilə bizə yaxınlaşdıran əlamətləri axtarmağa icazə veririk?

Burada bir qərar verməyi qeyri-mümkün hesab edirəm. Şekspirin «Makbet»i, əvvəllər Şotlandiya kralı olan Yakobun taxta çıxması münasibəti ilə yazılmış bir fürsət əsəridir. Mövzu mövcud idi və eyni zamanda digər müəlliflər tərəfindən işlənmişdi; Şekspir onların işindən, ehtimal ki, özünəməxsus üsulla istifadə etmişdir. Bu, mövcud vəziyyətə dair qəribə işarələr təklif edirdi. «Bakirə» Yelizaveta, haqqında şayilərin heç vaxt uşaq doğa bilməyəcəyini bildirdiyi, bir dəfə Yakobun doğum xəbərini eşidəndə ağrılı bir fəryadla özünü «quru bir gövdə» adlandıran,‘ məhz uşaq sahibi olmaması səbəbindən Şotlandiya kralını öz varisi olaraq təyin etməyə məcbur edilmişdi. Lakin o, Yelizavetanın, istəsə də istəməsə də, edamını əmr etdiyi və bütün siyasi məsləhətlər səbəbindən münasibətlərin bulanmasına baxmayaraq, yenə də qan qohumu və qonağı adlandırıla bilən Mariyanın oğlu idi.

Birinci Yakobun taxta çıxması, məhsulsuzluq lənətinin və nəsillərin davamlılığının nemətlərinin nümayişi kimi idi. Şekspirin «Makbet»indəki inkişaf da məhz bu eyni ziddiyyətə əsaslanır. Tale bacıları ona özünün kral olacağını vəd etmişdilər, «Başıma məhsulsuz qoydular qızılı, Quru bir əsa verdilər ələ, Ki, əldən düşsün sonra əl yadının, Çünki oğlum yoxdur mənə varis.» — — —⁷³

lakin Banqoya, onun uşaqlarının tacı miras alacaqlarını vəd etmişdilər. Makbet bu tale hökmünə qarşı çıxır, o, öz ambisiyasının ödənilməsi ilə kifayətlənmir, bir sülalənin qurucusu olmaq və xariclərin xeyrinə qətllər törətməmək istəyir. Şekspirin əsərində yalnız ambisiya faciəsini görmək istəyənlər bu 'nöqtəni nəzərdən qaçırırlar. Makbetin özü əbədi yaşaya bilməyəcəyi aydın olduğundan, ona qarşı çıxan peyğəmbərliyin hissəsini zəiflətmək üçün yalnız bir yol var: əgər özünün ona varis ola biləcək uşaqları olsa. O, güclü qadınından da belə uşaqlar gözləyir kimi görünür: (I pərdə, 7-ci səhnə):

«Sən, yalnız oğullar doğur, Yalnız kişilər olmalıdır qorxusuz qanın» Və əgər bu gözləntidə aldanarsa, onda taleyə tabe olmalı və ya hərəkəti məqsəd və məğzini itirməli, əvvəlcə əlində gələni məhv etmək istəyən, məhva məhkum edilmiş birinin kor təhlükəsinə çevrilməlidir. Makbetin bu inkişafı keçdiyini görürük və faciənin zirvəsində, onun dəyişməsinin açarını ehtiva edə bilən, çox qədimdən bəri çoxmənalı tanınan həyəcanverici fəryadı, Makduffun fəryadını tapırıq:

(IV pərdə, 3-cü səhnə): „Onun uşaqları yoxdur.“

Bu, əlbəttə, belə deməkdir: Yalnız ona görə ki, özü uşaq sahibi deyil, mənim uşaqlarımı qətlə yetirə bildi; lakin bu ifadə daha çox məna kəsb edə bilər və ilk növbədə, həm Makbeti öz təbiətindən çox uzağa aparan, həm də onun yanındakı sərt qadının xarakterini onun tək zəif nöqtəsindən vuran ən dərin motivləri üzə çıxara bilər. Lakin Makduffun bu sözlərinin işarə etdiyi zirvəyə nəzər salsaq, bütün pyesin ata-uşaq münasibətlərinə aid əlaqələrlə yoğrulduğunu görürük. Xeyirxah Duncanın qətlə yetirilməsi ata qətlinə çox bənzəyir; Banko işində Makbet atanı öldürdü, lakin oğul əlindən qaçdı; Makduff işində isə atası əlindən qaçdığı üçün uşaqları öldürür. Tale bacıları ruhların çağırılması səhnəsində ona qanlı və tacı olan bir uşaq göstərirlər; bundan əvvəlki silahlı baş, güman ki, Makbetin özüdür. Arxa planda isə nəsil qanunlarının istisnası olan qisasçı Makduffun qara və qorxulu fiquru yüksəlir, çünki o, anası tərəfindən doğulmamış, əksinə, onun bədənindən kəsilib çıxarılmışdır.

Talion prinsipinə əsaslanan poetik ədalət anlayışına tamamilə uyğun olardı ki, Makbetin uşaqsızlığı və onun xanımının qısırlığı nəsli müqəddəsliyinə qarşı törətdikləri cinayətlər üçün cəza olsun; yəni Makbet ata ola bilməz, çünki o, uşaqlardan atanı, atadan isə uşaqları alıb aparmışdır və Makbet xanımının üzərində, onun qətl ruhlarını çağıraraq istədiyi qadınlıqdan çıxma prosesi həyata keçmişdir. Məncə, Makbet xanımının xəstələnməsini, onun cinayətkar cəsarətinin peşmanlığa çevrilməsini, uşaqsızlığına reaksiya kimi asanlıqla başa düşmək olar; bu uşaqsızlıq onu təbiət qanunlarına qarşı acizliyinə inandırır və eyni zamanda ona öz cinayətinin, öz təqsiri sayəsində məhsuldarlığının daha yaxşı hissəsindən məhrum edildiyini xatırladır.

Holinshedin xronikasında (1577), Şekspir Makbetin mövzusunu buradan götürmüşdür, xanım yalnız özünü kraliça etmək üçün ərinin qətli təhrik edən həris bir qadın kimi bir dəfə qeyd olunur. Onun gələcək taleyi və xarakterinin inkişafı haqqında heç nə deyilmir. Əksinə, orada Makbetin xarakterinin qanlı zorakıya çevrilməsi, bizim indicə cəhd etdiyimiz kimi, eyni şəkildə motivləşdirilməli kimi görünür. Çünki Holinshedin məlumatlarına görə, Duncanın öldürülməsi, Makbetin kral olması və onun sonrakı cinayətləri arasında on il keçir; bu müddət ərzində o, sərt, lakin ədalətli hökmdar kimi özünü göstərir. Yalnız bu müddətdən sonra onun xarakterində dəyişiklik baş verir; bu dəyişiklik, Banqoya verilən peyğəmbərliyin, öz taleyi ilə bağlı olan peyğəmbərlik kimi həqiqətə çevrilə biləcəyindən qaynaqlanan əzabverici qorxunun təsiri altında baş verir. İndi o, Banquonu öldürməyə əmr verir və Şekspirdə olduğu kimi, bir cinayətdən digərinə sürüklənir. Holinsheddə də onun uşaq sahibi olmamasının onu bu yola sövq etdiyi açıq şəkildə deyilmir, lakin bu ehtimal olunan motivləşdirmə üçün vaxt və yer qalır. Şekspirdə isə vəziyyət fərqlidir. Tragediyada hadisələr nəfəs kəsən tələsikliklə bizim qarşımızdan keçib gedir, elə ki, pyesdəki şəxslərin məlumatlarından təxminən bir həftəlik müddət hesablanmaq olar.⁷⁴ Bu sürətləndirmə nəticəsində Makbet və onun xanımının xarakterindəki dəyişikliyin motivləşdirilməsinə dair bütün qurğularımız əsasından yox olur. Uşaq ümidinin davamlı məyusluğu nəticəsində qadını tükəndirə və kişini inatçı dəlilikə sürükləyə biləcək vaxt yoxdur; beləliklə, pyesin daxilində və onun mənbəyi arasında olan bir çox incə əlaqənin uşaq sahibi olmamaq motivinin üst-üstə düşməsinə yönəlməsi, lakin tragediyanın zaman iqtisadiyyatının ən dərin motivlərdən başqa mənbələrdən xarakter inkişafını açıq şəkildə rədd etməsi ziddiyyəti qalır.

Lakin bu qısa müddət ərzində qorxaq ambisiyalı adamı həddindən artıq vəhşiyə, polad kimi sərt təşviq edən qadını isə peşmanlıqdan əzilmiş xəstəyə çevirə biləcək motivlərin nələr ola biləcəyini mənim fikrimcə təxmin etmək mümkün deyil. Məncə, biz pis saxlanılmış əfsanənin mənasının burada sıxlaşdığı üç qatlı qaranlığı dəlikləmək cəhdindən imtina etməliyik. Həmçinin, belə araşdırmaların, tamaşaçı üzərində tragediyanın yaratdığı möhtəşəm təsir qarşısında bədih olduğu iddiasını da qəbul etmirəm. Şair öz sənəti ilə tamaşa zamanı bizi ələ keçirə və düşünmə qabiliyyətimizi iflic edə bilər, lakin o, bizə sonradan bu təsiri onun psixoloji mexanizmindən başa düşməyə çalışmaqdan mane ola bilməz. Həmçinin, şairin, adi ehtimalı qurban verməklə dramatik təsiri gücləndirə biləcəyi təqdirdə, öz göstərdiyi hadisələrin təbii zaman ardıcıllığını istədiyi şəkildə qısaltmaqda sərbəst olduğu qeydi də burada yerində deyil. Çünki belə bir qurban yalnız ehtimalı pozduqda, lakin səbəb-nəticə əlaqəsini ləğv etdikdə əsaslandırıla bilər; əgər zaman axını açıq bəyanatlarla bir neçə günə daraldılmasa, qeyri-müəyyən buraxılsaydı, dramatik təsirə heç bir ziyan dəyməzdi.⁷⁵

Makbet problemi kimi bir problemi həll olunmaz buraxmaq o qədər çətindir ki, mən yeni bir çıxış yoluna işarə edən bir qeyd əlavə etmək cəhdini yenə də risk edirəm. Lüdviq Yekels yaxınlığında bir Şekspir tədqiqatında şairin texnikasının bir hissəsini təxmin etdiyini düşünmüşdür; bu, Makbet üçün də nəzərə çarpıla bilər. O, Şekspirin tez-tez bir xarakterini iki şəxsə böldüyünü, bunlardan hər birinin digəri ilə yenidən vahidə birləşdirilməyincə qüsurlu anlaşıldığını iddia edir. Makbet və Leydi Makbet arasında da belə ola bilər və əgər onları müstəqil şəxslər kimi qəbul edib, onları tamamlayan Makbeti nəzərə almadan dəyişmələrinin motivlərini axtarmaq istəsək, bu, təbii ki, heç nəyə gətirib çıxarmazdı.

Mən bu izi daha da davam etdirmirəm, lakin bu qəbulu o qədər açıq şəkildə dəstəkləyən məqamları qeyd etmək istəyirəm ki, qətli gecəsi Makbetdə üzə çıxan təşviş toxumları, onun yox, Leydi Makbetdə inkişaf edir. Cinayətdən əvvəl xəncərin hallüsinasiyasını yaşayan odur, lakin sonradan ruhi xəstəliyə tutulan odur; o, evdə qətldən sonra eşidilmiş fəryadı eşitmişdir: “Yatmayın, Makbet yuxunu qətlə yetirir, ona görə də Makbet artıq yatmamalıdır”, lakin biz Kral Makbetin artıq yatmadığına dair heç nə eşitmirik, halbuki Kraliçanın yuxusundan qalxıb gecə gəzintisi edərək günahını açdığını görürük; o, qanlı əllərlə çarəsiz dayanmış və dəniz tanrısının bütün selinin əlini təmizləməyəcəyindən şikayət etmişdir; o, həmin vaxt onu təsəlli vermişdir: “Bir az su cinayətimizi bizdən yuyub aparacaq”, lakin sonra əllərini dörddə bir saat yuyan və qan ləkəsini təmizləyə bilməyən odur. “Ərəbistanın bütün ətirləri bu kiçik əli şirin qoxulu edə bilməz.” (V pərdə, 1-ci səhnə.) Beləliklə, vicdan təşvişində onun qorxduqları onun üzərində həyata keçir; cinayətdən sonra peşmanlıq o olur, inadkarlıq isə Makbet olur, onlar birlikdə cinayətə reaksiyanın imkanlarını tükəndirirlər, tək bir psixi fərdiyyətin bir-biri ilə razılaşmayan hissələri kimi və bəlkə də tək bir nümunənin kölgələri kimi.

Leydi Makbetin obrazında, uğurdan sonra xəstə kimi niyə çökdüyü sualına cavab verə bilməmişiksə, bəlkə də başqa böyük bir dramaturqun yaradıcılığında bizə daha yaxşı bir ümid işarə edir; bu dramaturq psixoloji hesabvermə vəzifəsini amansız sərtliklə izləməyi sevir.

Rebekka Qamvik, bir qabağının qızı, ögey atası Dr. Vest tərəfindən azadfikirli və dini inanca əsaslanan o bağlara qarşı nifrət edən bir qadın kimi tərbiyə edilmişdir. Doktorun ölümündən sonra o, Rosmersholmə, yəni üzvləri gülüşü bilməyən və sevinci qəti vəzifə yerinə yetirməyə qurban vermiş köhnə bir nəslin ata yurduna sığınır. Rosmersholmda keşiş Yohannes Rosmer və onun xəstə, uşaq sahibi olmayan həyat yoldaşı Beate yaşayır. «Vəhşi, dəf edilməz həvəs»lə zadəgan kişinin sevgisinə tutulan Rebekka, yoluna mane olan qadını aradan qaldırmağa qərar verir və bu məqsədlə heç bir ehtiyatla məhdudlaşmayan «cəsur, azad doğulmuş» iradəsindən istifadə edir. O, qadının əlinə bir tibb kitabı verir; kitabda uşaq dünyaya gətirmək evliliyin məqsədi kimi təqdim olunur, beləliklə, bədbəxt qadın öz evliliyinin qanuniliyindən şübhələnir. O, ona, oxuduqları və düşüncə tərzini bölüşdüyü Rosmerin köhnə inanclardan qopmağa və maarifçi tərəfdar olmağa hazır olduğunu hiss etdirir. Beləliklə, qadının öz ərinin əxlaqi etibarlılığına olan inancını sarsıtdıqdan sonra, nəhayət, ona, özünün, Rebekkanın, Rosmerlə qeyri-qanuni münasibətin nəticələrini gizlətmək üçün tezliklə evi tərk edəcəyini bildirir. Cinayətkar plan uğurla nəticələnir. Melanxolik və məsuliyyətsiz sayılan bədbəxt qadın, özünün dəyərsizliyi hissi ilə və sevilən kişinin xoşbəxtliyinə mane olmamaq üçün dəyirmən körpüsündən suya atılır.⁷⁶

Uzun illərdir Rebekka və Rosmer Rosmersholmda tək yaşayırlar; Rosmer bu münasibəti yalnız mənəvi və ideal dostluq hesab etmək istəyir. Lakin xaricdən bu münasibətə qarşı ilk böhtan kölgələri düşdüyü və eyni vaxtda Rosmerin qəlbini, həyat yoldaşının ölümünün hansı səbəblərdən qaynaqlandığına dair əzabverici şübhələr doldurduğu zaman, o, Rebekkadan özünün ikinci həyat yoldaşı olmasını xahiş edir ki, kədərli keçmişə yeni, canlı bir reallıq qarşı qoya bilsin. (II pərdə.) O, bu təklifə bir anlıq sevinc hissi ilə cavab verir, lakin dərhal sonra bunun mümkün olmadığını bildirir və əgər o, ona daha çox təzyiq göstərsə, «Beatenin getdiyi yolu gedəcəyini» deyir. Rosmer bu imtinanı anlayışla qarşılamır; bizə, Rebekkanın hərəkətləri və niyyətləri haqqında daha çox şey bildiyimiz üçün, bu imtina daha da anlaşılmazdır. Yalnız onun «xeyr»inin ciddi olduğunu şübhə altına almamalıyıq.

Heç bir ehtiyat olmadan istəklərinin həyata keçirilməsinə yol açan, cəsur və azad doğulmuş iradəyə malik olan bu macəraçı qadın, uğurun meyvəsini toplamaq ona təklif edildiyi halda, niyə artıq ona əl uzatmaq istəmir? O, dördüncü pərdədə bizə özü izahat verir: «Ən dəhşətli olan budur ki, indi bütün dünya xoşbəxtliyi mənə açıq əllərlə təqdim olunduğu halda — indi mən elə birinə çevrilmişəm ki, öz keçmişim mənə xoşbəxtliyə gedən yolu bağlayır.» Deməli, o, bu müddət ərzində dəyişib, vicdanı oyandı və ona zövq almağı qadağan edən bir günahkarlıq hissi peyda oldu.

Və onun vicdanı necə oyandı? Gəlin onun özünü dinləyək və sonra ona tam etibar edib-edə bilməyəcəyimizi düşünək: «Rosmer evinin həyat baxışı — və ya ən azından sənin həyat baxışın — mənim iradəmə toxundu... Və onu xəstələndirdi. Onu əvvəllər mənim üçün qüvvədə olmayan qanunlarla kölə etdi. Səninlə birlikdə yaşamaq — sən, mənim mənalılığımı yüksəltdin».

Bu təsir, əlavə edilməlidir ki, yalnız o, Rosmerlə tək başına yaşamağa icazə verildiyi zaman özünü büruzə verdi: «— səssizlikdə, — tənhalıqda, — sən mənə bütün düşüncələrini heç bir ehtiyat olmadan verdin, — hər bir əhval-ruhiyyəni, elə yumşaq və elə incə, necə ki, sən onu hiss edirdin, — o zaman böyük dəyişiklik baş verdi».

Qısa müddət əvvəl o, bu dəyişikliyin digər tərəfinə şikayət etmişdi: «Çünki Rosmersholm məndən gücü alıb, burada mənim cəsur iradəm iflic olunub. Və çirkinləşdirilib! Mənim üçün hər şeyə və hər bir şeyə cəsarət edə biləcəyim vaxt bitib. Mən hərəkət etmək enerjisini itirdim, Rosmer».

Bu izahatı Rebekka, özünün könüllü etirafı ilə Rosmer və onun tərəfindən aradan qaldırılan qadının qardaşı, rektor Kroll qarşısında cinayətkar kimi ifşa olunduqdan sonra verir. İbsen, ustalıqla seçilmiş kiçik detallarla müəyyən etmişdir ki, bu Rebekka yalan demir, lakin heç vaxt tam səmimi də deyil. Bütün qabaqcadan hökmlərdən azad olmasına baxmayaraq, yaşını bir il aşağı saldığı kimi, iki kişi qarşısında etirafı da natamamdır və Krollun tələbi ilə bir neçə əsas məqamda tamamlanır. Bizə də belə fərz etmək sərbəstliyi qalır ki, onun imtinasının izahı bir şeyi açıqlamaq üçün yalnız başqa bir şeyi gizlədir.

Şübhəsiz, onun Rosmersholmdakı havanın, əsilzadə Rosmerlə ünsiyyətinin onun üzərində yüksəldici və — iflicedici təsir göstərdiyi barədə dediklərinə şübhə etmək üçün əsasımız yoxdur. O, bildiyi və hiss etdiyi şeyi deyir. Lakin onun daxilində baş verənlərin hamısı bu olmaya bilər; həm də onun hər şey haqqında hesabat verə bilməsi zəruri deyil. Rosmerin təsiri yalnız başqa bir təsiri gizlədən örtük də ola bilərdi və bu başqa istiqamətə diqqət çəkən bir sıra detallar işarə edir.

Hətta etirafından sonra, pyesi bitirən son söhbətdə, o, Rosmerdən yenidən xahiş edir ki, onun arvadı olsun. O, ona görə ki, ona olan məhəbbət ucbatından törətdiyi şeyləri bağışlayır. Və indi o, etməli olduğu cavabı vermir, yəni heç bir bağışlamanın, məsum Beateyə qarşı məkrli aldatma ilə qazandığı günah hissinin ondan ala bilməyəcəyini demir, əksinə, özünü azad fikirləşən birinə yad gələn, Rebekkanın onu yerləşdirdiyi yeri heç vaxt haqq etməyən başqa bir ittihamla yükləyir: «Ah, dostum, — heç vaxt buna qayıtma! Bu qeyri-mümkün bir şeydir —! Çünki bilməlisən, Rosmer, mənim keçmişim var». Təbii ki, o, başqa bir kişi ilə cinsi əlaqələri olduğunu nəzərdə tutmaq istəyir və biz yadda saxlamalıyıq ki, onun bu əlaqələri, o vaxt azad və heç kimə məsuliyyət daşımadığı bir dövrdə, Rosmerlə birləşməyə maneə kimi, onun arvadına qarşı həqiqətən cinayətkar davranışından daha güclü görünürdü.

Rosmer bu keçmiş haqqında eşitməkdən imtina edir. Biz onu təxmin edə bilərik, baxmayaraq ki, buna işarə edən hər şey pyesdə demək olar ki, yeraltı qalır və işarələrdən çıxarılmalıdır. Əlbəttə, belə bir incəliklə yerləşdirilmiş işarələrdən, ki, onların yanlış başa düşülməsi mümkün deyil.

Rebekkanın ilk imtinası ilə onun etirafı arasında, onun gələcək taleyi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edən bir şey baş verir. Rektor Kroll onu, qanunsuz uşaq olduğunu, anasının ölümündən sonra onu himayə götürən həmin Dr. Vestin qızı olduğunu bildiyini ona xəbər verərək təhqir etmək üçün ziyarət edir. Nifrət onun qoxu hisslərini kəskinləşdirib, amma o, ona bununla yeni bir şey demək niyyətində deyil. «Həqiqətən, mən düşünürdüm ki, siz tam dəqiq bilirsiniz. Əks təqdirdə, Dr. Vest tərəfindən himayə götürülməyiniz çox qəribə olardı —». «Və o, sizi öz yanına götürür — ananızın ölümündən dərhal sonra. O, sizinlə sərt davranır. Amma siz yenə də onun yanında qalırsınız. Bilirsiniz ki, o, sizə bir qəpik belə miras qoymayacaq. Sizə yalnız bir sandıq kitab verilib. Amma siz yenə də ona dözürsünüz. Onun əhval-ruhiyyələrinə tab gətirirsiniz. Son ana qədər ona qulluq edirsiniz». — «Onun üçün etdiklərinizi mən qızın təbii instinktindən irəli gəlirəm. Qalan bütün davranışınızı mən sizin mənşəyinizin təbii nəticəsi hesab edirəm».

Amma Kroll səhv edirdi. Rebekka Dr. Vestin qızı olduğunu bilmirdi. Kroll keçmişi haqqında qaranlıq işarələrlə başlayanda, o, başqa bir şey nəzərdə tutduğunu düşünməli idi. O, nəyə istinad etdiyini anladıqdan sonra, bir müddət özünü toparlaya bilər, çünki düşməninin hesablamalarında, əvvəlki ziyarətlərindən birində ona yanlış olaraq göstərdiyi yaş həddini əsas götürdüyünə inanmağa haqqı var. Amma Kroll bu etirazı qələbə ilə rədd etdikdən sonra: «Ola bilər. Amma hesab yenə də doğru ola bilər, çünki Vest orada işə başlamazdan bir il əvvəl müvəqqəti olaraq orada olmuşdur», bu yeni məlumatdan sonra o, bütün dayaq nöqtələrini itirir. «Bu doğru deyil». — O, gəzinir və əllərini ovuşdurur: «Bu, mümkün deyil. Siz mənə bunu yalnız təsəvvür etdirmək istəyirsiniz. Bu, heç vaxt və heç bir halda doğru ola bilməz. Doğru ola bilməz! Heç vaxt və heç bir halda —!». Onun təəssüratı o qədər güclüdür ki, Kroll bunu öz məlumatına aid edə bilmir.

Kroll: «Amma, əzizim, — allah xatirinə, niyə bu qədər həyəcanlanırsınız? Siz məni həqiqətən qorxudursunuz? Nəyə inanmalıyam və nə düşünməliyəm —!».

Rebekka: «Heç nəyə. Siz nə bir şeyə inanmalı, nə də bir şey düşünməlisiniz».

Kroll: «Onda siz mənə həqiqətən izah etməlisiniz ki, niyə bu məsələni — bu ehtimalı ürəyinizə bu qədər yaxın tutursunuz».

Rebekka (özünü yenidən toparlayır): «Bu, çox sadədir, cənab Rektor. Mənim qanunsuz uşaq kimi tanınmaq xoşuma gəlmir».

Rebekkanın davranışındakı sirr yalnız bir həllə imkan verir. Dr. Vestin onun atası ola biləcəyi xəbəri, ona toxuna biləcək ən ağır zərbədir, çünki o, bu kişinin yalnız qəyyum qızı deyil, həm də sevgilisi idi. Kroll nitqlərinə başlayanda, Rebekka onun bu münasibətlərə işarə etmək istədiyini güman edirdi; o, ehtimal ki, azadlığına istinad edərək bunları açıqlamış olacaqdı. Amma rektorun niyyəti bundan uzaq idi; o, Dr. Vestlə olan eşq münasibətindən, Rebekka da onun atası olmasından xəbərsiz idi. Rosmerə son imtinası zamanı, onun arvadı olmağa layiq olmadığını göstərən bir keçmişinin olduğunu irəli sürərkən, nəzərdə tutduğu şey yalnız bu eşq münasibəti ola bilər. Ehtimal ki, Rosmer istəsəydi, o, sirrinin yalnız bir yarısını ona açıqlayacaq, daha ağır hissəsini isə gizlədəcəkdi.

‘Amma indi biz aydın başa düşürük ki, bu keçmiş ona nikah bağlamaqda daha ağır maneə kimi, daha ağır — cinayət kimi görünür.

Öz atasının sevgilisi olduğunu öyrəndikdən sonra, o, indi güclü şəkildə ortaya çıxan günah hissinə tabe olur. O, Rosmer və Kroll qarşısında özünü qatil kimi damğalayan etirafı edir, cinayətlərlə yolunu açdığı xoşbəxtlikdən qətiyyən imtina edir və yola düşməyə hazırlaşır. Amma onun günah şüurunun, onu uğurdan saxlayan əsl səbəbi gizli qalır. Biz gördük ki, bu, Rosmersholmun havası və Rosmerin tərbiyəvi təsirindən tamamilə başqa bir şeydir.

Bizi bu qədər uzağa qədər izləyən kəs, indi bir etiraz irəli sürməyi unutmayacaq ki, bu da bir çox şübhələri əsaslandıra bilər. Rosmerin Rebekka tərəfindən ilk dəfə rədd edilməsi Krollun ikinci ziyarətindən, yəni onun qeyri-qanuni doğumunu açmasından əvvəl, Rebekka hələ öz qohumluq əlaqəsindən (insestdən) xəbərsiz ikən baş verir — əgər şairi düzgün başa düşmüşümsə. Lakin bu rədd enerjili və ciddi niyyətlədir. Beləliklə, onun hərəkətlərindən əldə etdiyi qazancdan imtina etməyə məcbur edən günah şüuru, onun ağır cinayətindən xəbərdar olmadan əvvəl də fəaliyyət göstərir və əgər biz bu qədərini qəbul etsək, onda insest günah şüurunun mənbəyi kimi bəlkə də ümumiyyətlə nəzərdən qaldırılmalıdır.

Biz indiyə qədər Rebekka Vesti elə təhlil etmişik ki, sanki o, canlı bir şəxsdir və ən tənqidi ağılla idarə olunan şair İbsenin təsəvvürünün məhsulu deyil. Biz bu etirazın həlli zamanı eyni mövqeyi qorumağa çalışa bilərik. Etiraz yerindədir, Rebekkada insestdən xəbərdar olmadan əvvəl də bir parça vicdan oyandı. Bu dəyişməyə, Rebekkanın özünün tanıdığı və qınadığı təsiri məsul tutmağa heç nə mane deyil. Amma bununla ikinci motiv olan etirafdan qurtula bilmirik. Rebekkanın rektorun məlumatı qarşısındakı davranışı, dərhal ardından etdiyi etiraf, artıq imtina etmənin daha güclü və həlledici motivinin təsirə keçdiyinə dair heç bir şübhə qoymur. Əslində, daha səthi motivin arxasında daha dərin bir motivin üzə çıxdığı, çoxsaylı motivləşdirmə halı mövcuddur. Poetik iqtisadiyyatın qaydaları bu halı belə qurmağı əmr edirdi, çünki bu dərin motiv açıq şəkildə müzakirə edilməməli idi, örtülü qalmalı idi, teatrda tamaşaçının və ya oxucunun asan qavrayışından uzaq tutulmalı idi; əks halda, tamaşanın təsirini sual altına ala biləcək, ən ağrılı hisslərə əsaslanan ağır müqavimətlər yaranardı. Lakin biz haqlı olaraq, irəli sürülən motivin, onun ört-basdır etdiyi motivlə daxili əlaqəsi olmadan olmamasını, əksinə, sonuncudan yumşalma və törəmə kimi özünü göstərməsini tələb edə bilərik. Əgər şairə, onun şüurlu poetik kombinasiyasının şüursuz fərziyyələrdən məntiqli şəkildə qaynaqlandığına etibar etmək icazəmiz varsa, onda onun bu tələbi yerinə yetirdiyini göstərməyə də cəhd edə bilərik. Rebekkanın günahkarlıq hissi, rektor ona analitik kəskinliklə bu hissi şüura çatdırmazdan əvvəl, qohum evliliyi ittihamı mənbəyindən qaynaqlanır. Əgər biz şair tərəfindən işarə edilmiş, Rebekkanın keçmişini ətraflı və tamamlayıcı şəkildə bərpa etsək, deyərik ki, o, anası ilə doktor Vest arasındakı intim əlaqədən xəbərsiz ola bilməzdi. Anasının yerinə bu adamın yanında varis olduğunda, ona böyük təsir etmiş olmalıdır və o, Edip kompleksinin hökmü altında idi, hətta bu ümumi fantaziyanın öz halında reallığa çevrildiyini bilməsə belə. Rosmersholma gəldikdə, ilk təcrübənin daxili qüvvəsi onu, öz iştirakı olmadan ilk dəfə reallaşmış vəziyyəti qətiyyətli hərəkətlərlə yenidən yaratmağa sövq edirdi: qadını və ananı aradan qaldırmaq, kişiyə və ataya öz yerini tutdurmaq. O, öz istəyinə qarşı məcbur edildiyini, Beateni aradan qaldırmaq üçün addım-addım irəliləməyə məcbur edildiyini inandırıcı bir dərinliklə təsvir edir.

«Amma siz həqiqətən inanırsınız ki, mən soyuq bir düşüncə ilə hərəkət etdim və iş gördüm! O vaxtlar mən, indi qarşınızda dayanıb danışan olduğum kimi deyildim. Və sonra, fikrimcə, bir insanda iki növ iradə də var. Mən Beateni uzaqlaşdırmaq istəyirdim! Hər hansı bir yolla. Amma heç vaxt bunun baş verəcəyinə inanmırdım. Məni irəliyə doğru təhlükəli bir addım atmağa həvəsləndirən hər addımda, içimdə bir şeyin qışqırdığını hiss edirdim: İndi daha irəli getmə! Bir addım belə atma! — Amma yenə də özümü saxlaya bilmədim. Bir az daha irəli getməli idim. Və daha bir az. Sonra daha bir az — və həmişə daha bir az —. Və beləliklə, bu baş verdi. Bu cür şeylər belə baş verir.»

Bu, bəzəmə deyil, həqiqi hesabatdır. Rosmersholmda onun başına gələnlərin hamısı, Rosmerə olan aşiqliyi və onun həyat yoldaşına qarşı düşmənçiliyi, artıq Edip kompleksinin nəticəsi idi; bu, anası və Dr. Vest ilə olan münasibətinin məcburi təkrarlanması idi.

Və buna görə də, əvvəlcə Rosmerin evlənmə təklifini rədd etməsinə səbəb olan təqsir hissi, əsasən, Krollun məlumatından sonra onu etiraf etməyə məcbur edən daha böyük təqsir hissindən fərqli deyil. Lakin Dr. Vestin təsiri altında azadfikirli və dini əxlaqı qəddarlıqla rədd edən birinə çevrildiyi kimi, Rosmerə olan yeni sevgisi sayəsində o, vicdan və nəciblik adamına çevrildi. O, daxili proseslərindən bu qədərini öz başa düşürdü və buna görə də Rosmerin təsirini dəyişikliyi üçün ona əlçatan olan motiv kimi göstərməyə haqqı çatırdı.

Psixoanalitik işləyən həkim bilir ki, xidmətçi, yoldaş və ya tərbiyəçi kimi bir evə daxil olan qız, orada şüurlu və ya şüursuz olaraq gündüz yuxusu toxuyur; bu yuxunun məzmunu Edip kompleksindən götürülmüşdür: evin xanımı bir şəkildə aradan qalxacaq və ev sahibi onun yerinə qızı həyat yoldaşı kimi götürəcək. «Rosmersholm» qızların gündəlik fantaziyasını işləyən janrın ən yüksək sənət əsəridir. Qəhrəmanın gündüz yuxusuna onun keçmişində tam uyğun gələn reallığın əvvəl gəldiyi əlavəsi ilə bu əsər faciəvi şeirə çevrilir.

Şeirə uzun müddət qayıtdıqdan sonra biz indi tibbi təcrübəyə qayıdırıq. Ancaq yalnız hər ikisinin tam uyğunluğunu bir neçə sözlə qeyd etmək üçün. Psixoanalitik iş öyrədir ki, adətən imtina zamanı deyil, uğur zamanı xəstəliyə səbəb olan vicdan qüvvələri, Edip kompleksi ilə, ata və ana ilə münasibətlə, bəlkə də ümumiyyətlə təqsir şüurumuzla sıx şəkildə əlaqədardır.⁷⁷

III. Təqsir şüurundan cinayət törədənlər

Gənclikləri, xüsusilə pubertatdan əvvəlki illər haqqında məlumatlarda mənə çox vaxt sonradan çox ləyaqətli olan şəxslər, o vaxtlar törətdikləri icazəsiz hərəkətlər, oğurluqlar, fırıldaqçılıqlar və hətta yanğın qoymalar haqqında danışmışlar. Mən bu məlumatları həyatın bu dövründə əxlaqi ləngimələrin zəifliyinin məlum olduğu cavabı ilə keçib getməyə adət etmişəm və onları daha əhəmiyyətli bir əlaqəyə salmağa çalışmamışam. Ancaq nəhayət, belə cinayətlərin xəstələr mənim müalicəm altında ikən törədildiyi və söhbətin həmin gənc yaşlardan kənarda olan şəxslərdən getdiyi daha kəskin və daha əlverişli hallar məni belə hadisələri daha dərindən öyrənməyə vadar etdi. Analitik iş sonra gözlənilməz nəticəni ortaya qoydu: belə hərəkətlər əsasən ona görə icra edilirdi ki, onlar qadağan idi və onların icrası ilə cinayətkar üçün psixi rahatlıq bağlı idi.

O, mənşəyi naməlum olan basınclı günahkarlıq şüurundan əziyyət çəkirdi və cinayət törətdikdən sonra bu təzyiq yumşalırdı. Günahkarlıq şüuru heç olmasa bir şəkildə yerləşdirilmişdi. Nə qədər paradoksal səslənsə də, iddia etməliyəm ki, günahkarlıq şüuru cinayətdən əvvəl mövcud idi, cinayətdən irəli gəlməmişdi, əksinə, cinayət günahkarlıq şüurundan irəli gəlmişdi. Bu şəxsləri haqlı olaraq günahkarlıq şüurundan cinayətkarlar adlandırmaq olardı. Günah hissinin əvvəlcədən mövcudluğu təbii ki, başqa bir çox ifadə və təsirlər vasitəsilə sübuta yetirilə bilərdi.

Bir qəribəliyin müəyyən edilməsi elmi işə məqsəd qoymur. İki əlavə sualın cavablandırılması lazımdır: qaranlıq günah hissi hərəkətdən əvvəl haradan gəlir və belə bir səbəbləndirmə növünün insan cinayətlərində daha böyük payı olması ehtimal oluna bilərmi?

Birinci sualın tədqiqi insan günahkarlıq hissinin ümumi mənbəyi haqqında məlumat vəd edirdi. Analitik işin müntəzəm nəticəsi belə idi ki, bu qaranlıq günah hissi Edip kompleksindən qaynaqlanır və iki böyük cinayətkar niyyətə, yəni atanı öldürmək və anayla cinsi əlaqədə olmaq niyyətinə reaksiyadır. Bu ikisi ilə müqayisədə, günahkarlıq şüurunu bərkitmək üçün törədilən cinayətlər əziyyət çəkən şəxs üçün rahatlıq idi. Burada xatırlamaq lazımdır ki, ata qətli və anayla insest insanlığın iki böyük cinayətidir, primitiv cəmiyyətlərdə belə təqib olunan və iyrənclik hissi doğuran yeganə cinayətlərdir. Həmçinin, digər tədqiqatlar vasitəsilə insanlığın, indi irsi psixi güc kimi ortaya çıxan vicdanını Edip kompleksində qazandığı fərziyyəsinə nə qədər yaxınlaşdığımızı da xatırlamaq lazımdır.

İkinci sualın cavablandırılması psixoanalitik işin sərhədlərindən çıxır. Uşaqlarda asanlıqla müşahidə etmək olar ki, onlar cəzanı təhrik etmək üçün “pis” olurlar və cəzalandırıldıqdan sonra sakit və razı olurlar. Sonrakı analitik tədqiqat çox vaxt onları cəza axtarmağa vadar edən günah hissinin izini tapır. Yetkin cinayətkarlardan günah hissi olmadan cinayət törədən, ya da heç bir əxlaqi ləngimə inkişaf etdirməmiş, ya da cəmiyyətlə mübarizədə öz hərəkətlərini haqlı sayanların hamısını çıxmaq lazımdır. Lakin digər cinayətkarların çoxluğunda, cinayət qanunlarının əslində onlar üçün nəzərdə tutulduğu şəxslərdə, cinayətin belə bir motivləşdirilməsi çox güman ki, nəzərə alına bilər, cinayətkarın psixologiyasındakı bəzi qaranlıq nöqtələri işıqlandıra bilər və cəzaya yeni psixoloji əsas verə bilər.

Bir dostum sonra mənim diqqətimi ona yönəltdi ki, “günah hissindən doğan cinayətkar” Nitsşeyə də məlum idi. Günah hissinin əvvəlcədən mövcudluğu və əməldən onu əsaslandırmaq üçün istifadə edilməsi bizə Zərdüştün “Solğun cinayətkar haqqında” nitqlərindən boylanır. Gəlin gələcək tədqiqata həvalə edək ki, cinayətkarların nə qədərinin bu “solğun”lara aid edilməli olduğunu müəyyən etsin.