Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair
Fluctuat nec mergitur Paris şəhərinin gerbində
I
Aşağıda psixoanalitik hərəkatın tarixinə aid töhfələr təqdim etdiyim zaman, onların subyektiv xarakteri və şəxsimin bu işdəki rolu barədə heç kim təəccüblənməməlidir. Çünki psixoanaliz mənim yaradıcılığımdır, on il ərzində onunla məşğul olan tək mən idim və yeni hadisənin müasirlərdə yaratdığı bütün xoşagəlməzliklər tənqid şəklində mənim başıma yükləndi. Mən bu mövqeyi müdafiə etməkdə haqlı olduğumu hesab edirəm: artıq təkcə mən psixoanalitik olmadığım indi də heç kim psixoanalizin nə olduğunu, onun ruh həyatını tədqiq etməyin digər yollarından nə ilə fərqləndiyini və hansı adla adlandırılmalı və ya daha yaxşı başqa cür adlandırılmalı olduğunu məndən yaxşı bilə bilməz. Mənə cəsarətli bir qəsb kimi görünəni belə rədd etməklə, oxucularımıza bu illiyin redaksiyasında və nəşr formasında dəyişikliyə gətirib çıxaran hadisələr barədə dolayı məlumat vermiş oluram.
1909-cu ildə Amerika universitetinin kafedrasında psixoanaliz haqqında ilk dəfə ictimai şəkildə danışmağa icazə verildiyi zaman, mənim səylərim üçün həmin anın əhəmiyyətini nəzərə alaraq, psixoanalizi həyata keçirənin mən olmadığını açıqladım. Bu xidməti başqası, Yozef Breyer, mən tələbə ikən və imtahanlarımı verməklə məşğul olduğum bir dövrdə (1880–1882) qazanmışdı. Lakin yaxın niyyətli dostlar o vaxtdan bəri mənə minnətdarlığımı həmin zaman uyğun olmayan şəkildə ifadə edib-etmədiyimi nəzərdən keçirməyi məsləhət gördülər. Mən, əvvəlki hallarda olduğu kimi, Breyerin “katartik üsulunu” psixoanalizin ilkin mərhələsi kimi qiymətləndirməli və psixoanalizin özünü hipnotik texnikanın rədd edilməsi və sərbəst assosiasiyaların tətbiqi ilə başlatmalı idim. İndi psixoanalizin tarixini katartik üsuldan və ya mənim onun modifikasiyasından hesablayıb-hesablamamaq demək olar ki, fərqsizdir. Mən bu maraqsız məsələyə yalnız ona görə toxunuram ki, psixoanalizin bəzi rəqibləri bu sənətin mənə aid olmadığını, əksinə Breyerdən gəldiyini vaxtaşırı xatırlamağa meyllidirlər. Bu, təbii ki, yalnız onların mövqeləri psixoanalizdə diqqətəlayiq bir şey tapmağa imkan verdikdə baş verir; əgər onlar rədd etməkdə belə bir məhdudiyyət qoymurlarsa, onda psixoanaliz həmişə mübahisəsiz mənim əsərimdir. Mən heç vaxt Breyerin psixoanalizdəki böyük payının ona uyğun miqdarda təhqir və qınama gətirdiyini eşitməmişəm. İndi artıq psixoanalizin insanları müxalifətə qızışdırmaq və qəzəbləndirmək kimi qaçılmaz taleyinin olduğunu dərk etdiyim üçün, özüm üçün belə bir nəticə çıxarmışam ki, onu fərqləndirən hər şeyin düzgün müəllifi mən olmalıyam. Məmnuniyyətlə əlavə edirəm ki, çox tənqid olunan analizdəki mənim payımı azaltmağa yönəlmiş heç bir cəhd heç vaxt Breyerin özündən gəlməmiş və ya onun dəstəyi ilə fəxr edə bilməmişdir. Breyerin kəşfinin məzmunu o qədər çox təsvir edilib ki, onun ətraflı müzakirəsi burada yer almır:
32 Psixoanaliz haqqında. Vusterdəki (Massaçusets ştatı) Klark Universitetinin təsisinin 20 illiyi münasibətilə oxudulmuş beş mühazirə, Stenli Holla həsr olunmuşdur, «Toplu əsərlər», 8-ci cild. Eyni zamanda ingilis dilində «Amerikan Psixologiya Jurnalı»nda, 1910-cu ilin martında dərc olunmuşdur: Niderland, Macar, Polyak, Rus, İspan və İtalyan dillərinə tərcümə edilmişdir. əsas həqiqət budur ki, histeriyalı xəstələrin simptomları onların həyatındakı təsirli, lakin unudulmuş səhnələrdən (travmalardan) asılıdır; bu həqiqətə əsaslanan terapiya isə həmin xəstələri hipnozda bu hadisələri xatırlamağa və yenidən yaşamağa məcbur etməkdir (katarsis); nəticədə yaranan nəzəriyyənin bir hissəsi də ondan ibarətdir ki, bu simptomlar həll olunmamış həyəcanlanma miqdarının qeyri-adi istifadəsinə uyğun gəlir (konversiya). Breyer «Histeriya üzrə araşdırmalar» əsərinə öz nəzəri töhfəsində hər dəfə konversiyadan bəhs etdikdə, adımı mötərizə daxilində əlavə edirdi, sanki bu nəzəri hesabatlara edilən ilk cəhd mənim mənəvi mülkiyyətim imiş. Mən hesab edirəm ki, bu bölgü yalnız adlandırma ilə bağlıdır, nəzəriyyənin qavranılması isə bizdə eyni vaxtda və birgə baş vermişdir.
Məlumdur ki, Breyer katarsis müalicəsini ilk təcrübəsindən sonra bir neçə il dayandırmış və yalnız Şarkodan qayıtdıqdan sonra mənim onu buna həvəsləndirməyimlə yenidən başlamışdır. O, daxili xəstəliklər üzrə həkim idi və geniş tibbi təcrübəsi onu məşğul edirdi; mən isə istəməyərək həkim olmuşdum, lakin o vaxt sinirli xəstələrə kömək etmək və ya ən azı onların vəziyyətlərini anlamaq üçün güclü bir səbəb tapmışdım. Fiziki terapiyaya etibar etmişdim və məsləhətlər və göstərişlərlə zəngin olan V. Erbin «Elektroterapiyasının» məni məyus etməsi qarşısında çarəsiz qalmışdım. Əgər o vaxt Möbiusun sonradan qəbul etdiyi hökmü — sinir pozğunluqlarında elektrik müalicəsinin uğurlarının təlqin nəticəsi olması fikrini — müstəqil şəkildə işləyib hazırlamamışdım, bu, şübhəsiz ki, vəd edilmiş bu uğurların gəlməməsinə görə idi. O vaxt itirilmiş elektrik terapiyasına kifayət qədər əvəz kimi görünən, dərin hipnozda təlqinlərlə müalicə idi, mən bunu Lyobol və Bernaymın son dərəcə təsirli nümayişləri vasitəsilə öyrənmişdim. Lakin Breyerdən xəbərdar olduğum hipnozda araşdırma, onun avtomatik təsir mexanizmi və eyni zamanda bilmək istəyinin ödənməsi səbəbindən, təkrarlanan, zorakı və hər hansı araşdırmadan yayındıran təlqin qadağasından qat-qat daha cazibədar olmalı idi.
Biz son vaxtlar psixoanalizin ən yeni qazanclarından biri kimi, aktual konfliktin və xəstəliyə səbəb olan amilin analizin ön planına çıxarılması barədə xəbərdarlığı eşitmişik. İndi isə bu, məhz Breyer ilə mənim katartik üsulla işlərimizə başlayarkən etdiyimiz şeydir. Biz xəstənin diqqətini birbaşa simptomun yarandığı travmatik səhnəyə yönəldirdik, həmin səhnədə psixi konfliktin təxmini yolunu axtarırdıq və boğulmuş affekti azad etməyə çalışırdıq. Bu zaman nevrozlarda psixi proseslərə xas olan, mənim sonradan geriləmə adlandırdığım prosesi kəşf etdik. Xəstənin assosiasiyası, aydınlaşdırılmaq istənən səhnədən əvvəlki hadisələrə doğru geri gedir və indiki vaxtı düzəltməli olan analizi keçmişlə məşğul olmağa məcbur edirdi. Bu geriləmə həmişə daha geriyə doğru aparırdı; əvvəlcə, pubert dövrünə qədər, mütəmadi görünürdü, sonra isə uğursuzluqlar və başa düşülməmiş boşluqlar analitik işi, indiyədək hər cür araşdırma üçün əlçatan olmayan uşaqlıq illərinə, yəni daha əvvəlkilərə çəkirdi. Bu geri qayıdan istiqamət analizin vacib xüsusiyyətinə çevrildi. Psixoanalizin keçmişə aid bir şeyə qaytarmadan heç nə aktual olanı aydınlaşdıra bilməyəcəyi, hətta hər bir patoloji hadisənin, özü patoloji olmasa belə, sonrakı hadisəyə patoloji xüsusiyyətini verən daha əvvəlki bir hadisəni fərz etdiyi məlum oldu. Lakin məlum olan aktual səbəbdə qalmaq təklifi o qədər böyük idi ki, mən sonrakı analizin bir neçəsində ona hələ də tabe olmuşam.
1899-cu ildə “Dora” adlanan xəstənin müalicəsi zamanı mənə aktual xəstəliyin başlanğıcına səbəb olan səhnə məlum idi. Mən sayısız dəfə bu hadisəni analizin mövzusuna gətirməyə çalışdım, lakin birbaşa tələbimə cavab olaraq həmişə eyni məhdud və boşluqlarla dolu təsvirdən başqa heç nə əldə edə bilmədim. Yalnız xəstənin ən erkən uşaqlığından keçən uzun bir dolambaçlı yoldan sonra bir yuxu ortaya çıxdı; bu yuxunun təhlili zamanı səhnənin indiyədək unudulmuş detalları xatırlandı və bununla aktual konfliktin başa düşülməsi və həlli mümkün oldu.
Bu tək nümunədən, əvvəllər qeyd olunan xəbərdarlığın nə qədər aldadıcı olduğunu və analitik texnikada geriləmənin bu tövsiyə olunan nəzərdən qaçırılmasında elmi geriləmənin hansı miqdarının ifadə olunduğunu görmək olar.
Breyer ilə mənim aramdakı ilk fərqlilik histeriyanın daha intim psixi mexanizmi ilə bağlı bir sualda üzə çıxdı. O, bir növ hələ də fizioloji sayıla bilən nəzəriyyəyə üstünlük verirdi; histeriklərin psixi parçalanmasını müxtəlif psixi vəziyyətlərin (və ya bizim o vaxtlar dediyimiz kimi: şüur vəziyyətlərinin) bir-biri ilə əlaqə qurmaması ilə izah etmək istəyirdi və beləliklə, nəticələri assimilyasiya olunmamış xarici cisimlər kimi “oyaq şüuru”na nüfuz etməli olan “hipnoid vəziyyətlər” nəzəriyyəsini yaratdı. Mən isə məsələni daha az elmi şəkildə nəzərdə tutmuşdum; hər yerdə gündəlik həyatdakı təmayüllərə və istəklərə analoq olan təmayüllər hiss edirdim və psixi parçalanmanın özünü, o vaxtlar “müdafiə”, sonralar isə “sıxışdırma” adlandırdığım bir itələmə prosesinin nəticəsi kimi qəbul edirdim. İki mexanizmi yan-yana mövcud saxlamağa qısamüddətli cəhd etdim, lakin təcrübə mənə həmişə eyni şeyi və yalnız birini göstərdiyi üçün, tezliklə onun hipnoid nəzəriyyəsinə qarşı mənim müdafiə nəzəriyyəm qoyuldu.
Bununla belə, tam əminəm ki, bu ziddiyyət bizim qısa müddət sonra baş verən ayrılığımızla heç bir əlaqəyə malik deyildi. Həmin ayrılıq daha dərin motivə malik idi, lakin elə bir şəkildə baş verdi ki, əvvəllər onu başa düşmədim və yalnız sonralar müxtəlif yaxşı ipuçlarına əsasən onu şərh etməyi öyrəndim. Xatırlanır ki, Breyer özünün məşhur ilk xəstəsi haqqında, cinsi elementin onun qəribə dərəcədə inkişaf etməmiş olduğunu və heç vaxt onun zəngin xəstəlik mənzərəsinə töhfə vermədiyini bildirmişdi. Mən həmişə tənqidçilərin Breyerin bu təsdiqini nevrozların cinsi etiologiyası haqqında mənim iddiamla daha tez-tez qarşı-qarşıya qoymamalarına təəccüblənmişəm və bu gün belə bilmirəm ki, onların bu tənbəlliyində nəzarətli olmalarının və ya diqqətsizliklərinin sübutunu görməliyəm. Son iyirmi ildə əldə edilən təcrübə işığında Breyerin xəstəlik tarixçəsini yenidən oxuyan kəs, ilanların, bədən sərtliyinin və qol felcinin simvolikasını yanlış başa düşməyəcək və atanın xəstə yatağındakı vəziyyəti nəzərə almaqla, həmin simptom formalaşmasının həqiqi mənasını asanlıqla tapacaqdır. O, həmin qızın psixi həyatında cinsiliyin rolu haqqında öz rəyini, onun həkiminin rəyindən çox uzaqda qoyacaqdır. Breyer xəstənin sağalması üçün ən intensiv təlqinçi əlaqəyə malik idi; bu əlaqə bizə “transfer” adlandırdığımız şeyin nümunəsi kimi xidmət edə bilər. İndi güclü səbəblərim var ki, Breyer bütün simptomların aradan qaldırılmasından sonra transferin cinsi motivləşdirməsini yeni əlamətlərdə kəşf etməli idi, lakin bu gözlənilməz fenomenin ümumi təbiəti ondan yayınmışdı, nəticədə o, burada, bir “naxoş hadisə”dən təsir altında qalaraq, tədqiqatı dayandırdı. O, mənə bu barədə birbaşa məlumat vermədi, lakin müxtəlif vaxtlarda bu fərziyyəni əsaslandırmaq üçün kifayət qədər ipucu verdi. Mən isə nevrozun yaranmasında cinsiliyin əhəmiyyəti uğrunda getdikcə daha qətiyyətlə mübarizə apardıqda, sonradan mənə bu qədər tanış olacaq istəksiz rədd reaksiyalarını mənə göstərən ilk şəxs o oldu, lakin o vaxt mən hələ onları özümün qaçılmaz taleyim kimi tanımamışdım. Hər bir nevroz müalicəsində, heç bir tərəfin istəmədiyi və ya yaratmadığı halda, ortaya çıxan, açıq şəkildə cinsəlliyə vurğu edilmiş, ya incə, ya da düşmənçilik dolu transfer faktı mənə həmişə nevrozun həvəs qüvvələrinin cinsi həyatdan gəlməsinin ən möhkəm sübutu kimi görünmüşdür. Bu arqument hələ də kifayət qədər ciddi şəkildə qiymətləndirilməmişdir, çünki belə olsa, tədqiqata əslində heç bir seçim qalmayacaqdı. Analiz işinin xüsusi nəticələrindən yana və onların üzərində mənim inamım üçün həlledici olaraq qalmışdır. Nevrozların cinsi etiologiyası haqqında irəli sürdüyüm fikrin, hətta daha yaxın dostlarımın arasında da pis qarşılanmasına görə bir təsəlli — mənim şəxsiyyətimin ətrafında tezliklə mənfi bir məkan yaranmışdı — yeni və orijinal bir fikir üçün mübarizəyə qalxdığım düşüncəsində idi. Lakin bir gün məndə bəzi xatirələr bir araya gəldi ki, bu da həmin təsəlliyi pozdu və mənə yaradıcılığımızın gedişatı və biliklərimizin təbiəti haqqında gözəl bir baxış əldə etməyə imkan verdi. Mənim cavabdeh tutulduğum fikir heç də məndə yaranmamışdı. O, mənim ən dərin hörmətimə layiq olan üç şəxs tərəfindən mənə çatdırılmışdı: Breyerin özü, Şarko və universitetimizin ginekoloqu, bəlkə də Vyana həkimlərimizin ən seçilmişi olan Xrobak. Hər üç kişi mənə, əslində özlərinin belə malik olmadığı bir dərk etməni ötürmüşdülər. Onlardan ikisi, mən sonradan onlara bunu xatırlatdığım zaman, öz bildirdiklərini inkar etdilər; üçüncüsü (usta Şarko) isə, əgər onu yenidən görmək mənə nəsib olsaydı, ehtimal ki, eyni şeyi edərdi. Lakin məndə, anlayış olmadan qəbul edilmiş eyni bildirişlər illər boyu yuxuda qaldı, ta ki, bir gün onlar görünüşcə orijinal bir dərk etmə kimi oyandılar.
Bir gün gənc xəstəxana həkimi olaraq Breyeri şəhərdə gəzinti zamanı müşayiət edərkən, ona təcili danışmaq istəyən bir kişi yaxınlaşdı. Mən geridə qaldım və Breyer azad olduqda, o, mənə özünün mehriban öyrədən üslubunda bildirdi ki, bu, bir xəstənin kişisi imiş və onun haqqında xəbər gətirmişdir. Həmin qadın, o, əlavə etdi, cəmiyyətlərdə o qədər diqqət çəkici davranır ki, onu mənə müalicə üçün nevrozlu kimi təhvil vermişlər. Bunlar həmişə yataq otağının sirləridir, deyə o, söhbəti bitirdi. Mən təəccüblə nə demək istədiyini soruşdum və o, mənə bu sözü («evlilik yatağının») izah etdi, çünki mənim bu məsələni belə eşidilməmiş hesab etdiyimi başa düşmürdü.
Bir neçə il sonra Şarkonun qəbul gecələrindən birində, hörmətli müəllimin yaxınlığında idim; o, həmin gün təcrübəsindən Bruardelə çox maraqlı görünən bir hadisə danışmaqda idi. Əvvəlini qeyri-dəqiq eşitdim, lakin tədricən hekayə diqqətimi cəlb etdi. Uzaq Şərqdən gəlmiş gənc bir evli cüt var idi; qadın ağır xəstə, kişi isə ya iqtidarsız, ya da olduqca bacarıqsız idi. «Deməli, cinsi əlaqə qurun, əmin olun, nail olacaqsınız» — deyə Şarkonun təkrarladığını eşitdim. Daha aşağı səslə danışan Bruardel, belə şəraitdə qadının simptomlarının necə yarandığına təəccübünü ifadə etməli olmuşdu. Çünki Şarko birdən-birə çox canlı bir şəkildə belə dedi: «Amma belə hallarda həmişə cinsiyyət orqanı məsələsidir, həmişə... həmişə... həmişə.» Və bu zaman əllərini qoynunda çarpazlaşdıraraq, özünəməxsus canlılığı ilə bir neçə dəfə yuxarı-aşağı tullanıb-düşdü. Bilirəm ki, bir anlığa demək olar ki, donduran təəccübə düşdüm və özümə dedim: «Bəs, əgər bunu bilirsə, niyə heç vaxt demir?» Amma təəssürat tezliklə unuduldu; beyin anatomiyası və histerik ifliclərin eksperimental yaranması bütün marağı udmuşdu.
Bir il sonra mən sinir xəstəlikləri üzrə dosent kimi Vyanada tibb fəaliyyətinə başlamışdım və nevrozların etiologiyası baxımından, ümidverən bir akademikdən gözlənilə biləcəyi qədər günahsız və cahil qalmışdım. Bir gün Xrobakın xoş müraciəti məni tapdı; o, yeni universitet müəllimi vəzifəsində kifayət qədər vaxt ayıra bilmədiyi bir xəstəsini mənə həvalə etmək istəyirdi. Xəstənin yanına ondan tez gəldim və öyrəndim ki, o, mənasız təşviş hücumlarından əziyyət çəkir; bu hücumlar yalnız günün hər hansı saatında həkiminin harada olduğunu bildirmək üçün verilən ən diqqətli məlumatlarla sakitləşdirilə bilərdi. Xrobak gəldikdə, məni kənara çəkdi və xəstənin təşvişinin səbəbinin, on səkkiz illik evliliyə baxmayaraq, onun hələ də virgo intacta olması olduğunu bildirdi. Kişi tamamilə iqtidarsız idi. Həkimə belə hallarda evdəki uğursuzluğu öz nüfuzu ilə örtmək və «o da heç nə edə bilməz, bu qədər ildə onu sağalda bilməyibsə» deyə, çiyin silkiyərək onun haqqında danışılmasına razı olmaqdan başqa çarə qalmırdı. «Belə xəstəliklər üçün yeganə resept bizə yaxşı məlumdur, amma onu yazıb təyin edə bilmərik» — deyə əlavə etdi. Resept belədir:
Rp. Penis normalis dosim. Repetatur!
Mən belə bir «resept» eşitməmişdim və himayədarımın sinizmi üzündən başımı silkip-rədd edərdim.
Mən bu lənətə gəlmiş fikrin əsil-nəsəbini, məsuliyyəti başqalarının üzərinə atmaq istədiyim üçün açmadım. Bilirəm ki, bir fikri bir və ya bir neçə dəfə uçucu bir işarə kimi ifadə etmək — onu ciddi qəbul etmək, sözün həqiqi mənasında götürmək, bütün qarşı gələn detalların arasından keçirmək və tanınmış həqiqətlər arasında öz yerini qazanmağa çalışmaqdan tamamilə fərqlidir. Bu, yüngül bir flört ilə düzgün bir evliliğin bütün vəzifələri və çətinlikləri ilə. Épouser les idées de... ən azı fransız dilində işlənən bir ifadədir.
İşimlə katartik üsula əlavə olunan və onu psixoanalizə çevirən digər amillərdən önə çıxarıram: Sıxışdırma və müqavimət nəzəriyyəsi, uşaqlıq cinsəlliyinin yerləşdirilməsi və şüursuzun tanınması üçün yuxuların yozumu və qiymətləndirilməsi.
Sıxışdırma nəzəriyyəsində mən şübhəsiz müstəqil idim, məni ona yaxınlaşdıran heç bir təsirdən xəbərim yoxdur və bu fikri uzun müddət orijinal hesab etdim, ta ki, O. Rank mənə Şopenhauerin “Dünya iradə və təsəvvür kimi” əsərindəki, filosofun dəliçiliyi izah etməyə çalışdığı həmin yeri göstərənə qədər. Orada utancverici bir reallıq parçasının qəbuluna qarşı müqavimət haqqında deyilənlər, mənim sıxışdırma anlayışımın məzmunu ilə o qədər tam uyğun gəlir ki, mən yenə bir dəfə bir kəşfin mümkün olması üçün oxumamışlığıma borclu olduğumu düşünə bilərdim. Lakin başqaları bu yeri oxumuş və üzərindən keçmişdilər, bu kəşfi etmədən, və bəlkə də mənə də belə olacaqdı, əgər əvvəllər fəlsəfi müəlliflərin oxunmasına daha çox həvəs göstərsəydim. Nitsşenin əsərlərinin yüksək zövqünü mən sonra, psixoanalitik təəssüratların işlənməsini heç bir gözlənti təsəvvürü ilə əngəlləmək istəmədiyim şüurlu bir səbəblə özümə qadağan etdim. Buna görə də, psixoanalitik tədqiqatın filosofun intuitiv olaraq əldə etdiyi dərinlikləri yalnız təsdiq edə bildiyi çoxsaylı hallarda bütün üstünlük iddialarından imtina etməyə hazır olmalı idim — və mən bunu xoşla edirəm.19
Sıxışdırma nəzəriyyəsi, psixoanaliz binasının dayandığı əsas sütundur; bu, həmin binanın ən əsas hissəsidir və nevroz xəstəsinin təhlilinə hipnozun köməyi olmadan yanaşıldıqda istənilən qədər təkrarlana bilən bir təcrübənin nəzəri ifadəsindən başqa bir şey deyildir. Bu halda insan, analitik işə qarşı çıxan və onu məğlub etmək üçün yaddaş itkisini önə çıxaran bir müqavimət hiss edir. Hipnozun tətbiqi bu müqaviməti örtməlidir; buna görə də, əsl psixoanalizin tarixi, hipnozdan imtina etməklə bağlı texniki yeniliklə başlayır. Bu müqavimətin amneziya ilə üst-üstə düşməsi faktının nəzəri qiymətləndirilməsi, sonra psixoanalizə məxsus olan və şüursuzluq haqqındakı fəlsəfi spekulyasiyalardan nəzərəçarpan dərəcədə fərqlənən şüursuz ruhi fəaliyyət anlayışına qaçılmaz olaraq gətirib çıxarır. Buna görə də, psixoanalitik nəzəriyyənin, nevroz xəstəsinin əziyyət simptomlarını onun həyat tarixindəki mənbələrə qaytarmaq cəhdi zamanı diqqətəçarpan və gözlənilməz şəkildə ortaya çıxan iki təcrübəni, yəni transfer faktını və müqavimət faktını başa düşülən etmək cəhdi olduğunu söyləmək olar. Bu iki faktı qəbul edən və işinin başlanğıc nöqtəsi kimi onları götürən hər bir tədqiqat istiqaməti, mənim nəticələrimdən fərqli nəticələrə varılsa belə, psixoanaliz adını daşıya bilər. Lakin məsələnin digər tərəflərini həll etməyə çalışan və bu iki fərziyyədən kənarlaşan şəxs, özünü psixoanalitik adlandırmaqda israr edirsə, təqlid cəhdi ilə mülk pozuntusu ittihamından çətin ki, qurtula bilsin.
Əgər kimsə sıxışdırma və müqavimət nəzəriyyəsini psixoanalizin nəticələri deyil, fərziyyələri hesab etmək istəsəydi, mən buna çox kəskin şəkildə qarşı çıxardım. Ümumi psixoloji xarakterli belə fərziyyələr mövcuddur və bioloji təbiətdədir və onlar haqqında başqa yerdə danışmaq məqsədəuyğun olardı, lakin sıxışdırma nəzəriyyəsi psixoanalitik işin qazancıdır, qeyri-müəyyən sayda təcrübədən nəzəri bir ekstrakt kimi qanuni yolla əldə edilmişdir. Uşaq cinsəlliyinin irəli sürülməsi də belə bir qazancdır, yalnız çox gec bir dövrdə, ilk illərdə təhlil vasitəsilə aparılan sınaq xarakterli araşdırmalarda hələ sözü gedilməyən bir məsələdir. Əvvəlcə yalnız cari təəssüratların təsirini keçmişə qaytarmaq lazım gəldiyi nəzərə çarpırdı. Lakin, “axtarışçı çox vaxt tapmaq istədiyindən daha çoxunu tapardı”. İnsanlar bu keçmişdə daha da geri çəkilir və nəhayət, cinsi təhriklərin ənənəvi oyanış dövrü olan pubertada dayanmağa icazə veriləcəyinə ümid edirdilər. Boş yerə, izlər daha da geriyə, uşaqlığa və onun erkən illərinə işarə edirdi. Oraya gedən yolda gənc araşdırma üçün demək olar ki, fəlakətli ola biləcək bir səhvi dəf etmək lazım gəlirdi. Şarkoya bağlı histeriyanın travmatik nəzəriyyəsinin təsiri altında xəstələrin simptomlarını ilk uşaqlıq illərindəki passiv cinsi təcrübələrə, yəni kobud ifadə ilə desək, yoldan çıxarmaya qaytaran hesabatları real və etioloji baxımdan əhəmiyyətli saymağa meylli idik. Bu etiologiya öz qeyri-mümkünlüyü və mütləq qeyd edilməli hallarla ziddiyyət üzündən çökdükdə, tam bir çarəsizlik mərhələsi növbəti nəticə oldu. Təhlil düzgün yolla belə uşaq cinsi travmalarına qədər gətirib çıxarmışdı, lakin bunlar yalan idi. Beləliklə, reallıq zəmini itirmişdik. O vaxt bütün işi tərk etmək istərdim, eyni şəkildə hörmətli sələfim Breyerin istəmədiyi kəşfi zamanı etdiyi kimi. Bəlkə də yalnız başqa bir şeyə başlamaq imkanı qalmadığı üçün davam etdim. Nəhayət, yalnız gözləntilərimizdə aldanmışıqsa, hələ də qorxu və ya təəccüb hissi keçirməyə haqqımız olmadığı, əksinə bu gözləntiləri nəzərdən keçirməli olduğumuz aydın oldu. Əgər histeriya xəstələri simptomlarını uydurma travmalara qaytarırlarsa, yeni fakt budur ki, onlar belə səhnələri xəyal edirlər və psixi reallıq praktik reallıqla yanaşı qiymətləndirilməlidir. Tezliklə bu xəyalların ilk uşaqlıq illərindəki avtoerotik fəaliyyəti örtmək, bəzəmək və daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq üçün nəzərdə tutulduğu aydın oldu və bu xəyalların arxasında uşağın cinsi həyatı bütün əhatəsi ilə üzə çıxdı.
Bu ilk uşaq illərindəki cinsi fəaliyyətdə nəhayət, doğuşdan gətirilən quruluş da öz haqqını qazana bildi. İstidad və təcrübə burada həll olunmaz bir etioloji vahidə birləşdi; çünki istidad, əks halda tamamilə adi qalıb təsirsiz olacaq təəssüratları qıcıqlandırıcı və bərqərar edici travmalara yüksəldirdi, təcrübələr isə dispozisiyadan, onsuz uzun müddət yuxuda qalacaq və bəlkə də inkişaf etməyəcək amilləri oyadırdı. Travmatik etiologiya məsələsində son söz sonralar Abraham (1907) tərəfindən deyildi, o, uşağın cinsi quruluşunun özünəməxsusluğunun necə də xüsusi cinsi təcrübələri, yəni travmaları təhrik etməyi bacardığını göstərərək bunu ifadə etdi.
Uşağın cinsəlliyi haqqında mənim irəli sürdüyüm fikirlər əvvəllər demək olar ki, yalnız böyüklərin keçmişə doğru geri gedən təhlili nəticələrinə əsaslanırdı. Uşaqlar üzərində birbaşa müşahidələr aparmaq imkanı mənə çatışmırdı. Ona görə də, illər sonra çox erkən yaşlarda uşaqların birbaşa müşahidəsi və təhlili vasitəsilə əldə edilənlərin böyük hissəsini təsdiqləmək mümkün olduqda, bu, qeyri-adi bir qələbə idi; lakin bu qələbə tədricən, kəşfin elə bir xarakter daşıdığı, əslində onu etdiyimiz üçün utanc duymalı olduğumuz haqqında olan təəssüratla azaldı. Uşağın müşahidəsinə nə qədər dərinləşsək, bu fakt bir o qədər öz-özlüyündə aydın olurdu, lakin bu faktı görməmək üçün belə bir əziyyət çəkmiş olduğumuz hal bir o qədər də qəribə görünürdü.20
Uşaqların cinsəlliyinin mövcudluğu və əhəmiyyəti haqqında belə qəti bir inanc yalnız təhlil yolunu tutduqda, nevrozların simptomlarından və xüsusiyyətlərindən onların son mənbələrinə qədər geri qayıtdıqda, onların izah oluna bilən hissələrini izah edən və dəyişdirilə bilən hissələrini dəyişdirməyə imkan verən açılışlar sayəsində qazanıla bilər. Mən başa düşürəm ki, əgər insan, yaxınlarda C. G. Yunq kimi, əvvəlcə cinsi həvəsin təbiəti haqqında nəzəri bir təsəvvür formalaşdırarsa və uşağın həyatını bu təsəvvürdən yola çıxaraq anlamağa çalışarsa, digər nəticələrə gələ bilər. Belə bir təsəvvür təsadüfi və ya kənarda duran nəzəriyyələri nəzərə alaraq seçilmiş ola bilər və tətbiq etmək istədiyimiz sahəyə uyğun gəlməmək təhlükəsi daşıyır. Həqiqətən də, təhlil yolu cinsəllik və onun fərdin ümumi həyatı ilə əlaqəsi baxımından bəzi son çətinliklərə və qaranlıq nöqtələrə gətirib çıxarır, lakin bunlar spekulyasiyalarla aradan qaldırıla bilməz, başqa müşahidələr və ya başqa sahələrdəki müşahidələr vasitəsilə həllini tapana qədər qalmalıdır.
Yuxuların yozumu haqqında qısa danışa bilərəm. Bu, mən qaranlıq bir ehtimalla hipnozu sərbəst assosiasiya ilə dəyişdirməyə qərar verdikdən sonra, texniki yeniliyin ilk meyvəsi kimi mənim payıma düşdü. Mənim bilmək istəyim əvvəldən yuxuların başa düşülməsinə yönəlməmişdi. Marağımı istiqamətləndirən və ya mənə köməkçi bir gözlənti bəxş edən təsirlər mənə məlum deyil. Breyer ilə əlaqəmi kəsməzdən əvvəl, ona bir cümlə ilə artıq yuxuları tərcümə etməyi bacardığımı bildirməyə demək olar ki, vaxtım qalmamışdı. Bu kəşf tarixi nəticəsində, yuxu dilinin simvolikası yuxu haqqında mənə əlçatan olan demək olar ki, son şey idi, çünki simvolların tanınması üçün yuxu görənin assosiasiyaları çox az iş görür. Mən kitabları oxumazdan əvvəl həmişə əvvəlcə şeyləri öyrənməyə üstünlük vermə vərdişini qoruyub saxladığıma görə, Schernerin yazısı ilə simvolikaya diqqətim çəkilməzdən əvvəl yuxunun simvolikasını özüm üçün təmin edə bilmişdim. Yuxunun bu ifadə vasitəsini tam həcmdə yalnız sonra, əvvəllər çox xidmətli, lakin sonra tamamilə diqqətdən kənarda qalmış W. Stekelin işlərinin təsiri altında, qismən də olsa, qiymətləndirmişəm. Psixoanalitik yuxu yozumunun qədim dövrdə çox yüksək qiymətləndirilən yuxu yozma sənəti ilə sıx əlaqəsi mənə yalnız çox illər sonra aydın olmuşdur. Yuxu nəzəriyyəmin ən xarakterik və ən əhəmiyyətli hissəsi olan yuxunun təhrifinin daxili konfliktə, daxili bir qeyri-samimiliyə gətirilib çıxarılması, mən sonra tibbdən uzaq, lakin fəlsəfədən uzaq olmayan, “Realistin fantaziyaları”nı nəşr etdirmiş məşhur müəllifdə rast gəldim.
Yuxuların yozumu, mən eyni zamanda nevrozların texnikasını, klinikasını və terapiyasını dərk etməli olduğum, tamamilə təcrid olunduğum və problemlərin qarışıqlığında və çətinliklərin çoxluğunda istiqamət və inamı itirməkdən tez-tez qorxduğum analizin həmin ağır ilk illərində mənə təsəlli və dayaq oldu. Bir nevrozun analiz vasitəsilə başa düşülə biləcəyi şərtilə apardığım sınaq, xəstədə çox vaxt çaşdırıcı dərəcədə uzun müddət gözləməli oldu; simptomların analoqu kimi qəbul edilə bilən yuxularda bu şərt demək olar ki, müntəzəm təsdiqini tapdı.
Yalnız bu uğurlar məni dözməyə qadir etdi. Buna görə də mən psixoloji işçinin mövqeyini yuxu yozumu problemlərinə olan münasibəti ilə ölçməyə və psixoanalizin əksəriyyətinin bu sahəyə qədəm qoymaqdan ümumiyyətlə çəkindiyini, ya da bunu etməyə çalışdıqda olduqca bacarıqsız davrandıqlarını məmnuniyyətlə müşahidə etməyə öyrəşmişəm. Zərurəti mənə tezliklə aydın olan öz-özünə analizimi, uşaqlığımın bütün hadisələri ilə məni tanış edən öz yuxularımın bir seriyası vasitəsilə aparmışam və bu gün də belə düşünürəm ki, yaxşı yuxu görəndə və çox qeyri-normal olmayan insanda bu tip analiz kifayət edə bilər:
Bu inkişaf tarixini açmaqla, psixoanalizin nə olduğunu sistemli təsvirdən daha yaxşı göstərdiyimə inanıram. Tapıntılarımın xüsusi təbiətini əvvəlcə dərk etmədim. Həkim kimi qazanmağa başladığım populyarlığı və qəbuluma axan nevrozlu xəstələri çəkinmədən qurban verdim, çünki nevrozlarının cinsi səbəblərini ardıcıl araşdırırdım; bu zaman cinsi amilin praktik əhəmiyyətinə olan inancımı qəti şəkildə möhkəmləndirən bir sıra təcrübələr qazandım. Vyanada mütəxəssislər cəmiyyətində, o vaxtlar Krafft-Ebinqin sədrliyi altında, heç bir şeydən xəbərsiz olaraq çıxış etdim və gözləyirdim ki, könüllü maddi ziyanım üçün həmkarlarımın marağı və təqdiri ilə kompensasiya olunacağam. Kəşflərimi elmə aid edilən qeyri-müəyyən töhfələr kimi qəbul edirdim və digərlərindən də eyni münasibəti gözləyirdim. Lakin çıxışlarımdan sonra yaranan sükut, şəxsim ətrafında formalaşan boşluq və mənə çatdırılan işarələr, nəhayət, mənə yavaş-yavaş başa saldı ki, nevrozların etiologiyasında cinsəlliyin roluna aid iddialar digər məlumatlar kimi qəbul ediləcəyinə ümid edə bilməz. İndi başa düşdüm ki, mən artıq o kəslərdən birinə çevrilmişəm, «dünyanın yuxusuna toxunan» olmuşdum, Hebbelin ifadəsinə görə, və obyektivliyə və güzəştə ümid edə bilməyəcəyimi dərk edirdim. Lakin müşahidələrimin və nəticələrimin orta hesabla düzgünlüyünə olan inancım getdikcə artırdı, öz hökmümə olan etimadım və mənəvi cəsarətim də az deyildi, ona görə də bu vəziyyətin nəticəsi şübhəli ola bilməzdi. Mən xüsusi əhəmiyyətli əlaqələri üzə çıxarmaq şansının mənə düşdüyünə inanmağa qərar verdim və belə kəşflərlə bəzən bağlı olan taleyi öz üzərimə götürməyə hazır oldum. Bu taleyi mən aşağıdakı şəkildə təsəvvür edirdim: Yeni metodun terapevtik uğurları sayəsində özümü qorumağıma ehtimal ki, nail olardım, lakin elm mənim haqqımda mənim həyatım boyu heç bir məlumat verməzdi. Bir neçə onillik sonra başqa biri mütləq eyni, o vaxt aktual olmayan şeylərə rast gəlinəcək, onların tanınmasını təmin edəcək və məni mütləq uğursuz sələf kimi şərəfləndirəcəkdi. Bu müddət ərzində mən özümü tənha adamdakı Robinson kimi mümkün qədər rahat qurardım. Müasir dövrün çaşqınlıqlarından və təzyiqlərindən həmin tənha illərə baxdıqda, mənə elə gəlir ki, bu gözəl, qəhrəmanlıq dövrü idi; «splendid isolation» öz üstünlüklərindən və cazibəsindən məhrum deyildi. Mənim oxumaq üçün ədəbiyyatım yox idi, dinləmək üçün pis məlumatlı rəqibim yox idi, heç bir təsirdən asılı deyildim, heç nə ilə məcbur edilməzdim. Mən spekulyativ meyillərimə nəzarət etməyi öyrəndim və ustadım Şarkonun unudulmaz məsləhətinə uyğun olaraq, eyni şeyləri onlar özlüyündə bir şey deməyə başlayana qədər dəfələrlə yenidən nəzərdən keçirməyə çalışdım. Bir qədər çətinliklə də olsa, nəşr yerini tapdığım əsərlərim həmişə mənim bildiklərimin gerisində qala bilərdi, istənilən qədər təxirə salına bilərdi, çünki mübahisəli «üstünlük»ü müdafiə etmək lazım deyildi. Məsələn, «Yuxuların yozumu» əsəri 1896-cı ilin əvvəlində əsasən hazırlanmışdı, o Lakin bu, yalnız 1899-cu ilin yayında yazılıb. «Dora»nın müalicəsi 1899-cu ilin sonunda başa çatıb, onun xəstəlik tarixçəsi növbəti iki həftə ərzində qeydə alınıb, lakin yalnız 1905-ci ildə dərc edilib. Bu müddət ərzində mənim əsərlərim ixtisas ədəbiyyatında nəzərdən keçirilməyib və ya, nadir hallarda belə olsa, istehza və ya rəhmlə üstünlük hissi ilə rədd edilib. Bəzən bir həmkar da öz nəşrlərindən birində mənə çox qısa və çox da xoşagəlməz olmayan bir qeyd ünvanlayıb, təxminən belə: inatçı, ekstremal, çox qəribə. Bir dəfə belə oldu ki, Vyanada, mənim semestr mühazirələrini oxuduğum klinikada bir assistent, mənim icazəmlə bu mühazirələrə qatılmağa cəsarət etdi. O, çox diqqətlə dinlədi, heç nə demədi, lakin sonuncu mühazirədən sonra mənimlə birlikdə gəzməyi təklif etdi. Bu gəzinti zamanı o, mənə bildirdi ki, rəhbərinin məlumatı ilə mənim təlimatıma qarşı bir kitab yazıb, lakin çox təəssüf edir ki, onu yalnız mənim mühazirələrim vasitəsilə daha yaxşı tanımağa nail olub. Əks halda, çox şeyi fərqli yazardı. Həqiqətən də, klinikada soruşmuşdu ki, əvvəlcə «Yuxuların yozumu»nu oxumalıdır, lakin ona məsləhət görməmişdilər, çünki buna dəyməzmiş. Sonra o, özünün indi başa düşdüyü mənim təlimat binasını, daxili strukturunun möhkəmliyinə görə katolik kilsəsi ilə müqayisə etdi. Öz ruhi sağlamlığı naminə qəbul edirəm ki, bu ifadədə bir qədər təqdir də var idi. Lakin o, kitabında bir şeyi dəyişmək üçün artıq gec olduğunu, çünki kitabın artıq çap olunduğunu bildirdi. Həmin həmkar, sonradan mənim psixoanalizim haqqında fikirlərinin dəyişməsini cəmiyyətə bildirməyi zəruri saymamış, əksinə, bir tibb jurnalının daimi müxbiri kimi onun inkişafını şən qeydlərlə müşayiət etməyi üstün tutmuşdu.
Şəxsi həssaslığımın qalıqları həmin illərdə mənim xeyrimə korlanıb. Lakin məni, tənha kəşfçilərin hamısına kömək etməyən bir amil acılaşmadan qorudu. Belə bir kəşfçi adətən çağdaşlarının maraqsızlığı və ya rədd etməsinin haradan qaynaqlandığını dərk etmək üçün əzab çəkir və bunu öz inamının qətiyyətinə qarşı narahat edici bir ziddiyyət kimi qəbul edir. Mənə isə bu lazım deyildi, çünki psixoanalitik təlim mənə ətraf mühitin bu davranışını analitik əsas fərziyyələrdən irəli gələn zəruri nəticə kimi başa düşməyə imkan verirdi. Əgər mənim üzə çıxardığım əlaqələrin xəstələrin şüurundan daxili affektiv müqavimətlər tərəfindən uzaq saxlandığı doğru idisə, o zaman bu müqavimətlər sağlam insanlarda da yaranmalı idi, çünki onlara kənar tərəfdən məlumat verilməklə sıxışdırılmış məzmun çatdırılırdı. Bu sonuncuların affektiv olaraq tələb olunan rədd etməni intellektual əsaslandırma ilə motivləşdirmək bacarığı göstərməsi təəccüblü deyildi. Bu, xəstələrdə də eyni dərəcədə tez-tez baş verirdi və ortaya qoyulan arqumentlər — Falstaffla danışsaq, arqumentlər böyürtkən qədər adi şeylərdir — eyni idi və heç də dəqiq deyildi. Fərq yalnız ondan ibarət idi ki, xəstələrdə onların müqavimətlərini dərk etmələri və üstələmələri üçün təzyiq vasitələrinə malik idik, lakin iddia olunan sağlam insanlarda belə kömək vasitələri yox idi. Bu sağlam insanları soyuq, elmi obyektiv yoxlamaya necə məcbur etmək olardı, bu həll olunmamış bir məsələ idi və onun həlli ən yaxşı şəkildə zamana buraxılmalı idi. Elmlər tarixində tez-tez müşahidə edilmişdir ki, əvvəlcə yalnız müxalifət doğuran eyni iddia, bir müddət sonra, ona yeni dəlillər gətirilmədən də tanınmağa nail olmuşdur.
Lakin psixoanalizi tək başıma təmsil etdiyim bu illərdə, mənim dünyagörüşümün hörmətinə xüsusi bir ehtiram və ya intellektual güzəştə meyl inkişaf etdirdiyimi heç kim gözləməməlidir.
II
1902-ci ildən etibarən bir qrup gənc həkim psixoanalizi öyrənmək, tətbiq etmək və yaymaq niyyəti ilə mənim ətrafımda toplaşdı. Analitik terapiyanın özündəki yaxşı təsirini hiss etmiş bir həmkar buna təşəbbüs göstərdi. Müəyyən axşamlar mənim mənzilimdə toplaşırdıq, müəyyən qaydalara əsasən müzakirə aparır, bu qəribə yeni tədqiqat sahəsində istiqamət tapmağa və başqalarının marağını buna cəlb etməyə çalışırdıq. Bir gün bir məktəb məzunu, qeyri-adi bir dərk etmə qabiliyyəti nümayiş etdirən əlyazması ilə bizə təqdim olundu. Onu orta məktəb təhsilini tamamlamağa, universitetə daxil olmağa və psixoanalizin həkim olmayan tətbiqlərinə həsr etməyə inandırdıq. Kiçik dərnək bu sayda həvəsli və etibarlı katib qazandı, mən isə Otto Rankı ən sadiq köməkçi və həmkarı əldə etdim.
Kiçik dairə tezliklə genişləndi, növbəti illər ərzində tərkibini dəfələrlə dəyişdi. Ümumilikdə, özümə deyə bilərdim ki, əhatə etdiyi istedadların zənginliyi və müxtəlifliyi baxımından o, istənilən kliniki müəllimin heyətindən geri qalmırdı. Əvvəldən həmin kişilər arasında psixoanalitik hərəkatın tarixində sonradan çox əhəmiyyətli, lakin həmişə xoşagəlməz olmayan rollar oynayanlar da var idi. Lakin bu inkişafı o vaxt hələ sezmək mümkün deyildi. Mən razı qala bilərdim və fikrimcə, bildiklərimi və təcrübə etdiklərimi digərləri üçün əlçatan etmək məqsədilə əlimdən gələni etdim. Yalnız iki şey mənə pis işarə kimi göründü və nəhayət, məni həmin dairədən daxili olaraq uzaqlaşdırdı. Həmin eyni ağır işi görən kişilər arasında hökm sürməli olan dostluq razılığını üzvlər arasında qurmaq mənə müvəffəq olmadı və ortaq iş şəraitində bol fürsət yaradan üstünlük mübahisələrini də yatıra bilmədim. Psixoanalizin icrası sahəsində təlimin çətinlikləri, xüsusilə böyük olan və bu günkü ayrılıqların bir çoxunun günahkarı olan çətinliklər, artıq Vyanadakı fərdi psixoanalitik cəmiyyətdə özünü göstərirdi. Mən özüm, digərlərinə çox güman ki, bir sıra səhv yolları və son nəticədə yoldan çıxışları qazandıra biləcək olan avtoritetlə hələ tam hazır olmayan texnikanı və daim axan nəzəriyyəni təqdim etməyə cəsarət etmədim. Məntiqi işçilərin müstəqilliyi, müəllimdən erkən asılı olmamağı psixoloji baxımdan həmişə qaneedici olur; elmi baxımdan isə bundan yalnız həmin işçilərdə çox da tez-tez rast gəlinməyən müəyyən şəxsi şərtlər yerinə yetirildikdə qazanc əldə edilir. Məhz psixoanaliz uzun və ciddi intizam və özünü idarəetməyə tərbiyə tələb edirdi. Qınanan və ümidsiz bir işə həsr olunmaqla göstərilən cəsarətə görə mən, cəmiyyət üzvlərinə, əks halda xoşagəlməzlik yaradacaq bir çox şeyi bağışlamağa meylli idim. Dairə, əslində, yalnız həkimləri deyil, həm də psixoanalizdə əhəmiyyətli bir şey tanıyan digər təhsilli insanları, yazıçıları, sənətkarları və s. əhatə edirdi. «Yuxuların yozumu», «Zarafat» haqqında kitab və b. əvvəlcədən göstərmişdi ki, psixoanalizin təlimləri tibb sahəsi ilə məhdud qala bilməz, əksinə, müxtəlif digər mənəvi elmlərə tətbiq oluna bilər.21
1907-ci ildən etibarən vəziyyət bütün gözləntilərin əksinə olaraq və sanki bir anda dəyişdi. Psixoanalizin səssiz-səmirsiz maraq oyatdığını və dostlar tapdığını, hətta ona etiraf etməyə hazır olan elmi işçilərin mövcud olduğunu öyrəndik. Bleylerin göndərdiyi bir məktub mənə artıq əvvəllər mənim işlərimin Burghölzlidə öyrənilməsi və tətbiq edilməsi barədə məlumat vermişdi. 1907-ci ilin yanvarında Sürix klinikasının ilk üzvü, Dr. Eytinqon,22 Vyana gəldi, qısa müddət sonra digər ziyarətlər baş tutdu və canlı fikir mübadiləsinin əsası qoyuldu; nəhayət, həmin vaxt Burghölzlidə köməkçi vəzifəsində işləyən C. G. Yunqun dəvəti ilə 1908-ci ilin yazında Zalsburqda ilk görüş keçirildi və bu görüş Vyana, Sürix və digər yerlərdən olan psixoanaliz dostlarını birləşdirdi. Bu ilk psixoanaliz konqresinin nəticələrindən biri, Bleyler və Freyd tərəfindən nəşr olunan, Yunq tərəfindən redaktə edilən və 1909-cu ildə çıxmağa başlayan “Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen” adlı jurnalın yaradılması oldu. Vyana və Sürix arasında dərin bir iş birliyi bu nəşrdə öz ifadəsini tapdı.
Sürix psixiatriya məktəbinin psixoanalizin yayılmasındakı, xüsusilə Bleyler və Yunqun böyük xidmətlərini dəfələrlə təşəkkür hissi ilə etiraf etmişəm və bu gün, belə dəyişmiş şəraitdə bunu yenidən etməkdən çəkinmirəm. Şübhəsiz ki, o vaxt elmi aləmin diqqətini psixoanalizə yönəldən yalnız Sürix məktəbinin mövqeyi deyildi. Latent dövr artıq bitmişdi və hər yerdə psixoanaliz artan marağın predmetinə çevrilirdi. Lakin digər bütün yerlərdə bu maraq əvvəlcə heç nə, əksinə, çox vaxt ehtiraslı vurğulanmış rədd etmədən başqa bir şey vermədi; Sürixdə isə əsas mövqelərdəki prinsipial uyğunluq münasibətin əsas tonu oldu. Heç bir başqa yerdə tərəfdarların bu qədər sıx və bütöv bir qrupu bir araya gəlməmişdi, ictimai klinikanın psixoanaliz tədqiqatlarının xidmətinə verilməsi mümkün olmamışdı və ya psixiatriya tədrisinə psixoanaliz təlimini ayrılmaz hissə kimi daxil edən klinik müəllim görünməmişdi. Beləliklə, Sürix sakinləri analizin dəyərini müdafiə edən kiçik qrupun nüvə dəstəsinə çevrildilər. Yeni sənəti öyrənmək və onun sahəsində işlər aparmaq imkanı yalnız onlarda var idi. Bu günkü tərəfdarlarımın və iş yoldaşlarımın əksəriyyəti Sürix vasitəsilə mənə gəliblər, hətta coğrafi baxımdan Vyana Sürixə nisbətən daha yaxın olanlar belə. Vyana, mədəniyyətimizin böyük mərkəzlərini özündə birləşdirən Qərbi Avropa üçün ekssentrik mövqedədir; onun nüfuzu uzun illərdir ki, ağır qabaqcadan hökm vermələrlə zəiflədilib. Mənəvi cəhətdən çox fəal olan İsveçrədə ən əhəmiyyətli millətlərin nümayəndələri toplaşır; Hoçenin Friburqda adlandırdığı kimi, psixi epidemiyasının yayılması üçün bu yerdəki infeksiya ocağı xüsusilə vacib olmalı idi.
Həmkarın, Burghölzlidə inkişafa şahidlik etmiş bir nəfərin verdiyi məlumata görə, psixoanalizin orada çox erkən maraq oyatdığını qeyd etmək olar. Yunqun 1902-ci ildə dərc edilmiş okkult hadisələr haqqında yazısında yuxuların yozumuna dair ilk işarə artıq mövcuddur. Mənim mənbəyimə görə, 1903 və ya 1904-cü ildən etibarən psixoanaliz ön plana çıxmışdır. Vyana və Sürix arasında şəxsi əlaqələrin qurulmasından sonra, 1907-ci ilin ortalarında Burghölzlidə də psixoanalizin problemlərinin müntəzəm görüşlərdə müzakirə edildiyi sərbəst bir cəmiyyət formalaşmışdır. Vyana və Sürix məktəbləri arasında baş verən birləşmədə isveçrəlilər heç də sadəcə qəbuledən tərəf deyildilər. Onlar özləri artıq psixoanalizə fayda verən hörmətə layiq elmi işlər görmüşdülər. Vundt məktəbi tərəfindən təklif edilmiş assosiasiya eksperimenti onlar tərəfindən psixoanaliz mənasında şərh edilmiş və onlara gözlənilməz istifadə imkanları vermişdi. Beləliklə, psixoanalitik faktların sürətli eksperimental təsdiqlərini vermək və analitikin yalnız danışa biləcəyi bəzi vəziyyətləri tələbəyə nümayiş etdirmək mümkün olmuşdu. Eksperimental psixologiyadan psixoanalizə aparan ilk körpü belə qurulmuşdu.
Assosiasiya eksperimenti psixoanalitik müalicədə işin ilkin keyfiyyət təhlilinə imkan verir, lakin texnikaya əhəmiyyətli töhfə vermir və analizlərin icrası zamanı əslində lazımsızdır. Sürix məktəbinin və ya onun iki rəhbəri Bleyler və Yunqun digər bir nailiyyəti daha əhəmiyyətli idi. Birincisi, bir sıra saf psixiatrik hallarda, psixoanaliz vasitəsilə yuxu və nevrozlar üçün aşkar edilmiş proseslərin izahı üçün nəzərə alınması lazım olduğunu göstərmişdi („Freyd mexanizmləri“). Yunq analitik şərh üsulunu dementia praecox-un ən qəribə və qaranlıq hadisələrinə uğurla tətbiq etmişdi; bu hadisələrin mənşəyi xəstələrin həyat hekayəsindən və həyat maraqlarından aydın şəkildə ortaya çıxmışdı. Bundan sonra psixiatrlar üçün psixoanalizi daha uzun müddət nəzərə almamaq mümkün deyildi. Bleylerin şizofreniya haqqında böyük əsəri (1911), psixoanalitik baxış tərzinin kliniki-sistematik baxışla bərabər hüquqlu şəkildə yanaşı qoyulduğu əsər, bu uğuru tamamlamışdı.
O vaxtlar artıq iki məktəbin iş istiqamətində açıq olan bir fərqə diqqət çəkməkdən imtina etmək istəmirəm. Mən artıq 1897-ci ildə paranoid olan bir şizofreniya halının təhlilini dərc etmişdim, lakin bu xarakter daşıdığına görə, onun parçalanması Yunqun analizlərinin təəssüratını əvvəlcədən yarada bilməzdi. Lakin mənim üçün vacib olan simptomların yozumlanabilirliyi deyil, xəstəliyin psixi mexanizmi idi, xüsusilə də bu mexanizmin artıq tanınmış olan histeriya mexanizmi ilə uyğunluğu. O vaxt hələ bu iki xəstəlik arasındakı fərqlərə işıq salınmamışdı. Çünki mən artıq o dövrdə nevrozların libido nəzəriyyəsinə doğru yönəlmişdim; bu nəzəriyyə bütün nevroz və psixoz hadisələrini libidonun qeyri-adi talelərindən, yəni onun normal istifadəsindən sapmalarından izah etməli idi. Bu baxış bucağı isveçrəli tədqiqatçılar üçün əhəmiyyətsiz idi. Bildiyim qədər, Bleyler bu gün də Dementia praecox formalarının orqanik səbəbləndirilməsində israr edir; 1907-ci ildə bu xəstəlik haqqında kitabı nəşr olunan Yunq isə 1908-ci ildə Zalsburq konqresində onun toksik nəzəriyyəsini müdafiə etdi; bu nəzəriyyə, libido nəzəriyyəsini kənarlaşdırmadan, ondan kənara çıxır. Sonradan (1912) o, eyni nöqtədə uğursuzluğa düçar oldu, çünki əvvəllər istifadə etmək istəmədiyi maddədən çox götürdü.
İsveçrə məktəbinin üçüncü töhfəsini, bəlkə də tamamilə Yunqun hesabına yazıla bilən bu töhfəni, uzaqdan baxanların etdiyi kimi yüksək qiymətləndirə bilmərəm. Mən 1906–1910-cu illərdəki “Diaqnostik assosiasiya tədqiqatları”ndan doğan komplekslər nəzəriyyəsini nəzərdə tuturam. Bu nəzəriyyə nə öz-özlüyündə psixoloji bir nəzəriyyə ortaya qoydu, nə də psixoanalitik təlimlər kontekstində məcburiyyətsiz yerləşməyə imkan verdi. Əksinə, “kompleks” sözü psixoloji faktların təsviri xarakterli ümumiləşdirilməsi üçün rahat, çox vaxt vacib bir termin kimi psixoanalizdə vətəndaşlıq hüququ qazandı. Psixoanalitik ehtiyacdan yaradılmış digər ad və təyinatların heç biri belə geniş populyarlığa nail ola bilmədi və daha dəqiq anlayış formalaşdırılmasına zərər verən qədər sui-istifadəyə məruz qalmadı. Psixoanalitiklərin gündəlik dilində “sıxışdırılmışın geri qayıdışı” nəzərdə tutularkən “kompleksin geri qayıdışı” haqqında danışmağa başladılar, və ya “Ona qarşı bir kompleksim var” deməyə öyrəşdilər, halbuki düzgün ifadə yalnız “bir müqavimətim var” ola bilərdi.
1907-ci ildən, yəni Vyana və Sürix məktəblərinin birləşməsindən sonrakı illərdə psixoanaliz hələ də onun nişanları altında olan o qeyri-adi inkişafı götürdü; bu inkişaf, ona xidmət edən yazıların yayılması və onu icra etmək və ya öyrənmək istəyən həkimlərin sayının artması qədər, konqreslərdə və elmi cəmiyyətlərdə ona qarşı hücumların çoxalması ilə də eyni dərəcədə etibarlı şəkildə təsdiqlənmişdir. O, ən uzaq ölkələrə səyahət etdi, hər yerdə yalnız psixiatrları deyil, həm də maarifləndirilmiş qeyri-peşəkarları və digər elm sahələrində işləyən işçiləri diqqətə cəlb etdi. Havelok Ellis, onun inkişafını səmimiyyətlə izləmiş, lakin heç vaxt özünü onun tərəfdarı adlandırmamış, 1911-ci ildə Avstralaziya Tibb Konqresinə hesabatında belə yazmışdır: “Freydin psixoanalizi artıq yalnız Avstriyada və İsveçrədə deyil, ABŞ-da, İngiltərədə, Hindistanda, Kanadada və, şübhəsiz ki, Avstralaziyada da müdafiə olunur və tətbiq edilir”. Çilidən olan bir (ehtimal ki, alman) həkim 1910-cu ildə Buenos-Ayresdə keçirilən beynəlxalq konqresdə uşaq cinsəlliyinin mövcudluğunu müdafiə etmiş və məcburiyyət simptomlarında psixoanalitik terapiyanın uğurlarını tərifləmişdir; Mərkəzi Hindistanda (Berkeley-Hill) işləyən bir ingilis nevroloq, Avropaya səyahət edən seçkin bir həmkarı vasitəsilə mənə bildirmişdir ki, onun analiz icra etdiyi müsəlman hindular, nevrozlarının etiologiyasını bizim avropalı xəstələrimizdən fərqli kimi qəbul etmirdilər.23,24
Psixoanalizin Şimali Amerikada təqdim edilməsi xüsusi şərəfli əlamətlər altında baş verdi. 1909-cu ilin payızında Boston yaxınlığındakı Vuster şəhərindəki Klark Universitetinin prezidenti Stanley Hall məni və Yunqu institutun iyirminci ildönümü təntənəsində alman dilində mühazirələr oxumaq üçün dəvət etdi. Biz böyük təəccüblə gördük ki, kiçik, lakin nüfuzlu pedaqoji-fəlsəfi universitetin qərəzsiz kişiləri bütün psixoanalitik işləri tanıyırdılar və mühazirələrində şagirdləri üçün onlara qiymət vermişdilər. O qədər təmizqarab olan Amerikada ən azı akademik dairələrdə həyatda qəbul edilməz sayılan hər şeyi sərbəst müzakirə etmək və elmi şəkildə araşdırmaq mümkün idi. Mənim Vusterdə improvizə etdiyim beş mühazirə sonra American Journ. of Psychology jurnalında ingilis tərcüməsində, bir az sonra isə “Über Psychoanalyse” başlığı altında alman dilində dərc olundu; Yunq diaqnostik assosiasiya tədqiqatları və “uşaq ruhunun konfliktləri” haqqında mühazirə oxudu. Biz LL. D. (hər iki hüququn doktoru) fəxri adıyla mükafatlandırıldıq. Psixoanaliz Vusterdəki həmin təntənə həftəsi ərzində beş nəfər tərəfindən təmsil olunurdu; Yunq və mənə əlavə olaraq, mənə səyahət yoldaşı kimi qoşulmuş Ferentsi, o vaxtlar Kanadadakı Toronto Universitetində, indi isə Londonda işləyən Ernest Cons və artıq Nyu-Yorkda analitik praktikası icra edən A. Brill də orada idi.
Vusterdə yaranan ən mühüm şəxsi əlaqə Ceyms C. Putnam ilə olan əlaqə idi; o, Harvard Universitetində neyropatologiya müəllimi idi, illər əvvəl psixoanaliz haqqında xeyli mənfi bir hökm söyləmişdi, lakin indi tez bir zamanda onunla dostlaşmış və çoxsaylı məzmunlu, eyni zamanda gözəl formalı mühazirələrində onu həmvətənlərinə və peşə yoldaşlarına tövsiyə etmişdi. Onun xarakterinin yüksək əxlaqına və cəsarətli həqiqətsevərliyinə görə Amerikada qazandığı hörmət psixoanalizə də fayda verdi və onu, əks halda, çox güman ki, tezliklə məğlub edəcək ihbarlardan qorudu. Putnam sonralar təbiətinin böyük etik və fəlsəfi ehtiyacına həddindən artıq boyun əydi və psixoanalizə, məncə, yerinə yetirilə bilməyən bir tələb qoydu ki, o, müəyyən bir əxlaqi-fəlsəfi dünyagörüşünün xidmətinə girməlidir; lakin o, öz vətənində psixoanalitik hərəkatın əsas dayağı olaraq qaldı.
Bu hərəkatın yayılmasında sonra Brill və Cons ən böyük xidmətlər göstərdilər; onlar öz işlərində özlərini unudan bir fəallıqla gündəlik həyatın, yuxunun və nevrozun asanlıqla müşahidə olunan əsas faktlarını dönə-dönə yenidən həmvətənlərinin gözü qarşısına gətirdilər. Brill bu təsiri həkim fəaliyyəti və yazılarımın tərcüməsi ilə, Cons isə Amerika konqreslərində öyrədici mühazirələr və hazırcavab müzakirələrlə gücləndirdi.
Kök salmış elmi ənənənin olmaması və rəsmi nüfuzun daha az sərtliyi Stenli Hollun Amerika üçün verdiyi təşəbbüsə qətiyyətlə faydalı olmuşdur. Orada həm də əvvəldən bütünlüklə səciyyəvi idi ki, professorlar və dəlixanaların rəhbərləri müstəqil praktiklərlə eyni dərəcədə analizdə iştirak edirdilər. Lakin məhz buna görə aydındır ki, analiz uğrunda mübarizə öz həllini daha böyük müqavimətin meydana çıxdığı yerdə, köhnə mədəniyyət mərkəzlərinin zəminində tapmalıdır.25,26
Avropa ölkələri arasında fransızlar psixoanalizə indiyədək ən az qəbul göstərən xalq olmuşdur, baxmayaraq ki, Sürixli A. Mederin layiqli işləri fransız oxucularına onun təlimlərinə rahat giriş imkanı yaratmışdı. Marağın ilk təhrikləri Fransız vilayətlərindən gəldi. Morichau-Beauchant (Puatiye) psixoanalizə açıq şəkildə etiraf edən ilk fransız oldu. Regis və Hesnard (Bordo) yalnız yaxın vaxtlarda (1913) ətraflı, lakin həmişə aydın olmayan, simvolizmə xüsusi etiraz irəli sürən təsvirlərlə öz həmvətənlərinin yeni təlimə qarşı önyargılarını aradan qaldırmağa çalışdılar. Parisdə hələ də 1913-cü ildə Londonda keçirilən konqresdə Janetin çox təsirli ifadə etdiyi inanc hökm sürür: psixoanalizdə yaxşı olan hər şey, kiçik dəyişikliklərlə Janetin baxışlarını təkrarlayır, ondan artığı isə pisdir. Janet həmin konqresdə belə E. Cons tərəfindən bir sıra qınanmalara məruz qalmalı oldu; Cons ona məsələnin az bilindiyini irəli sürə bilərdi. Onun nevrozların psixologiyasına olan xidmətlərini, iddialarını rədd etsək belə, unuda bilmərik.
İtaliyada bir neçə ümidverici başlanğıcdan sonra daha sonra iştirak dayandı. Hollandiyada analiz şəxsi əlaqələr vasitəsilə erkən dövrə daxil oldu; van Emden, van Ophuijsen, van Renterghem („Freud en zijn School“) və hər iki Ştärke orada nəzəri və praktik baxımdan uğurla fəaliyyət göstərirlər. İngiltərənin elmi dairələrinin analizə olan marağı çox yavaş inkişaf etdi, lakin bütün əlamətlər göstərir ki, ingilislərin faktlara olan həssaslığı və ehtirası sayəsində məhz orada bu sahə inkişaf edir. İsveçdə P. Bjerre, Wetterstrandın tibbi fəaliyyətdəki davamçısı, analitik müalicə üçün hipnotik təklifi, ən azı müvəqqəti olaraq, tərk etmişdir. R. Vogt (Kristiania) artıq 1907-ci ildə özünün „Psykiatriens grundtraek“ əsərində psixoanalizi qiymətləndirmişdir, belə ki, psixoanalizdən xəbərdar olan ilk psixiatriya dərsliyi norveç dilində yazılmışdır. Rusiyada psixoanaliz çox geniş tanınmış və yayılmışdır; mənim bütün yazılarım və analizin digər tərəfdarlarının əsərləri rus dilinə tərcümə olunmuşdur. Lakin Rusiyada analitik təlimlərin daha dərin başa düşülməsi hələ mümkün olmamışdır. Rus həkimlərinin töhfələri hazırda əhəmiyyətsiz adlandırıla bilər.27
Yalnız Odessa M. Wulff şəxsində təlim keçmiş bir analitikə malikdir. Psixoanalizin polyak elmi və ədəbiyyatına daxil edilməsi əsasən L. Jekelsin xidmətidir. Avstriyaya coğrafi olaraq bu qədər yaxın, elmi baxımdan isə bu qədər uzaq olan Macarıstan psixoanalizə indiyə qədər yalnız bir əməkdaş bəxş etmişdir, S. Ferentsi, lakin belə bir əməkdaş ki, bəlkə də bir cəmiyyətə bərabərdir.28
Hazırda ən uzaq duran ölkələr Skandinaviya ölkələri olaraq qalır. Almaniya psixoanalizinin mövqeyini yalnız belə təsvir etmək olar: o, elmi müzakirələrin mərkəzində dayanır və həm həkimlər, həm də qeyri-mütəxəssislər tərəfindən ən qəti rədd cavablarını doğurur; lakin bu cavablar hələ də sona çatmamış, əksinə, təkrar-təkrar yenidən qalxır və vaxtaşırı güclənir. Rəsmi tədris müəssisələrindən heç biri indiyədək psixoanalizi qəbul etməmişdir; onu tətbiq edən uğurlu praktiklər çox az saydadır; yalnız Binsvanqerin Kreyslinqendəki (İsveçrə ərazisində) və Marçinovskinin Holşteyndəki kimi bir neçə müəssisə ona qapılarını açmışdır. Berlinin tənqidi mühitində analizin ən görkəmli nümayəndələrindən biri, Bleylerin köhnə assistenti K. Abraham mövqeyini qoruyub saxlayır. Əgər yuxarıdakı təsvirin yalnız xarici görünüşü əks etdirdiyini bilməsəydik, bu vəziyyətin artıq bir neçə ildir dəyişməz qalmasına təəccüblənə bilərdik. Elmin rəsmi nümayəndələrinin, müəssisə rəhbərlərinin və onların asılı olduğu gənc nəslin rədd cavablarının əhəmiyyətini şişirtmək olmaz. Düşmənlərin səslərini ucaltması, tərəfdarların isə qorxu altında sakit qalması başa düşüləndir. Təhlilə ilk töhfələri yaxşı ümidlər oyatmalı olan bu sonuncuların bəziləri şəraitin təzyiqi altında hərəkatdan geri çəkilmişdir. Lakin hərəkatın özü sakitcə, dayandırılmaz şəkildə irəliləyir, psixiatrlar və qeyri-mütəxəssislər arasında yeni tərəfdarlar qazanır, psixoanalitik ədəbiyata davamlı olaraq artan sayda oxucu cəlb edir və məhz buna görə düşmənləri daha da şiddətli müdafiə cəhdlərinə məcbur edir. Bu illər ərzində təxminən bir düzünə yaxın dəfə müəyyən konqreslərin və elmi cəmiyyət iclaslarının müzakirələri haqqında hesabatlarında və ya bəzi nəşrlərdən sonra verilən referatlarda belə oxumuşam: psixoanaliz artıq ölüdür, qəti şəkildə üstələnilmiş və bitirilmişdir! Cavab Mark Tvenin öz ölümünü yanlış xəbər verən qəzetə göndərdiyi teleqram kimi olmalı idi: “Mənim vəfatım haqqında xəbər çox şişirdilib”. Hər bir “ölüm elanı”ndan sonra psixoanaliz yeni tərəfdarlar və əməkdaşlar qazanmış və ya yeni orqanlar yaratmışdır. “Ölü” elan edilmək “susdurulmuş” olmağa nisbətən yenə də irəliləyiş idi!
Psixoanalizin təsvir olunan məkanca genişlənməsi ilə eyni vaxtda, onun məzmunca genişlənməsi də baş verdi; bu, nevrozlar nəzəriyyəsi və psixiatriyadan digər elm sahələrinə keçid yolu ilə həyata keçirildi. Bizim elmin inkişaf tarixinin bu hissəsini ətraflı şəkildə nəzərdən keçirməyəcəyəm, çünki Rank və Zaks tərəfindən (Levenfeldin “Sərhəd məsələləri” adlı əsərində) mövcud olan mükəmməl bir məqalə var ki, bu da analitik işin məhz bu nailiyyətlərini ətraflı şəkildə təqdim edir. Burada, əslində, hər şey ilkin başlanğıc mərhələsindədir, az işlənib hazırlanmışdır, çox vaxt yalnız başlanğıclar və bəzən də sadəcə niyyətlərdən ibarətdir. Ucuz düşüncəli olan kimsə bunu qınamaq üçün əsas kimi qəbul etməyəcəkdir. Vəzifələrin nəhəng miqdarına qarşı az sayda işçi durur; onların əksəriyyətinin əsas məşğuliyyəti başqa yerdədir və onlar xarici elmin ixtisas məsələlərinə həvəskar hazırlıqla hücum etməli olurlar. Psixoanalizdən gələn bu işçilər öz həvəskarlıqlarını gizlətmirlər, onlar yalnız ixtisas mütəxəssisləri üçün yol göstərən və yer tutan olmaq istəyirlər və öz işlərinə başladıqları zaman analitik texnikaları və şərtləri onlara tövsiyə etmiş olurlar. Əldə edilən izahatlar artıq indi az deyil, əgər belədirsə, bu nəticə bir tərəfdən analitik metodikanın məhsuldarlığından, digər tərəfdən isə hələ indi də həkim olmayan, lakin psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqini öz həyat vəzifəsi halına gətirmiş bir neçə tədqiqatçının mövcudluğu sayəsindədir.
Bu tətbiqlərin əksəriyyəti, təbii ki, mənim ilk analitik işlərimdən gələn bir təşəbbüsə əsaslanır. Nevrotik xəstələrin və normal insanların nevrotik simptomlarının analitik tədqiqi, yalnız onların aşkarlandığı sahəyə aid ola bilməyəcək psixoloji vəziyyətlərin qəbul edilməsini zəruri etdi. Beləliklə, analiz bizə yalnız patoloji hadisələrin izahını verməklə qalmadı, həm də onların normal ruh həyatı ilə əlaqəsini göstərdi və psixiatriya ilə müxtəlif digər elmlər arasında, məzmunu ruh fəaliyyəti olan gözlənilməz əlaqələri açdı. Məsələn, müəyyən tipik yuxulardan bəzi mif və nağılların başa düşülməsi əldə edildi. Riklin və Abraham bu işarəyə tabe oldular və miflər haqqında araşdırmalara rəhbərlik etdilər; bu araşdırmalar sonra Rankın mifologiyaya aid, bütün ixtisas tələblərinə cavab verən işlərində tamamlandı. Yuxu simvolikasının izlənməsi mifologiya, folklor (Cons, Storfer) və dini abstraksiyaların məsələlərinin tam ortasına apardı. Psixoanaliz konqreslərindən birində, Yunqun şagirdi primitiv dövr və xalqların kosmoqoniyaları ilə şizofrenik fantaziya quruculuqlarının uyğunluğunu sübut etdikdə, bütün dinləyicilər dərin təəssürat keçirdilər. Yunqun işlərində mifologiya materialının daha sonra, artıq qüsursuz olmayan, lakin çox maraqlı bir işlənməsi aparıldı; bu işlər nevroz, dini və mifoloji fantaziyalar arasında körpü qurmaq istəyirdi.
Traum araşdırmasından şairanə yaradılışların, nəhayət, şairlərin və sənətkarların özünün təhlilinə aparan başqa bir yol var idi. Bu yolun ilk mərhələsində aydın oldu ki, şairlər tərəfindən uydurulmuş yuxular təhlil qarşısında çox vaxt həqiqi yuxular kimi davranır («Gradiva»). Şüursuz ruhi fəaliyyətə aid anlayış, şairanə yaradılış işinin mahiyyəti haqqında ilkin təsəvvür əldə etməyə imkan verdi; nevrozlu xəstələrdə qarşılaşmağa məcbur olduğumuz həvəs təhriklərinə verilən dəyər, sənətkar yaradıcılığının mənbələrini tanımağa və sənətkarın bu təkanlara necə reaksiya verdiyini, reaksiyalarını hansı vasitələrlə necə ört-basdır etdiyi məsələlərini ortaya qoymağa səbəb oldu (Rank: «Der Künstler»; Sadger, Rayk və başqalarının şair təhlilləri, Leonardo da Vinçinin uşaqlıq xatirəsi haqqında kiçik məqaləm, Abrahamın Segantini haqqındakı təhlili). Ümumi maraqlara malik olan psixoanalitiklərin çoxu öz işlərində bu məsələlərin işlənməsinə töhfələr vermişlər; bu, psixoanalizin tətbiqləri arasında ən cazibədar olanıdır. Təbii ki, burada da analizi tanımayanların tərəfindən müxalifət özünü göstərməmiş deyil və bu müxalifət, psixoanalizin ana torpağında olduğu kimi, eyni yanlış anlaşılmalar və ehtiraslı rədd etmələr şəklində ifadə olunmuşdur. Əvvəlcədən gözlənilən idi ki, psixoanalizin nüfuz etdiyi hər yerdə, oradakı yerli adamlarla eyni mübarizəni aparmaq məcburiyyətində qalacaqdır. Yalnız o var ki, işğal cəhdləri hələ bütün sahələrdə gələcəkdə onları gözləyən diqqəti oyatmamışdır. Analizin ciddi ədəbiyyatşünaslıq tətbiqləri arasında Rankın «Inzestmotiv» haqqındakı ətraflı əsəri birinci yerdədir; onun məzmununun ən böyük xoşagəlməzlik doğuracağı şübhəsizdir. Psixoanaliz əsasında hazırlanmış dilçilik və tarixi işlər hələ azdır. Dini-psixoloji məsələlərə ilk toxunuşu mən 1910-cu ildə özüm cəsarət etmişəm, dini ayinləri nevrozlu ayinlərlə müqayisə edərək. Sürixli keşiş Dr. Pfister, Qraf von Zinzendorfun dindarlığı haqqındakı işində (və digər töhfələrində) dini coşqunluğun pervers erotizmə qaytarılmasını həyata keçirmişdir; Sürix məktəbinin son işlərində nəzərdə tutulanın əksi deyil, daha çox analizə dini təsəvvürlərin nüfuz etməsi baş verir.
«Totem və Tabu» haqqındakı dörd məqalədə mən, dövlət nizamı, əxlaq, din, həmçinin qohumlararası nikah qadağası və vicdan kimi ən vacib mədəniyyət institutlarımızın mənşəyinə birbaşa aparan xalq psixologiyası məsələlərini təhlil vasitəsilə işləməyə cəhd etmişəm. Bu prosesdə yaranan əlaqələrin tənqidlərə nə dərəcədə davam gətirəcəyini bu gün təyin etmək mümkün deyil.
Analitik düşüncənin estetik mövzulara tətbiqi haqqında mənim «Zarafat» adlı kitabım ilk nümunəni təqdim etmişdir. Bundan sonrakı bütün işlər hələ də işləyiciləri gözləyir; onlar məhz bu sahədə zəngin məhsul gözləyə bilərlər. Burada müvafiq ixtisas elmlərindən gələn iş qüvvələri hər yerdə çatışmır; Hanns Zaks 1912-ci ildə özü və Rank tərəfindən redaktə olunan «Imago» jurnalını məhz bu iş qüvvələrini cəlb etmək üçün qurmuşdur. Psixoanalitik işıqlandırma ilə fəlsəfi sistemlər və şəxsiyyətlər üzərində işləməyə Hitşman və v. Winterstein eyni sahədə başlanğıc vermişlər; davamı və dərinləşdirilməsi arzu olunur.
Psixoanalizin uşaq ruh həyatına dair inqilabi xarakter daşıyan araşdırmaları, həmin həyatda cinsi təhriklərin rolu (v. Hug-Hellmut) və çoxalma işi üçün yararsız olan cinsəlliyin belə hissələrinin taleyi, erkən yaşda diqqəti pedaqogikaya yönəltməli və bu sahədə analitik baxış bucaqlarını önə çıxarmaq cəhdini canlandırmalı idi. Keşiş Pfisterin xidməti odur ki, o, analizin bu tətbiqini dürüst həvəslə qəbul etmiş və onu ruhani qulluqçulara və tərbiyəçilərə yaxın tutmuşdur. («Psixoanalitik metod», 1913. Meumann və Messmerin «Pedaqogyum»unun birinci cildi.) O, İsveçdə bir sıra pedaqoqları öz marağına iştirakçı olaraq qazanmağı bacarmışdır. Onun digər həmkarlarının iddia olunduğuna görə onun inanclarını bölüşdükləri deyil, lakin ehtiyatla arxa planda qalmağı üstün tutduqları bildirilir. Vyanalı analitiklərin bir hissəsi psixoanalizdən geri qayıdarkən bir növ həkim pedaqogikasına düşmüş kimi görünür (Adler və Furtmüller, «Müalicə və Təhsil», 1911).
Bu qeyri-mükəmməl işarələrdə mən, həkim psixoanalizi ilə elmin digər sahələri arasında yaranmış və hələ də tam nəzərdən keçirilməmiş münasibətlərin bolluğuna diqqət yetirməyə çalışmışam. Burada bir nəsil tədqiqatçının işi üçün maddə mövcuddur və mən şübhə etmirəm ki, analizin ana torpağındakı müqavimətlər dəf edildikdən sonra bu iş görüləcəkdir.
Bu müqavimətlərin tarixini yazmağı hazırda məhsulsuz və vaxtsız hesab edirəm. Bu, bizim dövrün elm adamları üçün çox da şərəfli deyil. Lakin dərhal əlavə etmək istəyirəm ki, psixoanalizin rəqiblərini sadəcə rəqib olduqları üçün toplu şəkildə təhqir etmək mənə heç vaxt ağlıma gəlməmişdir; mübarizə dövründə hər iki tərəfdə adətən rast gəlinən, bir neçə layiqsiz fərd, başqalarının əziyyəti hesabına qazanc əldə edən və qənimət ovçuları istisna olmaqla. Mən bu rəqiblərin davranışını özüm üçün izah etməyi bacarırdım və üstəlik, psixoanalizin hər bir insanın ən pis tərəflərini üzə çıxardığını öyrənmişdim. Lakin mən cavab verməməyə və öz təsirimin çatdığı qədər, başqalarını da polemikadan çəkindirməyə qərar verdim. Psixoanaliz ətrafında gedən mübahisənin xüsusi şəraitində ictimai və ya ədəbi müzakirələrin faydalı olması mənə çox şübhəli görünürdü, konqreslərdə və dərnək iclaslarında üstünlük təmin etmək isə əmin idi, rəqib cənabların ədalətinə və ya yüksək əxlaqına olan inamım isə həmişə az olmuşdur. Müşahidə göstərir ki, insanların çox azına elmi mübahisədə tərbiyəli, hətta daha da azına obyektiv qalmaq mümkündür və elmi atışmanın təəssüratı mənə həmişə uzaqlaşdırıcı olmuşdur.29
Bəlkə də mənim bu davranışımı yanlış başa düşmüşlər, məni o qədər yumşaq və ya qorxaq hesab etmişlər ki, artıq mənə heç bir diqqət göstərməyə ehtiyac yox idi. Bu, haqsızlıq idi; mən də başqaları kimi söyə və qəzəblənə bilirəm, lakin əsasən duran hisslərin ifadələrini ədəbiyyata uyğun hala gətirməyi bacarmıram və buna görə də tamamilə çəkinməyi üstün tuturam. Bəlkə də bəzi istiqamətlərdə mənim öz ehtiraslarıma və ətrafımdakıların ehtiraslarına sərbəst buraxmağa imkan vermək daha yaxşı olardı. Biz hamımız psixoanalizin Vyana mühitindən yaranmasına dair maraqlı izah cəhdini eşitmişik; Janet 1913-cü ildə belə bundan istifadə etməkdən imtina etməmişdir, halbuki o, Parisli olmaqla qürur duyduğuna əmin ola bilərsiniz və Paris Vyana qədər əxlaqi cəhətdən ciddi bir şəhər olduğunu iddia edə bilməz. Bu qənaət belədir: psixoanaliz, yaxud nevrozların cinsi həyatın pozulmasına əsaslandığı iddiası, yalnız Vyana kimi bir şəhərdə, digər şəhərlərə yad olan həssaslıq və əxlaqsızlıq atmosferində yarana bilərdi və sadəcə olaraq, belə desək, bu xüsusi Vyana şəraitinin nəzəri proyeksiyasını təmsil edir. İndi, mən həqiqətən lokal vətənpərvər deyiləm, lakin bu nəzəriyyə mənə həmişə çox xüsusi şəkildə mənasız görünmüşdür, o qədər mənasız ki, bəzən Vyana mənşəli olma ittihamının, açıq şəkildə irəli sürülmək istənməyən başqa bir ittihamın eufemistik əvəzedicisi olduğunu qəbul etməyə meylli idim. Əgər şərtlər əksinə olsaydı, onda məsələyə qulaq asmaq olardı. Tutaq ki, sakinləri cinsi təmin olunma sahəsində xüsusi məhdudiyyətlər qoyan və eyni zamanda ağır nevrotik xəstəliklərə xüsusi meyil göstərən bir şəhər var, onda bu şəhər, həqiqətən, müşahidəçinin bu iki faktı bir-biri ilə əlaqələndirmək və birini digərindən çıxarmaq fikrinə gələ biləcəyi torpaq olardı. İndi isə Vyana üçün bu iki şərtdən heç biri uyğun gəlmir. Vyanalılar digər böyük şəhər sakinlərindən nə daha çox çəkinən, nə də daha çox sinirli deyillər. Cinsi münasibətlər qərb və şimalın öz iffətinə qürur duyduqları şəhərlərdəkindən bir qədər daha sərbəstdir, ifrat utancaqlıq azdır. Bu Vyana xüsusiyyətləri fərz edilən müşahidəçini nevrozların səbəbləri barədə aydınlaşdırmaqdan çox, daha çox səhvə sürükləməli idi.
Lakin Vyana şəhəri psixoanalizin yaranmasındakı öz payını inkar etmək üçün əlindən gələni etmişdir. Heç bir yerdə alim və təhsilli dairələrin düşmənçiliklə ifadə olunan laqeydliyi analitikə Vyanadakı qədər açıq şəkildə hiss olunmur.
Bəlkə də mən, geniş ictimaiyyətdən qaçan siyasətimlə buna günahkaram. Əgər psixoanalizin Vyana tibbi cəmiyyətlərini qalmaqallı iclaslarda məşğul etməsinə səbəb olsaydım və ya buna razılıq vermiş olsaydım, bütün ehtiraslar boşalar, bir-birinə qarşı dil üzərində və ya düşüncədə daşıdığımız bütün ittihamlar və təhqirlər ucadan səslənərdi, bəlkə də bu gün psixoanalizə qarşı qadağa aradan qalxardı və o, öz doğma şəhərində artıq yad deyildi. Beləliklə — şair haqlı olsun, o, öz Vallenşteyninə belə dedirtdi:
Lakin Vyanalılar bunu mənə bağışlamırlar, Ki, mən onları bir tamaşadan məhrum etdim.
Psixoanalizin əleyhdarlarına üsulca yumşaq, lakin haqsızlıqlarını və özbaşınalığını irəli sürmək vəzifəsi mənim gücümə çatmırdı; bu vəzifəni sonra Bleyler özünün «Freydin Psixoanalizi, Müdafiə və Tənqidi Qeydlər» adlı əsərində götürmüş və şərəfli şəkildə həll etmişdir. İki tərəfə də tənqidi olan bu əsərin mənim tərəfimdən təriflənməsi o qədər məntiqi idi ki, mən onun haqqında nə deyə biləcəyimi tələsib bildirmək istəyirəm. Mənə elə gəlir ki, o hələ də qərəzlidir, əleyhdarların səhvlərinə qarşı həddindən artıq yumşaq, tərəfdarların isə nöqsanlarına qarşı həddindən artıq sərt davranır. Bu xarakterik cəhət, bəlkə də, belə yüksək nüfuzlu, şübhəsiz ixtisas və müstəqillik sahibi bir psixiatrın hökmünün həmkarları üzərində daha çox təsir göstərməməsini izah edir. «Affektivlik» (1906) əsərinin müəllifi, bir əsərin təsirinin onun arqument dəyərindən deyil, affekt tonundan asılı olduğunu görüb təəccüblənməməlidir. Bu təsirin bir hissəsini — psixoanaliz tərəfdarlarına olan təsiri — Bleyler sonradan özünün «Freyd Nəzəriyyəsinin Tənqidi» (1913) əsərində psixoanalizə münasibətinin digər tərəfini ortaya çıxararaq özü məhv etdi. O, psixoanalitik təlim binasından o qədər çox daş daşıyır ki, əleyhdarlar bu müdafiəçinin köməyindən məmnun qala bilərdilər. Lakin Bleylerin bu qınanmalarına istinad nöqtəsi kimi yeni arqumentlər və ya daha yaxşı müşahidələr deyil, yalnız öz biliyinin səviyyəsinə istinad xidmət edir; müəllif artıq əvvəlki əsərlərində olduğu kimi bu biliyin yetərsizliyini etiraf etmir. Beləliklə, psixoanalizə ağır bir itki təhdid edirdi. Lakin son ifadəsində («Şizofreniyanın Tənqidləri», 1914) Bleyler, şizofreniya haqqında kitabına psixoanalizi daxil etməsinə görə ona yönəlmiş hücumlara baxmayaraq, özünün «həddini aşma» adlandırdığı şeyə qalxır. «İndi isə həddini aşmağı istəyirəm: Məncə, indiyə qədərki müxtəlif psixologiyalar psixogenetik simptom və xəstəliklərin əlaqələrini izah etmək üçün çox az şey etmişlər, lakin dərinlik psixologiyası həkimin xəstələrini başa düşmək və məntiqi şəkildə müalicə etmək üçün ehtiyac duyduğu, hələ yaradılmalı olan psixologiyanın bir hissəsini verir; hətta məncə, mən öz şizofreniya əsərimdə bu başa düşməyə doğru çox kiçik bir addım atmışam. İlk iki iddia əlbəttə doğrudur, sonuncusu isə səhv ola bilər.»
«Dərinlik psixologiyası» ilə psixoanalizdən başqa heç nə nəzərdə tutulmadığı üçün, biz belə bir etirafla hələlik kifayətlənə bilərik.
III
Qısa yaz! Qiyamət günü bir osuruqdur. Göte.
İlk konqresdən iki il sonra psixoanalitiklərin ikinci qeyri-rəsmi konqresi, bu dəfə Nyurnberqdə keçirildi (mart 1910). Bu müddət ərzində mənə, Amerikada qarşılanmanın təsiri, alman ölkələrində artan düşmənçilik və Sürixli həmkarların gözlənilmədən artan sayı nəticəsində bir niyyət formalaşdı; bu niyyəti mən dostum Şandor Ferentsinin köməyi ilə həmin ikinci konqresdə icra etdim. Mən psixoanaliz hərəkatını təşkil etməyi, onun mərkəzini Sürixə köçürməyi və gələcəyini qoruyacaq bir başçı təyin etməyi düşünürdüm. Bu quruculuğum analizin tərəfdarları arasında çoxlu etirazla qarşılandığı üçün, motivlərimi daha ətraflı izah etmək istəyirəm. Əgər həqiqətən də ağıllı bir iş görmədiyim ortaya çıxsa belə, haqlı olduğuma ümid edirəm.
Mən belə qərar verdim ki, Vyana ilə olan əlaqə gənc hərəkat üçün təqdimat deyil, əngəl olardı. Avropanın mərkəzində yerləşən, akademik müəllimin psixoanaliz institutunu açdığı Sürix kimi bir şəhər mənə çox daha ümidverici görünürdü. Bundan əlavə, mən ikinci bir əngəlin mənim şəxsiyyətim olduğunu fərz etdim; mənim qiymətləndirilməyim partizanların lütfü və nifrəti ilə çox həddindən artıq qarışmışdı; məni ya Kolumb, Darvin və Kepler ilə müqayisə edirdilər, ya da məni paralitik adlandırırdılar. Buna görə də, mən psixoanalizin başladığı şəhər kimi özümü də arxa plana çəkmək istəyirdim. Həmçinin artıq gənc deyildim, qarşımda uzun bir yol görürdüm və bu qədər gec yaşlarda rəhbər olma öhdəliyinin mənim üzərimə düşməsini ağır bir yük kimi hiss edirdim. Lakin mən fikirləşirdim ki, bir başçı mütləq olmalıdır. Analizlə məşğul olmağa başlayan hər kəsi hansı səhvlərin gözlədiyini çox yaxşı bilirdim və təlim və xəbərdarlıq üçün hazır olan bir avtoritet qurulsa, bu səhvlərin çoxunun qarşısının alınacağına ümid edirdim. Belə bir avtoritet təxminən 15 illik təcrübənin geri qaytarıla bilməyən üstünlüyü nəticəsində əvvəlcə mənim üzərimə düşmüştü. Buna görə də, mənim üçün vacib olan bu avtoriteti, mənim ayrılığım zaman təbii olaraq mənim yerimi tutacaq daha gənc bir insana ötürmək idi. Bu, yalnız K. Q. Yunq ola bilərdi, çünki Bleyler mənim həmyaşıdım idi; Yunqun üstün istedadı, artıq analizin inkişafına etdiyi töhfələr, müstəqil mövqeyi və varlığının yaratdığı qətiyyətli enerji təəssüratı onun xeyrinə idi. Bundan əlavə, o, mənə dostluq münasibətləri qurmağa və indiyə qədər icazə verdiyi irqçi önyargıları mənim xatirimə tərk etməyə hazır görünürdü. O vaxtlar mən hiss etmirdim ki, bu seçim, sadalanan bütün üstünlüklərə baxmayaraq, çox bədbəxt bir seçim idi; bu seçim, başqasının avtoritetinə dözməyə qadir olmayan, öz avtoritetini qurmağa daha da az uyğun olan və enerjisini öz maraqlarının vicdansız təqibinə sərf edən bir şəxsi hədəf almışdı.
Rəsmi bir təşkilatın formasını zəruri sayırdım, çünki psixoanalizin populyarlıq qazanması kimi, onun mənimsənilməsindən və sui-istifadə edilməsindən qorxurdum. O zaman belə bir qurum olmalı idi ki, onun səlahiyyətində olan açıqlama verilsin: Bu mənasızlığın analizin heç bir əlaqəsi yoxdur, bu psixoanaliz deyil. Beynəlxalq təşkilatı təşkil edən yerli qrupların iclaslarında psixoanalizin necə aparılmasının tədris edilməsi və həkimlərin fəaliyyətlərinə bir növ zəmanət verilə biləcəyi təlimi tapması nəzərdə tutulurdu. Həmçinin, psixoanalizin tərəfdarlarının rəsmi elm tərəfindən böyük qadağa elan edildikdən və onun tətbiqini həyata keçirən həkimlər və müəssisələrə qarşı boykot elan edildikdən sonra, dostluq münasibətləri və qarşılıqlı dəstək üçün bir araya gəlmələri arzuolunan görünürdü.
«Beynəlxalq Psixoanalitik Təşkilat»ın yaradılması ilə məhz bunları və başqa heç nəyi əldə etmək istəyirdim. Bu, əldə edilə biləcəyindən çox idi. Rəqiblərim yeni hərəkatı dayandırmağın mümkün olmadığını təcrübə ilə görməli olduqları kimi, mən də onun mənə göstərmək istədiyim yollara yönəldilə bilməyəcəyini təcrübə ilə görməli oldum. Ferentsi tərəfindən Nyurnberqdə təqdim olunan təklif qəbul edildi, Yunq prezident seçildi, Riklin onun katibi oldu, mərkəzin yerli qruplarla əlaqə saxlaması üçün bir müxbir jurnalının nəşri də qərara alındı. Təşkilatın məqsədi kimi açıqlandı: «Freyd tərəfindən əsaslandırılmış psixoanalitik elmin, təmiz psixologiya kimi, həm də tibbdə və humanitar elmlərdə tətbiqi sahəsində qorunması və inkişafı; psixoanalitik biliklərin əldə edilməsi və yayılması istiqamətində bütün cəhdlərdə üzvlərin qarşılıqlı dəstəyi». Lakin Vyana tərəfindən layihəyə canlı şəkildə etiraz edilmişdi. Adler elmi azadlığın «senzurası və məhdudlaşdırılması» nəzərdə tutulduğuna dair ehtimalını həyəcanlı şəkildə ifadə etdi. Vyana sakinləri, təşkilatın mərkəzinin Sürix deyil, iki illik seçilmiş prezidentin yaşadığı yer olmasını təmin etdikdən sonra razılaşdılar.
Konqresin özündə üç yerli qrup təşkil olundu: Abrahamın sədrliyi ilə Berlindəki qrup, rəhbərini təşkilatın mərkəzi idarəsinə təhvil vermiş Sürix qrupu və rəhbərliyini Adlerə buraxdığım Vyana qrupu. Budapeştdəki dördüncü qrup yalnız sonra yaradıla bildi. Bleyler xəstəlik səbəbindən konqresdə iştirak etməmişdi, sonra isə təşkilata üzv olmağa qarşı prinsipial şübhələr nümayiş etdirdi; şəxsi söhbətdən sonra mənim tərəfimdən buna razı salındı, lakin qısa müddət sonra Sürixdəki narazılıqlar səbəbindən yenidən kənarda qaldı. Sürix yerli qrupu ilə Burqholtsli müəssisəsi arasındakı əlaqə beləliklə kəsildi.
Nürnberq konqresinin nəticələrindən biri də Adler və Stekelin birləşərək „Zentralblatt für Psychoanalyse“ jurnalının təsis edilməsi idi. Bu jurnalın əvvəlcə açıq şəkildə müxalifət təmayülləri var idi və Yunqun seçilməsi ilə təhlükə altına düşən Vyana hegemoniyasını geri qaytarmalı idi. Lakin jurnalın iki təşəbbüskarı çətinliklər, xüsusilə də nəşriyyatçı tapmaqda yaşanan problemlər qarşısında mənimlə sülh niyyətlərini təsdiqləyərək, əqidələrinin təminatı kimi mənə veto hüququ verdiklərini bildirdilər. Mən redaktorluq vəzifəsini qəbul etdim və ilk nömrəsi 1910-cu ilin sentyabrında işıq üzü görən bu yeni orqana həvəslə qoşuldum.
Psixoanalitik konqreslərin tarixini davam etdirirəm. Üçüncü konqres 1911-ci ilin sentyabrında Veymarda keçirildi və əvvəlkilərdən də çox daha yaxşı əhval-ruhiyyə və elmi maraq ilə seçildi. Bu yığıncaqda iştirak edən J. Putnam sonra Amerikada iştirakçıların mental attitude (düşünmə tərzi) haqqında məmnuniyyətini və hörmətini ifadə etdi və bu şəxslərə aid olaraq mənim söylədiyim iddia edilən bir sözü sitat gətirdi: „Onlar bir həqiqət parçasına dözməyi öyrəndilər.“30
Həqiqətən də, elmi konqreslərə qatılmış hər kəsdə Psixoanalitik Birliyə münasibət lehinə bir təəssürat qalmalı idi. Mən əvvəlki iki konqresi özüm idarə etmişdim, hər bir məruzəçiyə öz məlumatını çatdırması üçün vaxt ayırmış və müzakirələri şəxsi fikir mübadiləsinə havale etmişdim. Veymarda prezident olaraq idarəni öz üzərinə götürən Yunq, hər məruzədən sonra müzakirəni yenidən başlatdı, lakin bu, hələ o vaxtlar maneə törətmirdi.
Tamamilə fərqli bir mənzərə iki il sonra, 1913-cü ilin sentyabrında Münhendə keçirilən dördüncü konqres təqdim etdi; bu konqres bütün iştirakçıların yaddaşında hələ də təzədir. Konqres Yunq tərəfindən xoşagəlməz və qeyri-düzgün bir şəkildə idarə olundu, məruzəçilərin vaxtı məhdudlaşdırıldı, müzakirələr məruzələri üstələdi. Pis ruhlu Hoçe, təsadifin qəddar bir tələsi nəticəsində, analitiklərin iclaslarını keçirdikləri eyni binada məskunlaşmışdı. Hoçe, özünün fanatik bir qəbilə kimi təsvir etdiyi və başına kor-koranə tabe olan analitiklərin bu xarakteristikanı ad absurdum (absurda gətirməklə) nə qədər asanlıqla təkzib edə biləcəklərini yoxlaya bilərdi. Yorucu və xoşagəlməz müzakirələr, Yunqun Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyin prezidenti olaraq yenidən seçilməsinə də səbəb oldu; Yunq bu vəzifəni qəbul etdi, baxmayaraq ki, iştirakçıların iki beşdə biri ona etimad göstərmədi. İnsanlar bir-biri ilə yenidən görüşmək ehtiyacı duymadan ayrıldılar.
Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyinin mövcud vəziyyəti Bu konqresin vaxtında Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyinin mövcud vəziyyəti belə idi: Vyana, Berlin və Sürix yerli qrupları artıq Nyurnberqdəki konqresdə təşkil olunmuşdular. 1911-ci ilin mayında Dr. L. Seyfin sədrliyi altında Münhendə bir qrup əlavə olundu. Həmin ildə A. Brillin sədrliyi altında „The New York Psychoanalytic Society“ adlı ilk amerikalı yerli qrup yarandı. Veymar konqresində ikinci amerikalı qrupun yaradılmasına icazə verildi; bu qrup növbəti il ərzində „American Psychoanalytic Association“ adı ilə fəaliyyətə başladı, Kanadadan və bütün Amerikadan üzvləri əhatə etdi və Putnamı öz prezidenti, E. Cons isə katib seçdi. 1913-cü ildə Münhendəki konqresdən qısa müddət əvvəl S. Ferentsinin sədrliyi altında Budapeşt yerli qrupu fəaliyyətə başladı. Həmin hadisədən qısa müddət sonra Londona köçən E. Cons orada ilk ingilis qrupunu təsis etdi. İndi mövcud olan səkkiz yerli qrupun üzv sayı, psixoanalizin təşkilatlanmamış şagird və tərəfdarlarının sayını qiymətləndirmək üçün təbii ki, bir ölçü deyil.
Psixoanalizin dövri ədəbiyyatının inkişafı da qısa bir qeydə layiqdir. Analizə xidmət edən ilk dövri nəşr „Schriften zur angewandten Seelenkunde“ idi; bu nəşr 1907-ci ildən etibarən sərbəst ardıcıllıqla çıxır və hazırda on beşinci buraxılışa çatmışdır. (Nəşriyyatçı əvvəlcə Vyana H. Heller, sonra F. Deytike idi.) Onlar Freydin (1 və 7), Riklin, Yunq, Abrahamın (4 və 11), Rankın (5 və 13), Sadger, Pfister, M. Qraf, Consun (10 və 14), Storfer və fon Hug-Hellmutun əsərlərini dərc etmişdilər.1 Sonradan qeyd olunacaq „Imago“ jurnalının yaradılması bu nəşr formasının dəyərini bir qədər aşağı salmışdır. Zalsburqdakı görüşdən (1908) sonra „Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen“ jurnalı fəaliyyətə başladı; bu jurnal Yunqun redaksiyası altında beş cild nəşr olundu və indi yeni rəhbərlik və bir qədər dəyişdirilmiş başlıq altında „Jahrbuch der Psychoanalyse“ adı ilə yenidən ictimaiyyətə təqdim olunur. Artıq son illərdə olduğu kimi, müvafiq əsərləri toplayan bir arxiv olmaq istəmir, əksinə, bütün prosesləri və bütün qazanımları əhatə edən redaksiya fəaliyyəti ilə öz vəzifəsini yerinə yetirməyə çalışır. Psixoanaliz sahəsinə aid əsərlərin dəyərini qiymətləndirməyə çalışmışdır.‘ Qeyd olunduğu kimi, Adler və Stekel tərəfindən Beynəlxalq Birliyin (Nyurnberq 1910) yaradılmasından sonra nəzərdə tutulan “Zentralblatt für Psychoanalyse” qısa müddət ərzində hərəkətli talelər keçirmişdir. Artıq birinci cildin onuncu nömrəsinin başlanğıcında Dr. Alfred Adlerin elmi fikir ayrılıqları səbəbindən redaksiyadan könüllü olaraq ayrılmağa qərar verdiyi xəbəri verilmişdir. Dr. Stekel bundan sonra tək redaktor olaraq qalmışdır. (Yaz 1911.) Veymar konqresində “Zentralblatt” Beynəlxalq Birliyin rəsmi orqanı elan edilmiş və bütün üzvlərə illik ödənişlərinin artırılması şərti ilə əlçatan edilmişdir. İkinci ilin üçüncü nömrəsindən etibarən (Qış 1912) Stekel jurnalın məzmununa görə tək məsul şəxs olmuşdur. Onun ictimaiyyət qarşısında çətin təsvir edilə bilən davranışı məni redaktorluqdan imtina etməyə və psixoanaliz üçün tələsiklə “Internationalen Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse” jurnalında yeni bir orqan yaratmağa məcbur etmişdir.31
Demək olar ki, bütün həmkarların və yeni nəşriyyatçı H. Hellerin köməyi ilə bu jurnalın ilk nömrəsi 1913-cü ilin yanvarında çıxa bilmiş və “Zentralblatt”ın yerini tutaraq Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyin rəsmi orqanı kimi mövqeyini möhkəmləndirmişdir. Bu arada 1912-ci ilin əvvəlində Dr. Hanns Zaks və Dr. Otto Rank tərəfindən yeni bir jurnal olan “Imago” (Heller nəşriyyatı) yaradılmışdır; bu jurnal yalnız psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqinə həsr olunmuşdur. “Imago” hazırda üçüncü ilinin ortasındadır və tibbi analizdən uzaq olan oxucuların da artan marağından faydalanır.”32
Bu dörd dövri nəşrdən (“Schriften zur angewandten Seelenkunde”, “Jahrbuch”, “Internationale Zeitschrift” və “Imago”) əlavə olaraq, digər alman və xarici dilli jurnallar da psixoanaliz ədəbiyyatında yer tutmağa haqqı olan məqalələr dərc edirlər. Morton Prince tərəfindən nəşr olunan “Journal of abnormal psychology” adətən o qədər yaxşı analitik məqalələr dərc edir ki, onu Amerikada analitik ədəbiyyatın əsas təmsilçisi kimi qiymətləndirmək lazımdır. 1913-cü ilin qışında Uayt və Jelliffe Nyu-Yorkda yalnız psixoanalizə həsr olunmuş yeni bir jurnalı (“The Psychoanalytic Review”) təsis etmişlər; bu jurnal, yəqin ki, Amerikada analizə maraq göstərən həkimlərin əksəriyyəti üçün alman dilinin çətinlik yaratdığı faktını nəzərə alırdı.'
Mən indi psixoanaliz tərəfdarları arasında baş vermiş iki tərk etmə hərəkətini xatırlatmalıyam; birincisi 1910-cu ildə cəmiyyətin təsis edilməsi ilə 1911-ci ildəki Veymar konqresi arasında, ikincisi isə bundan sonra, belə ki, o, 1913-cü ildə Münhendə üzə çıxmışdır. Onların mənə bəxş etdikləri məyusluq, əgər analiz müalicəsi alan şəxslərdəki proseslərə daha diqqətlə nəzər salınsaydı, qarşılanmaya bilərdi. Mən, həqiqətən, çox yaxşı anlayırdım ki, kimsə xoşagəlməz analitik həqiqətlərə ilk yaxınlaşma zamanı qaça bilər; mən özüm də həmişə iddia etmişəm ki, hər kəsin başa düşmə qabiliyyəti onun öz sıxışdırmaları (və ya onları saxlayan müqavimətlər) tərəfindən dayandırılır, belə ki, o, analizinə olan münasibətində müəyyən bir nöqtədən irəli gedə bilməz.
Lakin mən, analizi müəyyən dərinliyə qədər başa düşmüş birinin, öz başa düşməsindən yenidən imtina edə biləcəyini və ya onu itirə biləcəyini gözləməmişdim. Baxmayaraq ki, xəstələr üzərində gündəlik təcrübə göstərmişdir ki, analitik məlumatların tamamilə rədd edilməsi, xüsusi güclü müqavimətin aşkarlandığı hər hansı dərin təbəqədən baş verə bilər; əgər belə bir xəstədə sərt iş nəticəsində analitik biliklərin bəzi hissələrini başa düşdüyünə və öz mülkü kimi istifadə etdiyinə nail olunursa, yenə də ondan öyrənilə bilər ki, o, növbəti müqavimətin hökmü altında öyrəndiyi hər şeyi havaya atır və özünün ən gözəl yeni başlayan günlərində olduğu kimi müqavimət göstərir. Mən öyrəndim ki, psixoanalitiklərdə də analizdə olan xəstələrdə olduğu kimi baş verə bilər.
Bu iki tərk etmə hərəkətinin tarixini yazmaq asan və ya qısqanclıq doğuran vəzifə deyil, çünki bir tərəfdən mənə bunun üçün güclü şəxsi təkanlar çatışmır — mən nə minnətdarlıq gözləmişəm, nə də effektiv dərəcədə qisasçıyam — digər tərəfdən bilirəm ki, mən özümü bu qeyri-şəffaflıqdan uzaq düşmənlərin təhqirli hücumlarına məruz qalmaq və analizin düşmənlərinə arzuladığı mənzərəni təqdim etmək, yəni “psixoanalitiklərin bir-birini parçalaması” mənzərəsini yaratmaq idi. Mən analizin xaricindəki düşmənlərlə mübarizə aparmaqdan imtina etmək üçün özümü aşmaq üçün çox böyük səy göstərmişdim və indi özümü keçmiş tərəfdarlarla, yaxud hələ də belə adlanmaq istəyənlərlə mübarizəyə başlamağa məcbur hiss edirəm. Lakin burada mənim seçimim yoxdur; susmaq rahatlıq və ya cəsarətsizlik olardı və mövcud nöqsanların açıq şəkildə üzə çıxarılmasından daha çox zərər verərdi. Başqa elmi hərəkatları izləmiş olanlar, orada da tamamilə analoq pozğunluqlar və narazılıqların baş verdiyini bilirlər. Bəlkə də onlar başqa yerlərdə daha diqqətlə gizlədilir; psixoanaliz, bir çox konvensional idealları inkar etdiyi üçün bu məsələlərdə daha dürüstdür.
Daha bir ağır, lakin hiss olunması çətin olan pis vəziyyət ondan ibarətdir ki, mən hər iki düşmən qrupunun analitik işıqlandırılmasından tamamilə qaça bilmərəm. Lakin analiz polemik məqsədlər üçün uyğun deyil; o, analiz olunanın razılığını və bir üstün, bir də tabe olan şəxslərin mövcudluğunu tələb edir. Deməli, polemik məqsədlə analizə girişən şəxs, analiz olunanın öz növbəsində analizi ona qarşı yönəldəcəyinə və müzakirənin, bitərəf üçüncü tərəfdə inam oyatmağın mümkün olmadığı bir vəziyyətə düşəcəyinə hazır olmalıdır. Buna görə də mən analizin, yəni qeyri-şəffaflığın və düşmənlərimə qarşı hücumun istifadəsini minimuma endirəcəyəm və üstəlik, elmi tənqidi bu vasitəyə əsaslandırmadığımı qeyd edəcəyəm. Rədd edilməli təlimlərin ehtimal olunan həqiqət məzmunu ilə işim yoxdur, onları təkzib etməyə də çalışmıram. Bu, psixoanaliz sahəsində digər səlahiyyətli işçilərə həvalə edilməlidir və qismən artıq edilmişdir. Mən yalnız göstərmək istəyirəm ki, bu təlimlər — və hansı məqamlarda — analizin prinsiplərini inkar edir və buna görə də bu ad altında qəbul edilməməlidir. Deməli, mən analizi yalnız bu sapmaların analitiklər arasında necə yarana bildiyini başa düşmək üçün istifadə edirəm. Ayrılma nöqtələrində, əlbəttə, təkcə tənqidi qeydlərlə psixoanalizin haqqını müdafiə etməliyəm.
Psixoanaliz nevrozların izahını ən yaxın vəzifə kimi qarşıya qoyub, müqavimət və transfer faktlarını başlanğıc nöqtəsi götürmüş və üçüncü fakt olan amneziya nəzərə alınmaqla, sıxışdırma nəzəriyyələri, nevrozun cinsi həvəs qüvvələri və şüursuz haqqında hesabat vermişdir. O, heç vaxt insan ruhunun bütün həyatına dair tam nəzəriyyə verməyi iddia etməmiş, yalnız onun müəyyən etdiklərinin bizim başqa yollarla əldə etdiyimiz biliyi tamamlamaq və düzəltmək üçün istifadə olunmasını tələb etmişdir. Alfred Adlerin nəzəriyyəsi isə artıq bu məqsəddən xeyli uzağa gedir; o, insanların davranışını və xarakterini, eyni zamanda onların nevroz və psixoz xəstəliklərini eyni baxış bucağı ilə aydınlaşdırmaq istəyir. Əslində, bu nəzəriyyə nevroz sahəsindən daha çox digər sahələrə uyğundur; lakin o, nevrozu yenə də öz yaranma tarixçəsinin motivləri əsasında önə çıxarır. Mən Dr. Adleri öyrənmək üçün uzun illər ərzində imkan qazandım və ona böyük, xüsusilə spekulyativ meyilli bir zəka sahibi kimi heç vaxt təsdiq vermədim. Onun mənim tərəfimdən təqib olunduğunu iddia etdiyi «təqiblər»ə nümunə olaraq, cəmiyyətin qurulmasından sonra ona Vyana qrupunun rəhbərliyini tapşırdığımı göstərə bilərəm. Yalnız bütün cəmiyyət üzvlərinin təkidli tələbi sayəsində elmi müzakirələrdə sədrliyi yenidən qəbul etməyə razı oldum. Onun şüursuz materiala qiymət vermək üçün az olan istedadını başa düşdüyümdə, gözləntilərimi ona yönəltdim: o, psixoanalizlə psixologiya və həvəs proseslərinin biologik əsasları arasındakı əlaqələri açmağı bacarmalı idi; bu da onun orqan qüsurluluğu haqqında dəyərli tədqiqatları ilə müəyyən mənada haqlı idi. O, həqiqətən də bənzər bir şey yaratdı, lakin onun əsəri — öz terminologiyası ilə desək — psixoanalizin hər şeydə haqsız olduğunu və cinsi həvəslərin əhəmiyyətinin yalnız nevroz xəstələrinin təsvirinə inandığı üçün qorunduğunu sübut etmək üçün nəzərdə tutulmuş kimi alındı. Onun işinin şəxsi motivləri haqqında ictimaiyyət qarşısında da danışmaq olar, çünki o, bunu Vyana qrupunun kiçik bir üzv dairəsi qarşısında özü açıqlamışdır. «Siz mənim bütün həyatım boyu sizin kölgənizdə durmağımın mənim üçün böyük bir zövq olduğunu düşünürsünüz?» Mən gənc bir adamın, işinin hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi onsuz da güman edilən hərisliyi açıq şəkildə etiraf etməsində qınanacaq bir şey görmürəm. Lakin belə bir motivin hökmü altında belə, ingilislərin incə sosial taktı ilə «haqsız» adlandırdığı şeyə çevrilməməyə çalışmaq lazımdır; almanlar üçün isə yalnız daha kobud bir söz mövcuddur. Adlerin bunu nə qədər az bacardığını, onun əsərlərini çirkinləşdirən xırda qəddarlıqların bolluğu və onlarda özünü büruzə verən nəzarətsiz üstünlük hərisliyi göstərir. Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətində biz bir dəfə birbaşa eşitdik ki, o, «nevrozların vahidliyi» və onların «dinamik qavranılması» baxımından üstünlüyü öz adına iddia edir. Bu, mənim üçün böyük bir təəccüb oldu, çünki mən həmişə bu iki prinsipin Adleri tanımadan əvvəl mənim tərəfimdən müdafiə olunduğuna inanmışdım.
Adlerin günəş altında yer əldə etmək istəyi, psixoanalizin xeyirxah hesab etməli olduğu bir nəticəyə də səbəb olmuşdur. Uyğun olmayan elmi ziddiyyətlərin üzə çıxmasından sonra Adlerin Mərkəzi Jurnalın redaksiyasından çıxmasına səbəb olduğum zaman, o, Cəmiyyətdən də ayrıldı və əvvəlcə özünə zövqlü “Azad Psixoanaliz Cəmiyyəti” adını verən yeni bir cəmiyyət qurdu. Lakin analizdən uzaq duran, xaricdəki insanlar, iki psixoanalitikin baxışları arasındakı fərqləri qiymətləndirməkdə, biz avropalıların iki Çin üzünü bir-birindən ayıran nüansları tanımaqda olduğu qədər bacarıqsızdırlar. “Azad” psixoanaliz “rəsmi” və “ortodoks” psixoanalizin kölgəsində qaldı və yalnız onun əlavəsi kimi müzakirə olundu. Bu zaman Adler, psixoanalizlə əlaqəsini tamamilə kəsərək öz təlimini “Fərdi Psixologiya” adlandırmaqla ondan ayırmaq kimi təqdirəlayiq bir addım atdı. Tanrının yer üzündə kifayət qədər yer var və hər kəsin, gücü çatdığı qədər, orada sərbəst şəkildə gəzib-dolanması şübhəsiz haqlıdır; lakin bir-birini başa düşməyən və bir-birinə dözməyən insanların eyni dam altında yaşamağa davam etməsi arzuolunan deyil. Adlerin “Fərdi Psixologiyası” indi psixoanalizə düşmən olan və inkişafı onun maraq dairəsi xaricində qalan çoxsaylı psixoloji cərəyanlardan biridir.
Adler nəzəriyyəsi əvvəlcədən bir “sistem” idi, psixoanaliz isə diqqətlə sistem olmaqdan qaçınmışdır. O, həmçinin, məsələn, yuxu materialı üzərində oyanıq düşüncə tərəfindən aparılan “ikinci dərəcəli işlənmə”nin əla nümunəsidir. Bu halda yuxu materialı, psixoanalitik tədqiqatlardan əldə edilən yeni materialla əvəz olunur; bu material indi tamamilə Mən baxış nöqtəsindən qavranılır, Mənə tanış olan kateqoriyalara gətirilir, tərcümə olunur, çevrilir və yuxu quruluşunda olduğu kimi, eyni dərəcədə yanlış başa düşülür. Adler təlimi, daha çox iddia etdikləri ilə deyil, inkar etdikləri ilə xarakterizə olunur; buna görə də o, bir-birinə bərabər olmayan üç elementdən ibarətdir: Mən psixologiyasına yaxşı töhfələr, analitik faktların yeni jarqona — artıq, lakin icazə verilən — tərcümələri və sonuncuların, Mən fərziyyələri ilə uyğun gəlmədiyi dərəcədə təhrifləri və əyilmələri. Birinci növ elementlər psixoanaliz tərəfindən heç vaxt inkar edilməmişdir, baxmayaraq ki, onlara xüsusi diqqət göstərilməmişdir. Psixoanalizin bütün Mən cəhdlərinə libidinal komponentlərin qatışdığını göstərməkdə daha böyük marağı var idi. Adler təlimi, libidinal həvəs təhriklərinə egoist əlavəni, yəni bunun əksini ön plana çıxarır. Bu, əgər Adler bu müəyyənləşdirməni hər dəfə libidinal təhriki inkar etmək üçün Mən həvəsi komponentinin xeyrinə istifadə etməsəydi, əlçatan bir qazanc olardı. Onun nəzəriyyəsi bununla bütün xəstələrin və bizim şüurlu düşüncə ümumiyyətlə, Consun belə adlandırdığı kimi, şüursuz hərəkətverici səbəbi ört-basdır etmək üçün rasionalizasiya edir. Adler bu məsələdə o qədər ardıcıldır ki, qadına ağa olduğunu göstərmək, yuxarıda olmaq niyyətini hətta cinsi aktın ən güclü hərəkətverici qüvvəsi kimi tərifləyir. Onun bu qəribəlikləri öz yazılarında da müdafiə edib-etmədiyini bilmirəm. Psixoanaliz çox erkən dövrdə hər bir nevroz simptomunun mövcudluq imkanını bir kompromisə borclu olduğunu qavramışdı. Buna görə də o, sıxışdırmanı idarə edən Mənin tələblərinə hər hansı şəkildə cavab verməli, bir üstünlük təklif etməli, faydalı bir istifadəyə icazə verməlidir; əks halda, elə həmin taleyə məruz qalardı ki, ilkin, rədd edilmiş həvəs təhriki də məruz qalır. “Xəstəlik qazancı” termini bu vəziyyəti nəzərə almışdır; insan hələ də Mən üçün, artıq yaranma zamanı təsirli olmalı olan birincil qazancı, “ikincili” hissədən ayırd etməyə haqlıdır; bu hissə, simptom özünü qorumaq istədikdə, Mənin digər niyyətlərinə uyğun olaraq əlavə olunur. Həmçinin, bu xəstəlik qazancının əlindən alınması və ya real dəyişiklik nəticəsində onun dayandırılmasının, simptomdan sağalma mexanizmlərindən birini təşkil etdiyi psixoanalizə uzun müddətdir məlumdur. Adler təlimində əsas diqqət bu asanlıqla müəyyən edilə bilən və əldə edilə bilən əlaqələrə yönəldilir, halbuki Mənin sayısız dəfə yalnız çətinlikdən bir fəzilət yaratdığını, yəni ona zorla qəbul etdirilmiş ən arzuolunmaz simptomu, ona bağlı fayda üzündən xoşagələn kimi qəbul etdiyini tamamilə göz ardı edir; məsələn, təşvişi təhlükəsizlik vasitəsi kimi qəbul etdikdə. Mən burada sirkin axmaq Avqustunun gülünc rolunu oynayır; o, öz jestləri ilə tamaşaçılara arenadakı bütün dəyişikliklərin yalnız onun əmri nəticəsində baş verdiyinə inandırmaq istəyir. Lakin tamaşaçıların yalnız ən gəncləri ona inanır.
Adler təliminin ikinci hissəsi üçün psixoanaliz öz malı kimi cavabdehlik daşımalıdır. Bu, başqa bir şey deyil, müəllifin on illik birgə iş dövründə hamıya açıq olan mənbələrdən əldə etdiyi və sonra terminologiyada dəyişiklik edərək öz mülkiyyəti kimi möhürlədiyi psixoanalitik qavrayışdır. Məsələn, mən “təhlükəsizlik” sözünü öz istifadə etdiyim “qoruyucu tədbir” sözündən daha yaxşı hesab edirəm, lakin onda yeni bir məna tapa bilmirəm. Eyni şəkildə, Adler iddialarında, “uydurulmuş, fiktiv və fiksiya” əvəzinə daha ilkin olan “fantastikləşdirilmiş” və “fantaziya” sözlərini yenidən yerinə qoysaq, çoxlu sayda köhnədən bəlli olan xüsusiyyətlər ortaya çıxardı. Psixoanaliz tərəfindən bu eynilik vurğulanardı, hətta müəllif uzun illər boyu birgə işlərdə iştirak etməmiş olsaydı belə.
Adler təliminin üçüncü hissəsi, narahat edici analitik faktların yenidən yozulması və təhrif edilməsi, indiki “individual psixologiya”nı analizdən qəti şəkildə ayıran şeyi ehtiva edir. Adlerin sistem düşüncəsi, məlum olduğu kimi, fərdin özünü təsdiq etmə niyyətinin, onun “hakimiyyət iradəsi”nin həyat tərzində, xarakter formalaşmasında və nevrozda “kişi etirazı” formasında dominant şəkildə təzahür etməsindən ibarətdir. Lakin bu kişi etirazı, Adlerin mühərriki, psixoloji mexanizmindən ayrılmış sıxışdırmadan başqa bir şey deyil, üstəlik, cinsiləşdirilmişdir ki, bu da cinsəlliyin ruh həyatındakı rolundan qovulması ilə bağlı təriflənən iddia ilə pis uzlaşır. Kişi etirazı, əlbəttə ki, mövcuddur, lakin onun ruhi hadisələrin mühərriki kimi qurulmasında müşahidə yalnız sıçrayış lövhəsi rolunu oynamışdır ki, insan yüksəlmək üçün ondan ayrılır. Uşaq yaşının istəklərinin əsas vəziyyətlərindən birini, uşağın böyüklər arasındakı cinsi aktı müşahidə etməsini götürək. Onda analiz, həyat tarixi sonralar həkimi məşğul edəcək şəxslərdə, həmin anda yetkinlik yaşına çatmamış tamaşaçının iki təhrikin hakim kəsildiyini sübut edir: biri, əgər oğlandırsa, aktiv kişinin yerinə keçmək, digəri isə, əks təhrik, əziyyət çəkən qadınla eyniləşmək. Hər iki həvəs birlikdə vəziyyətdən irəli gələn həzz imkanlarını tükəndirir. Yalnız birincisi kişi etirazına tabe edilə bilər, əgər bu anlayış ümumiyyətlə məna saxlamalıdırsa. İkincisi isə, Adlerin taleyi ilə maraqlanmadığı və ya tanımadığı, sonralar nevroz üçün daha böyük əhəmiyyət kəsb edəcək olandır. Adler özünü o qədər Mənin qısqanc məhdudluğuna qapmışdır ki, yalnız Mənə xoş gələn və onun tərəfindən dəstəklənən həvəs təhriklərini nəzərə alır; nevrozun məhz bu təhriklərin Mənə qarşı çıxması halı onun üfüqündən kənarda qalır.
Psixoanaliz vasitəsilə qaçılmaz hala gəlmiş təlimin əsas prinsipini uşağın ruh həyatına bağlamaq cəhdində Adler üçün müşahidə reallığından ən ağır kənarlaşmalar və ən dərin anlayış qarışıqlıqları meydana çıxmışdır. “Kişi” və “qadın”ın bioloji, sosial və psixoloji mənası burada ümidsiz qarışıq formalaşmaya qarışdırılmışdır. Qeyri-mümkündür və müşahidə ilə təkzib olunmalıdır ki, — kişi və ya qadın — uşaq öz həyat planını qadın cinsinə ilkin dəyərsiz baxış üzərində qurub rəhbər xətt kimi arzunu edə bilər: mən əsl kişi olmaq istəyirəm. Uşaq cins fərqinin mənasını başlanğıcda duymur, əksinə, hər iki cinsin eyni (kişi) cinsiyyət orqanına malik olduğu fərziyyəsindən çıxış edir, cinsi tədqiqatına cins fərqi problemi ilə başlamır və qadının sosial dəyərsizləşdirilməsindən tamamilə uzaqdır. Elə qadınlar var ki, onların nevrozunda kişi olmaq arzusu heç bir rol oynamamışdır. Kişi etirazından müəyyən etmək mümkün olan şey, asanlıqla ilkin narsisizmin kastrasiya təhdidi ilə pozulmasına, daha doğrusu, cinsi fəaliyyətin ilk maneələrinə qayıdır. Nevrozların psixogenezi ətrafındakı bütün mübahisə sonda uşaq nevrozları sahəsində həll olunmalıdır. Erkən uşaqlıq yaşında bir nevrozun diqqətli təhlili nevrozların etiologiyasına dair bütün səhvlərə və cinsi həvəslərin roluna dair şübhələrə son qoyur. Buna görə də Adler Yunqun "Konflikte der kindlichen Seele" adlı işini tənqid edərkən, işin materialının "güman ki, ata tərəfindən" vahid şəkildə istiqamətləndirildiyi fərziyyəsinə əl atmalı olmuşdur.
Adler nəzəriyyəsinin bioloji tərəfi üzərində daha dayanmayacağam və toxunula bilən orqan çatışmazlığının, yoxsa onun subyektiv hissinin — hansının olduğu bilinmir — həqiqətən Adler sistemini əsas kimi daşıya biləcəyini araşdırmayacağam. Yalnız o qeydə yer verilsin ki, o zaman nevroz ümumi geriləmənin yan nəticəsi olardı, halbuki müşahidə öyrədir ki, çirkin, qüsurlu, şikəst, yoxsulluğa düşmüş insanların əzici dərəcədə böyük əksəriyyəti öz nöqsanlarına nevrozun inkişafı ilə reaksiya verməkdən çəkinir. Həmçinin aşağılıq hissini uşaqlıq hissiyyatına köçürən maraqlı məlumatı da kənara qoyuram. Bu, bizə göstərir ki, analizdə bu qədər vurğulanan infantilizm momenti fərdi psixologiyada hansı maska altında geri qayıdır. Əksinə, mənim vəzifəm vurğulamaqdır ki, psixoanalizin bütün psixoloji qazanımları Adler tərəfindən havaya sovurulmuşdur. Şüursuz "nervöz xarakter"də hələ də bir psixoloji xüsusiyyət qeyd olunur, lakin sistemlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Sonradan o, məntiqi olaraq bildirdi ki, təsəvvürün şüurlu və ya şüursuz olması ona fərqsizdir. Adlerdə sıxışdırma anlayışına əvvəlcədən heç bir başa düşülmə tapılmadı. Vyana Cəmiyyətindəki mühazirə haqqında hesabatda (Fevral 1911) deyilir: «Bir hadisə əsasında göstərilir ki, xəstə öz libidosunu sıxışdırmamışdır, halbuki o, daim ondan qorunmağa çalışırdı...» Vyana müzakirəsində o, qısa müddət sonra belə bildirdi: «Əgər siz soruşsanız ki, sıxışdırma haradan gəlir, cavab alacaqsınız: Mədəniyyətdən. Lakin sonra soruşsanız: Mədəniyyət haradan gəlir? Sizə cavab verəcəklər: Sıxışdırmadan. Deməli, siz görürsünüz ki, burada sözlərlə oynamaqdan başqa bir şey yoxdur.» Adlerin öz «sinirli xarakter»inin müdafiə taktikalarını ifşa etmək üçün sərf etdiyi dərin ağılın kiçik bir hissəsi, ona bu sofistik arqumentdən çıxış yolunu göstərmək üçün kifayət edərdi. Bunun arxasında başqa bir şey yoxdur, yalnız mədəniyyətin keçmiş nəsillərin sıxışdırma nailiyyətləri üzərində qurulması və hər yeni nəsildən eyni sıxışdırmaları həyata keçirməklə bu mədəniyyəti qorumaq tələb edilməsidir. Mən bir uşağın hekayəsini eşitmişəm, o, aldadıldığını düşünərək qışqırmağa başlamışdı, çünki «Yumurtalar haradan gəlir?» sualına «Toyuqlardan» cavabını almış, «Toyuqlar haradan gəlir?» sualına isə «Yumurtalardan» cavabını eşitmişdi.33
Halbuki orada sözlərlə oynanılmamışdı, uşağa həqiqət deyilmişdi.
Adlerin yuxu haqqında, psixoanalizin bu şibbolethi haqqında dedikləri də eyni dərəcədə acınacaqlı və məzmunca boşdur. Yuxu ona əvvəlcə qadın xəttindən kişi xəttinə keçid kimi görünürdü, bu da yuxuda arzu ödənilməsi nəzəriyyəsinin «kişi etirazı» dilinə tərcüməsindən başqa bir şey demək deyil. Sonradan o, yuxunun mahiyyətini Yuxunun mahiyyəti, insanın şüursuz olaraq onun vasitəsilə, şüurlu halda qadağan edilmiş olanı mümkün etməsidir. Yuxunun latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırılmasına verilən üstünlük, ki bu onun “prospektiv təmayülü” haqqında biliyin əsasında durur, Adlere aid edilməlidir. Meder bu məsələdə ondan sonra gəlib. Burada nəzərdən qaçırılır ki, açıq görünüşündə heç bir aydın məna ifadə etməyən hər bir yuxunun yozumu, əsaslarını və nəticələrini inkar etdiyimiz eyni yuxu yozumu metodunun tətbiqinə əsaslanır. Adler müqavimət haqqında onun xəstənin həkimə qarşı özünü təsdiqləməsinə xidmət etdiyini bildirir. Bu şübhəsiz doğrudur; bu o deməkdir ki, müqavimətə xidmət edir. Lakin müqavimətin haradan gəldiyi və onun fenomenlərinin xəstənin niyyətinə necə tabe olduğu, Mən üçün maraqsız sayıldığından, daha ətraflı müzakirə olunmur. Simptomların və fenomenlərin təfərrüatlı mexanizmləri, xəstəliklərin və xəstəlik təzahürlərinin çoxluğunun əsaslandırılması ümumiyyətlə nəzərə alınmır, çünki hər şey eyni dərəcədə kişilik etirazına, özünü qorumağa və şəxsiyyətin yüksəldilməsinə xidmət edir. Sistem hazırdır, bu, qeyri-adi bir yenidən yozum işi tələb etmişdir, lakin buna qarşılıq olaraq heç bir yeni müşahidə təqdim etməmişdir.34
Mən onun psixoanalizlə heç bir əlaqəsi olmadığını göstərdiyimə inanıram. Adler sistemindən irəli gələn həyat təsviri tamamilə təcavüz həvəsi əsasında qurulub; sevgiyə yer qoymur. İnsan belə bir kədərli dünya görüşünün ümumiyyətlə diqqətə layiq görüldüyünə təəccüblənə bilər; lakin unutmamalıyıq ki, cinsi ehtiyaclarının boyunduruğu altında əzilmiş insanlıq, ona yalnız “cinsəlliyin üstəsindən gəlmə” yem kimi uzadılarsa, hər şeyi qəbul etməyə hazırdır.
Adlerçi kənarlaşma hərəkəti Veymar konqresindən əvvəl, 1911-ci ildə baş verdi; bu tarixdən sonra isveçrəlilərin kənarlaşması başladı. Onların ilk əlamətləri təəccüb doğuracaq şəkildə, İsveçrə ədəbiyyatında Riklinin populyar məqalələrindəki bəzi ifadələr idi; bu ifadələrdən ətraf mühit, psixoanalizin bəzi təəssüf doğuran və onu nüfuzdan salan səhvləri aradan qaldırdığını, ən yaxın peşəkar həmkarlarından daha əvvəl öyrəndi. 1912-ci ildə Yunq Amerikadan göndərdiyi məktubda, psixoanalizə etdiyi dəyişikliklərin, indiyə qədər ondan heç nə bilmək istəməyən çox sayda insanın müqavimətini aradan qaldırdığını fəxr edirdi. Mən cavab verdim ki, bu, şərəf deyil və psixoanalizin çətinliklə qazanılmış həqiqətlərindən nə qədər çox qurban verirsə, müqavimətin bir o qədər azaldığını görəcək. İsveçrəlilərin tətbiqinə bu qədər fəxr etdikləri dəyişiklik, yenə də cinsi amilin nəzəri olaraq geri itilməsindən başqa bir şey deyildi. Etiraf edirəm ki, mən əvvəldən bu “irəliləməni” aktual tələblərə həddindən artıq uyğunlaşma kimi qəbul etmişdim.
Psixoanalizdən uzaqlaşan və geri qayıdan hərəkətlərin ikisi də, indi müqayisə etməli olduğum bu hərəkətlər, bəzi yüksək nöqtələrdən, məsələn, əbədiyyət baxımından, əlverişli bir ön yargı qazanmaq üçün oxşarlıq nümayiş etdirirlər. Adlerdə bütün biliyin nisbiliyi və şəxsiyyətin biliyi fərdi və sənətkarcasına formalaşdırmaq haqqı bu rolu oynayır; Yunqda isə gəncliyin mədəni-tarixi haqqı, tiran və baxışlarında donmuş yaşlılığın ona vurmaq istədiyi qayda-qanunlardan qurtulmaq istəyi vurğulanır. Bu arqumentlər bəzi rəddedici sözləri zəruri edir. Bizim biliyimizin nisbiliyi, psixoanalizə olduğu kimi, hər hansı digər elmə də eyni dərəcədə qarşı çıxıla bilən bir etirazdır. Bu, müasir dövrdəki məlum reaksiyaçı və elmə düşmən cərəyanlardan qaynaqlanır və bizə aid olmayan bir üstünlük təəssüratını iddia etmək istəyir. Heç birimiz insanlığın nəzəri səylərimiz haqqında verəcəyi son hökmün nə olacağını təxmin edə bilməz. Növbəti üç nəslin rəddinin, ondan sonrakı nəsil tərəfindən düzəldildiyi və tanınmaya çevrildiyi nümunələr mövcuddur. Fərdə, özünün tənqidi səsini diqqətlə və rəqiblərin səsini bir qədər diqqətlə dinlədikdən sonra, təcrübəyə əsaslanan inancını bütün qüvvələri ilə müdafiə etməkdən başqa çarə qalmır. İnsan öz işini dürüst aparmaqla kifayətlənməli və uzaq gələcəyə həvalə edilmiş bir hakimlik vəzifəsini özünə mənimsəməməlidir. Elmi məsələlərdə şəxsi ixtiyarın vurğulanması pisdir; bu, açıq-aşkar psixoanalizin elm dəyərini inkar etmək istəyir, halbuki bu dəyər əvvəlki qeydlə artıq aşağı salınmışdır. Elmi düşünməni yüksək tutan şəxs, şəxsi sənətkar ixtiyar amilinin həddindən artıq böyük rol oynadığı yerlərdə bu amili mümkün qədər məhdudlaşdırmaq üçün vasitələr və metodlar axtarmağa daha çox meylli olacaq. Əlavə olaraq, vaxtında xatırlamaq lazımdır ki, bütün müdafiə həvəsi yerində deyil. Adlerin bu arqumentləri ciddi niyyətlə deyil; onlar yalnız rəqibə qarşı istifadə edilmək üçündür, lakin öz nəzəriyyələrini hörmətlə qarşılayırlar. Bu arqumentlər Adlerin tərəfdarlarının, gözləyən insanlığın bir neçə sələfi tərəfindən hazırlanmış olduğu Mesih kimi onu təbcil etməsinə də mane olmamışdır. Mesih əlbəttə ki, artıq nisbi deyil.
Yunqun xeyirxahlıq qazanmaq üçün olan arqumenti, insanlığın, mədəniyyətin və biliyin inkişafının həmişə kəsilməz xətt boyunca baş verdiyi kimi həddindən artıq optimist bir fərziyyəyə əsaslanır. Sanki heç vaxt epigonlar, hər inqilabdan sonra reaksiyalar və restorasiyalar, əvvəlki nəsildən əldə edilmiş qazancdan geri addım ataraq imtina edən nəsil olmamışdır. Kütlənin mövqeyinə yaxınlaşmaq, xoşagəlməz hesab edilən yeniliyin tərk edilməsi, əvvəlcədən Yunqun psixoanalizə etdiyi düzəlişin, gəncliyi azad edici bir fəaliyyət iddiasını qaldırmaq haqqına malik olub-olmadığı aydın deyil. Nəhayət, bu məsələni həll edən şey cinayətkarın yaşı deyil, əksinə, hərəkətin xarakteridir.
Burada nəzərdən keçirilən iki hərəkatdan Adlerin hərəkatı şübhəsiz ki, daha əhəmiyyətlidir; kökündən yanlış olsa da, ardıcıllığı və ahəngdarlığı ilə seçilir. O, hələ də həvəs nəzəriyyəsinə əsaslanır. Yunqun modifikasiyası isə, əksinə, hadisələrin həvəs həyatı ilə əlaqəsini zəiflətdi; digər tərəfdən, tənqidçilərinin (Abraham, Ferentsi, Cons) vurğuladığı kimi, o qədər qaranlıq, şəffaflıqdan uzaq və qarışıqdır ki, ona qarşı mövqe tutmaq asan deyil. Harada ona toxunulsa, onun yanlış anlaşıldığını eşitməyə hazır olmaq lazımdır və insan onun düzgün başa düşülməsinə necə nail olacağını bilmir. O, özünü xüsusi bir qeyri-müəyyənliklə təqdim edir: bəzən “ətrafında qalxan qışqırığa dəyməyən tamamilə əlilləşmiş bir sapma” (Yunq) kimi, bəzən isə psixoanaliz üçün yeni bir dövrün, hətta digərləri üçün yeni bir dünya görüşünün başladığını elan edən yeni bir xilas mesajı kimi.
Yunqun hərəkatının fərdi və ictimai ifadələri arasındakı uyğunsuzluqların təsiri altında, insan öz qeyri-müəyyənliyi və qeyri-səmimiyyəti arasında hansının daha böyük rol oynadığını sorğulamalı olacaq. Lakin yeni nəzəriyyənin nümayəndələrinin çətin bir vəziyyətdə olduqlarını etiraf etmək lazımdır. Onlar artıq əvvəllər özlərinin müdafiə etdiyi şeylərlə mübarizə aparırlar və bunu, onları aydınlada biləcək yeni müşahidələrə əsaslanaraq deyil, əksinə, şeyləri əvvəlki kimi deyil, fərqli görünməsinə səbəb olan yenidən şərh etmələr nəticəsində edirlər. Buna görə də, dünyaya psixoanalizin nümayəndələri kimi tanındıqları psixoanalizlə əlaqəni qoparmaq istəmirlər və psixoanalizin dəyişdiyini elan etməyi üstün tuturlar. Münhen konqresində mən bu yarıqaranlığı aydınlaşdırmağa məcbur oldum və bunu, İsveçrəli həmkarlarımın yeniliklərini mənim tərəfimdən başlanılan psixoanalizin qanuni davamı və inkişafı kimi tanımadığımı bəyan edərək etdim. Kənardan olan tənqidçilər (Furtmüller kimi) bu vəziyyəti artıq əvvəlcədən qavramışdılar və Abraham haqlı olaraq Yunqun psixoanalizdən tam geri çəkilmə halında olduğunu deyir. Mən, əlbəttə ki, hər kəsin istədiyi kimi düşünmək və yazmaq haqqına malik olduğunu etiraf etməyə hazıram, lakin onun bunu, əslində olduğu şeydən başqa bir şey kimi təqdim etmək haqqı yoxdur.
Adlerin araşdırmaları psixoanalizə yeni bir şey, yəni Mən psixologiyasının bir hissəsini gətirdi və bu hədiyyənin qarşılığını analitik təməl doktrinlərinin hamısını rədd edərək çox baha ödətdirmək istədi; eyni şəkildə, Yunq və onun tərəfdarları da psixoanalizə qarşı mübarizələrini həmin sahədə edilən yeni bir kəşflə əlaqələndirdilər. Onlar fərdi olaraq (bu sahədə Pfister onlardan əvvəl getmişdi) cinsi təsəvvürlərin materialının ailə kompleksi və insest obyekt seçimi vasitəsilə insanın ən yüksək etik və dini maraqlarının ifadə edilməsində necə istifadə olunduğunu izlədilər; beləliklə, erotik həvəs qüvvələrinin əhəmiyyətli bir sublimasiya halını və onların artıq erotik adlandırıla bilməyəcək istəklərə çevrilməsini açıqladılar. Bu, psixoanalizdə mövcud olan gözləntilərlə ən yaxşı uyğunluq təşkil edirdi və yuxu ilə nevrozda bu və digər bütün sublimasiyaların regressiv parçalanmasının göründüyü qəbulu ilə mükəmməl şəkildə uzlaşa bilərdi. Lakin dünya qəzəblə qışqıracaqdı ki, etik və din cinsləndirilib! İndi mən bir dəfə “məqsədli” düşünməkdən və kəşfçilərin bu qəzəb fırtınasına tab gətirə bilmədiklərini fərz etməkdən yayınmağı bacarmıram. Bəlkə də bu fırtına onların öz sinələrində də qopmuşdu. Bir çox isveçrəlinin teoloji keçmişi onların psixoanalizə mövqeləri üçün, Adlerin sosializm keçmişinin öz psixologiyasının inkişafı üçün nə qədər əhəmiyyətsiz deyilsə, bir o qədər əhəmiyyətsiz deyil. İnsan Mark Tvenin saatının taleyindən və hekayənin sonunda ifadə olunan təəccübdən xatırlayır: “O, uğursuz zərgərlərin, silah ustalarının, ayaqqabıçıların və dəmirçilərin aqibətinin nə olduğunu çox təəccüblə soruşurdu, amma heç kim ona cavab verə bilməzdi.”
Mən təşbihi yoluna girib fərz etmək istəyirəm ki, cəmiyyətdə özünü qədim zadəgan, lakin yerli olmayan bir ailədən gəldiyi ilə fəxr edən bir var-dövlət sahibi yaşayır. İndi ona sübut edilir ki, valideynləri haradasa yaxınlıqda yaşayır və çox sadə insanlardır. İndi onun əlində hələ də bir çıxış yolu var və o, bu yola da əl atır. Artıq valideynlərini inkar edə bilməz, amma iddia edir ki, onlar da yüksək zadəgan soyundandırlar, sadəcə düşkünlüyə uğrayıblar və xoşniyyətli bir dövlət orqanından onlar üçün nəsildən-nəslə keçən soy sənədi əldə edir. Məncə, isveçrəlilər də təxminən belə davranmalı olublar. Əgər etik və din cinsləndirilməməli, əksinə, əvvəldən bir “yüksəklik” olmalı idisə, lakin onların təsəvvürlərinin ailə və Edip kompleksindən törəməsi inkaredilməz görünürdüsə, yalnız bir çıxış yolu qalırdı: bu komplekslər əvvəldən ifadə etmiş kimi göründükləri mənanı daşıya bilməzdilər, əksinə, Silbererin adlandırmasına görə, etik və dini mistikanın abstrakt düşüncə axarlarında istifadə olunduqları zaman onlara uyğun gələn həmin yüksək, “anagoqik” mənanı daşımalı idilər.
Mən indi yenidən eşitməyə hazıram ki, Yeni Sürix məktəbinin məzmununu və məqsədini yanlış başa düşmüşəm, lakin mən əvvəlcədən buna etiraz edirəm ki, bu məktəbin nəşrlərindən irəli gələn, mənim baxışıma qarşı olan ziddiyyətlər məktəbin özünə deyil, mənə yük kimi aid edilir. Yunqun yeniliklərinin bütününü başa düşmək və onları əlaqə içində dərk etmək üçün mənə başqa heç bir yol məlum deyil. Ailə komplekslərinin xoşagəlməz tərəflərini aradan qaldırmaq, beləliklə də bu xoşagəlməzliyi din və etikada yenidən tapmamaq məqsədi Yunqun psixoanalizdə etdiyi bütün dəyişiklikləri əhatə edir. Cinsi libido, müdriklər üçün də, axmaqlar üçün də eyni dərəcədə sirli və anlaşılmaz qaldığını iddia etmək olan abstrakt bir anlayışla əvəz edilmişdir. Edip kompleksi yalnız “simvolik” mənada nəzərdə tutulmuşdu; orada ana, mədəniyyətin inkişafı naminə imtina etməli olduğumuz əlçatmaz olanı ifadə edirdi; Edip mifində öldürülən ata, müstəqil olmaq üçün özümüzü ondan azad etməli olduğumuz “daxili” atadır. Cinsi təsəvvür materialının digər hissələri zamanla şübhəsiz ki, oxşar yenidən yozumlaşdırmalara məruz qalacaqdır. Mənə qarşı olan erotik tələblər ilə Mənin mövqeyini qorumaq arasındakı münaqişənin yerinə “həyat vəzifəsi” ilə “psixi tənbəllik” arasındakı münaqişə keçdi; nevrotdakı günah hissi, həyat vəzifəsinə layiq olmamaq ittihamına uyğun gəlirdi. Bu şəkildə yeni bir dini-etik sistem yaradıldı ki, Adlerin sistemi kimi tamamilə analizin əsl nəticələrini yenidən yozumlaşdırmalı, təhrif etməli və ya aradan qaldırmalı idi. Əslində, dünya hadisələrinin simfoniyasından bir neçə mədəni üst ton eşidilmiş və əzəli güclü həvəs melodiyası yenidən eşidilməmiş qalmışdır.
Bu sistemi qorumaq üçün müşahidədən və psixoanalizin texnikasından tamamilə uzaqlaşmaq lazım idi. Bəzən ali məqsəd üçün olan həvəs, elmi məntiqə qarşı etinasız münasibətə də icazə verirdi; məsələn, Yunq Edip kompleksini nevrozların etiologiyası üçün kifayət qədər “spesifik” tapmır və bu spesifikliyi tənbəlliyə, yəni canlı və cansız cisimlərin ən ümumi xüsusiyyətinə aid edir. Burada qeyd etmək lazımdır ki, “Edip kompleksi” yalnız ruh qüvvələrinin üzərində formalaşdığı bir məzmunu təmsil edir fərdin ölçüsü kimi qiymətləndirilməli, özü isə «psixi tənbəllik» kimi bir qüvvə olmamalıdır. Fərd insanın tədqiqi göstərmiş və həmişə yenidən göstərəcəkdir ki, cinsi komplekslər öz ilkin mənasında onda canlıdırlar. Buna görə də fərdi tədqiqat geri itələnmiş və xalqların tədqiqatından götürülən istinad nöqtələrinə əsaslanan qiymətləndirmə ilə əvəz edilmişdir. Hər bir insanın erkən uşaqlığında, yenidən şərh edilmiş komplekslərin ilkin və açıq mənasına rast gəlmək təhlükəsinə ən çox məruz qalınırdı; buna görə də terapiya üçün bu keçmişdə mümkün qədər qısa dayanmaq və əsas vurğunu, lakin heç də təsadüfi və fərdi olan deyil, ümumi olan, yəni həyat vəzifəsinin yerinə yetirilməməsinin əsas olduğu cari münaqişəyə qayıdışa yönəltmək qaydası ortaya çıxmışdır. Lakin biz eşitmişik ki, nevrozlu xəstənin cari münaqişəsi yalnız xəstənin keçmişinə, onun libidosunun xəstəlik zamanı getdiyi yola qayıtmaqla başa düşülən və həll edilə bilən hala gəlir.
Belə təmayüllər altında Yeni Sürix terapiyasının necə formalaşdığını, onu öz üzərində təcrübə etməli olan bir xəstənin məlumatlarına əsasən bildirim. «Bu dəfə keçmişə və transferə heç bir diqqət göstərilmədi. Transferi əldə etdiyimi düşündüyüm yerlərdə, o, saf libido simvolu kimi təqdim edildi. Əxlaqi təlimlər çox gözəl idi və mən onlara sadiq qaldım, amma bir addım belə irəliləyə bilmədim. Mənə onun üçün daha xoşagəlməz idi, amma mən nə edə bilərdim?... Analitik olaraq azad etmək əvəzinə, hər saat nevrozun üstəsindən gəlməklə bağlı olan yeni, nəhəng tələblər gətirdi, məsələn, introversiya vasitəsilə daxili konsentrasiya, dini dərinləşmə, həyat yoldaşımla sevgi dolu təslimliklə yeni bir birgə həyat və s. Bu, demək olar ki, gücdən artıq idi, çünki bütün daxili insanın radikal şəkildə yenidən qurulmasına çıxırdı. İnsan analizi ən güclü peşmanlıq hissləri və ən yaxşı qərarlarla, lakin eyni zamanda ən dərin ruhdan düşməklə, kasıb günahkar kimi tərk edirdi. Onun mənə tövsiyə etdiyi şeyi hər bir keşiş də məsləhət görərdi, amma güc haradan gələcək?» Xəstə, keçmiş və transfer analizinin əvvəlcə aparılmalı olduğunu eşitdiyini bildirir. Ona deyildi ki, o, kifayət qədər bu işi görmüşdür. O, artıq kömək etmədiyi üçün, mənim fikrimcə, xəstənin analizin birinci növündən kifayət qədər almadığı nəticəsi əsaslandırılmışdır. Heç bir halda, psixoanaliz adı daşımağa artıq iddia etməyən, ona əsaslanan müalicə hissəsi daha çox kömək etməmişdir. Sürixli həkimlərin, Duboisun nevrozları daha qənaətcil şəkildə əxlaqi ruhlandırmaqla müalicə etdiyi, elə yaxın Bernə çatmaq üçün Vyanın uzun yolunu keçməyə ehtiyac duyması təəccüblüdür.
Bu yeni istiqamətin psixoanalizlə tamamilə parçalanması, təbii ki, sıxışdırma anlayışının işlənməsində də özünü göstərir; bu anlayış Yunqun əsərlərində artıq demək olar ki, qeyd edilmir. Bu parçalanma, yuxunun yanlış qiymətləndirilməsində də nəzərə çarpır; onlar, Adler kimi yuxu psixologiyasından imtina edərək, yuxunu latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırırlar. Bu, şüursuzluq haqqında başa düşmənin itirilməsində, qısası, mənim psixoanalizin mahiyyətini yerləşdirə biləcəyim bütün nöqtələrdə özünü büruzə verir. Yunqdan eşidilənlərə görə, insest kompleksi yalnız simvolikdir, onun heç bir real mövcudluğu yoxdur; vəhşi adam yaşlı qadına arzu etmir, əksinə, gənc və gözəl qadını üstün tutur. Bu halda, insan belə bir fərziyyəyə meyl edir ki, «simvolik» və «real mövcudluq yoxdur» ifadələri, psixoanalizdə onun açıqlamalarını və patogen təsirlərini nəzərə alaraq «şüursuz mövcud» adlandırdığımız şeyin məhz eyni mənasını daşıyır; beləliklə, görünən ziddiyyət aradan qaldırılır.35
Əgər insan yuxunun, onun işlədiyi latent yuxu düşüncələrindən başqa bir şey olduğunu nəzərə alsa, xəstələrin müalicə zamanı onun mənasını «həyat vəzifəsi» və ya «yuxarıda və aşağıda olma» kimi şeylərlə doldurduqları məsələlər haqqında yuxu görməsinə təəccüblənməz. Şübhəsiz ki, analiz olunanların yuxuları idarə oluna bilər; bu, təcrübi olaraq tətbiq olunan stimullarla yuxulara təsir etmək kimi eyni dərəcədə mümkündür. Yuxularda rast gəlinən materialın bir hissəsini təyin etmək olar; lakin yuxunun mahiyyətinə və mexanizminə bununla heç bir dəyişiklik edilmir. Mən eləcə də «bioqrafik» adlandırılan yuxuların analizdən kənarda baş verdiyinə inanmıram. Əksinə, əgər insan müalicədən əvvəl baş vermiş yuxuları analiz edərsə, və ya xəstənin müalicə zamanı ona verilən təkliflərə nə əlavə etdiyinə diqqət yetirərsə, və ya ona belə vəzifələr verməkdən qaçına bilsə, onda yuxunun həyat vəzifəsinin həll cəhdlərini təqdim etməkdən nə qədər uzaq olduğunu öyrənər. Yuxu, əslində, düşüncənin yalnız bir formasıdır; bu formanın başa düşülməsi heç vaxt düşüncələrin məzmunundan əldə edilə bilməz, yalnız yuxu işlənməsinin qiymətləndirilməsi buna gətirib çıxarır.
Yunqun psixoanalizdən olan yanlış başa düşmələrinin və sapmalarının faktiki olaraq təkzib edilməsi çətin deyil. Hər bir qaydasına uyğun aparılan analiz, xüsusilə də uşaq analizi, psixoanaliz nəzəriyyəsinin üzərində dayandığı inamları möhkəmləndirir və həm Adler, həm də Yunq sistemlərinin yenidən şərh edilməsini rədd edir. Yunq özü, «aydınlanma»sından əvvəlki dövrdə belə bir uşaq analizini həyata keçirmiş və dərc etdirmişdir; indi gözləmək lazımdır ki, o, başqa bir «vahid istiqamət»in köməyi ilə həmin analizin yeni bir şərhini verəcəkmi.
«faktların» (Adlerin bu məsələyə aid ifadəsinə əsasən) qəbul edilməsi. Yuxu və nevrozda «yüksək» düşüncələrin cinsi təsvirinin yalnız arxaik bir ifadə üsulu demək olduğu baxışı, təbii ki, bu cinsi komplekslərin nevrozda real həyatdan alınmış olan libido miqdarlarının daşıyıcıları kimi ortaya çıxması faktı ilə uzlaşmır. Əgər söhbət yalnız cinsi jarqondan gedirsə, libidonun iqtisadiyyatında heç nə dəyişməzdi. Yunq özü də «Psixoanalitik nəzəriyyənin təsviri» əsərində bunu etiraf edir və terapevtik vəzifə kimi bu komplekslərdən libidonun yüklənməsinin alınmasını formalaşdırır. Lakin bu, heç vaxt onlardan uzaqlaşma və sublimasiyaya təşviq etməklə deyil, yalnız onlarla ən dərindən məşğul olmaqla və tam həcmində şüurlaşdırmaqla mümkün olur. Xəstənin nəzərə almalı olduğu ilk həqiqət parçası, məhz onun xəstəliyidir. Onu bu vəzifədən yayınmağa çalışmaq, həkimin ona müqavimətləri aşmağa kömək etmək qabiliyyətsizliyinə və ya həkimin bu işin nəticələrindən qorxmasına işarə edir.
Sonda demək istəyirəm ki, Yunq psixoanalizin «modifikasiyası» ilə məşhur Lixtenberq bıçağının bir nümunəsini təqdim etdi. O, tutacağı dəyişdirdi və yeni bir qılınc taxdı; eyni markanın üzərinə həkk olunduğuna görə, biz indi bu aləti əvvəlkilə eyni saymalıyıq.
Əksinə, mən göstərdiyimə inanıram ki, psixoanalizi əvəz etmək istəyən yeni təlim, analizin tərk edilməsi və ondan uzaqlaşma deməkdir. Bəlkə də, bu uzaqlaşmanın hərəkətdə bu qədər böyük rol oynamış və onu bu qədər böyük bir məsafə irəli aparmış şəxslər tərəfindən törədildiyi üçün, onun taleyi başqa bir uzaqlaşmadan daha fəlakətli olacağı qorxusuna qapılacaqsınız. Mən bu qorxuya qoşulmuram.
İnsanlar güclü bir ideyanı müdafiə etdikləri müddətcə güclü olurlar; ona qarşı çıxırlarsa, aciz olurlar. Psixoanaliz bu itkini dəf edəcək və bu tərəfdarların əvəzinə başqalarını qazanacaq. Yalnız belə bir istəklə bitirə bilərəm: psixoanalizin yeraltı dünyasında qalmağı xoşagəlməz olanlara, taleyin hamısı üçün rahat bir çıxış yolu təqdim etməsi. Digərlərinə isə işlərini dərinliklərdə, narahat edilmədən başa çatdırmağa icazə verilsin.