Analitik işdə «yalançı tanıma» (déjà raconté) haqqında

Təhlil işi zamanı tez-tez belə bir hadisə baş verir ki, xəstə xatırladığı bir faktı bildirərkən, «Bu haqda sizə artıq danışmışdım» qeydini əlavə edir, halbuki həkimin özünün bu hekayəni ondan heç vaxt eşitmədiyinə tam əmin olduğu güman edilir. Xəstəyə bu ziddiyyət bildirildikdə, o, çox vaxt enerjili şəkildə təkid edir ki, bunu tam dəqiq bilir, bunu and içməyə hazırdır və s.; lakin eyni dərəcədə eşidilənin yeniliyi haqqında öz inancı da güclənir. Belə bir mübahisəni səs-küy salmaqla və ya yeminlər edərək həll etmək istəmək tamamilə psixoloji olmayan bir yanaşma olardı. Məlumdur ki, yaddaşının dürüstlüyünə belə bir inam hissinin heç bir obyektiv dəyəri yoxdur və tərəflərdən biri mütləq səhv etdiyi üçün, paramneziya (yalançı xatırlama) tələsinə düşən həm həkim, həm də təhlil olunan ola bilər. Bu, xəstəyə etiraf edilir, mübahisə dayandırılır və onun həlli sonraya, daha uyğun bir fürsətə təxirə salınır.

Halların az bir qismində insan özünün şübhəli məlumatı artıq eşitdiyini xatırlayır və eyni zamanda onun müvəqqəti aradan qaldırılması üçün subyektiv, çox vaxt uzaqdan gətirilmiş motivini tapır. Lakin halların böyük əksəriyyətində səhv edən təhlil olunan olur və bunu qəbul etməyə də məcbur edilə bilər. Bu hadisənin tez-tez təsadüf edilməsinin izahı ondadır ki, o, həqiqətən də bu məlumatı vermək niyyətində olub, bir və ya bir neçə dəfə hazırlıq xarakterli ifadələr səsləndirib, lakin sonra müqavimət səbəbindən niyyətini həyata keçirməkdən imtina edib və indi niyyət haqqında xatirəni onun icrası haqqında xatirə ilə qarışdırır.

Mən məsələnin hər hansı şəkildə şübhəli qala biləcəyi bütün halları kənara qoyuram və xüsusi nəzəri maraq doğuran bir neçə digər halı önə çıxarıram. Belə ki, bəzi şəxslərdə, üstəlik təkrar-təkrar, «bu və ya digərini artıq danışmışam» iddiasını, vəziyyətin onların haqlı olmasını tamamilə qeyri-mümkün etdiyi hallarda çox inatla müdafiə etdikləri müşahidə olunur. Onların əvvəllər bir dəfə danışdıqlarını iddia etdikləri və indi köhnə bir şey kimi, həkimin də bilməli olduğu kimi tanıdıqları şeylər, təhlil üçün ən yüksək dəyərə malik xatirələr, uzun müddət gözlənilən təsdiqlər, işin bir hissəsinə son qoyan həllərdir ki, təhlil edən həkim şübhəsiz ki, onlara ətraflı müzakirələr bağlamışdı. Bu şəraitdə xəstə tezliklə etiraf edir ki, yaddaşı onu aldatmış olmalıdır, baxmayaraq ki, onun qətiyyətini izah edə bilmir.

Təhlil olunanın belə hallarda nümayiş etdirdiyi fenomen «fausse reconnaissance» (yalançı tanıma) adlandırılmağa haqq qazandırır və insanın spontan olaraq «Bu vəziyyətdə artıq olmuşam, bunu artıq bir dəfə yaşamışam» hissinə malik olduğu digər hallarla tamamilə analogdur.

«deja vu»), heç vaxt həmin keçmiş anın yaddaşda yenidən tapılması vasitəsilə bu inancı təsdiqləmə imkanı əldə etmədən. Məlumdur ki, bu fenomen izahat cəhdlərinin çoxluğunu doğurmuşdur və bu cəhdlər ümumiyyətlə iki qrupa bölünə bilər. Birinci qrupda fenomenin tərkibində olan hissin etibarına inanılır və əslində bir şeyin xatırlandığı qəbul edilir; yalnız nəyin xatırlandığı sualı açıq qalır. Çox daha sayca üstün olan ikinci qrupda o izahatlar toplanır ki, burada yaddaşın aldatmacası mövcud olduğunu iddia edir və indi paramnestik səhv qoyma hadisəsinin necə baş verə biləcəyini araşdırmaq vəzifəsi daşıyır. Əks halda, bu cəhdlər geniş bir motiv dairəsini əhatə edir: Pythagoraya aid edilən və fenomenin «deja vu»nun fərdin əvvəlki mövcudluğuna sübut təşkil etdiyi haqqında qədim fikir ilə başlayır, iki beyin yarım kürəsinin fəaliyyətindəki zaman fərqlənməsinin fenomenə səbəb olduğu haqqında anatomiyaya əsaslanan fərziyyə ilə (Wigan 1860) davam edir və nəhayət, əksər müasir müəlliflərin «deja vu»nu apperseptiya zəifliyinin ifadəsi kimi görən və bunun üçün yorğunluğu, tükənməni və diqqətsizliyi məsul tutan tamamilə psixoloji nəzəriyyələri ilə bitir.

Grasset 1904-cü ildə «deja vu»nun «inanclar» qrupuna aid edilə bilən bir izahatını vermişdir. Onun fikrincə, fenomen əvvəllər şüursuz bir qavrayışın baş verdiyinə və yalnız indi yeni və oxşar bir təəssüratın təsiri altında şüura çatdığına işarə edir. Bir neçə digər müəllif ona qoşulmuş və unudulmuş yuxuların xatirəsini fenomenin əsası kimi qəbul etmişdir. Hər iki halda söhbət şüursuz bir təəssüratın canlandırılmasından gedir.³⁶,³⁷

1907-ci ildə gündəlik həyatın psixopatologiyası adlı əsərimin ikinci nəşrində, Grassetin işini bilmədən və ya ona istinad etmədən, iddia edilən paramneziyə dair tamamilə oxşar bir izah təqdim etmişəm. Nəzəriyyəmi, bir xəstəmdə təxminən 28 il əvvəl baş vermiş, çox aydın, lakin köhnə bir “deja vu” (artıq görülmüş) hadisəsi üzərində apardığım psixoanalitik araşdırmanın nəticəsi kimi əldə etdiyimi bildirməyim məni müdafiə edə bilər. Bu kiçik təhlili burada təkrarlamaq istəmirəm. Təhlil göstərdi ki, “deja vu”nun baş verdiyi vəziyyət, təhlil olunanın daha əvvəlki təcrübəsinə dair xatirəni oyatmağa həqiqətən uyğun idi. O vaxt on iki yaşında olan uşağın getdiyi ailədə, ağır xəstə və ölümə məhkum bir qardaş var idi və onun öz qardaşı da bir neçə ay əvvəl eyni təhlükə altında olmuşdu. Lakin ilk təcrübənin halında, şüur səviyyəsinə çıxmağa qadir olmayan bir fantaziya — qardaşın ölməsinə dair istək — bu ortaq nöqtəyə bağlanmışdı və buna görə də hər iki halın oxşarlığı şüur səviyyəsinə çıxa bilməmişdi. Bu eynilik hissi, ortaq nöqtədən yerə (lokallığa) yerdəyişmə yolu ilə “artıq bir dəfə yaşanmış” fenomeni ilə əvəz olundu.

Məlumdur ki, “deja vu” adı, “deja entendu” (artıq eşidilmiş), “deja eprouve” (artıq sınanmış) və “deja senti” (artıq hiss olunmuş) kimi bir sıra analoji fenomenlər üçün istifadə olunur. İndi bir çox bənzər hal əvəzinə təqdim edəcəyim hal, “deja raconte” (artıq danışılmış) fenomenini ehtiva edir; bu da şüursuz və icra olunmamış bir qərarla əlaqələndirilməlidir.

Bir xəstə assosiasiyaları zamanı belə danışır: “Beş yaşımda bağçada bıçaqla oynayırdım və bu zaman barmağımı kəsmişdim — oh, mən yalnız onun kəsildiyinə inandım, — amma mən bunu sizə artıq danışmışdım.”

Əminliklə bildirirəm ki, mən belə bir şeyi xatırlamıram. O, daha da inamlı şəkildə, bu barədə yanıla bilməyəcəyini təsdiqləyir. Nəhayət, əvvəldə qeyd olunan üsulla mübahisəyə son qoyuram və ondan hər halda hekayəni təkrar etməsini xahiş edirəm. Onda görəcəyik.

“Beş yaşımda idim, bağçada dayəmin yanında oynayırdım və cib bıçağımla, yuxumda da rol oynayan ceviz ağaclarının qabığını oyurdum.” Birdən, təsvirolunmaz bir dəhşətlə, əlimin (sağ və ya sol?) barmağını elə kəsdiyimi gördüm ki, o yalnız dəri ilə asılı qalmışdı. Ağrı hiss etmirdim, amma böyük bir təşviş vardı. Bir neçə addım aralıdakı dadıma bir şey deməyə cəsarət etmədim, yaxınlıqdakı skamyaya oturdum və barmağa bir daha baxmağa qadir olmadan orada oturdum. Nəhayət sakitləşdim, barmağa diqqətlə baxdım və gördüm ki, o tamamilə zədələnməmişdi.

Tezliklə onun bu vizyonu və ya hallüsinasiyanı mənə heç vaxt danışmadığı barədə razılığa gəldik. O, çox yaxşı başa düşürdü ki, beş yaşında kastrasiya təşvişinin mövcudluğuna dair belə bir sübutu mən işlənmədən buraxmazdım. Kastrasiya kompleksinin qəbuluna qarşı onun müqaviməti beləliklə qırıldı, lakin o, sual ortaya atdı: “Niyə mən bu xatirəni artıq danışdığım qədər əmin idim?”

Sonra ikimizə də yada düşdü ki, o, təkrar-təkrar, müxtəlif münasibətlərlə, lakin hər dəfə heç bir fayda gətirmədən aşağıdakı kiçik xatirəni söyləmişdi:³⁸,³⁹

“Əmi bir dəfə səyahətə çıxanda, mənə və bacıma nə gətirməli olduğunu soruşdu. Bacım kitab istədi, mən isə cib bıçağı.” İndi biz bir neçə ay əvvəl ortaya çıxmış bu fikri sıxışdırılmış xatirə üçün örtük xatirəsi kimi və iddia edilən kiçik barmağın (aydın bir penis ekvivalenti) itirilməsi haqqında müqavimət səbəbindən reallaşmayan hekayənin başlanğıcı kimi başa düşdük. Əminin həqiqətən də ona gətirdiyi bıçaq, onun əmin xatirəsinə görə, uzun müddət boğulmuş məlumatda keçən eyni bıçaq idi.

Fikrimcə, “yalançı tanıma” (“fausse reconnaissance”) fenomeninə işıq salan bu kiçik təcrübənin yozumuna əlavə edəcəyimiz heç nə yoxdur. Xəstənin vizyonunun məzmununa gəldikdə isə qeyd etmək istəyirəm ki, belə hallüsinativ aldanmalar kastrasiya kompleksinin quruluşunda tək deyil və onlar istənməyən qavramaların düzəldilməsinə də xidmət edə bilər.

1911-ci ildə mənə, tanımadığım, yaşını bilmədiyim, alman universitet şəhərindən olan akademik təhsilli bir şəxs uşaqlığından aşağıdakı məlumatı sərbəst istifadəyə verdi:

“Leonardonun ‘Uşaqlıq xatirələri’ əsərinizi oxuyarkən, 29-31-ci səhifələrdəki izahlar içimdə daxili ziddiyyət oyatdı. Kişi uşağının öz cinsiyyət orqanına maraqla məşğul olması barədəki qeydiniz, mənə belə bir cavab qeydi oyatdı: ‘Əgər bu ümumi qanundursa, mən heç olmasa bir istisna olmalıyam.’ Sonrakı sətirləri (31-ci səhifədən 32-ci səhifənin yuxarısına qədər) ən böyük təəccüblə oxudum, tamamilə yeni bir faktla tanış olunduqda insanı ələ alan həmin təəccüblə. Təəccübümün ortasında mənə bir xatirə gəldi, o da — mənim öz təəccübümə görə — mənə həmin faktın o qədər də yeni olmamalı olduğunu öyrətdi. Çünki mən həmin vaxt, o zaman ki... Mən «uşaq cinsəlliyi tədqiqatı»nın tam ortasında ikən, təsadüfən xoşbəxt bir fürsət əldə edərək, həmyaşıdım olan kiçik bir qızın cinsiyyət orqanına baxmaq imkanı tapdım və bu zaman öz cinsiyyət orqanımın timsalında bir penis aydın şəkildə müşahidə etdim. Qısa müddət sonra isə qadın heykəllərin və aktların mənzərəsi məni yeni bir çaşqınlığa sürüklədi və mən bu «elmi» ziddiyyətdən qurtulmaq üçün aşağıdakı təcrübəni uydurdum: Budları bir-birinə sıxaraq cinsiyyət orqanımı onların arasında gizlətdim və bununla da qadın aktından olan bütün fərqlərin aradan qalxdığını məmnuniyyətlə qeyd etdim. Məncə, qadın aktında da cinsiyyət orqanı eyni şəkildə gizlədilmişdi.

«Burada mənə başqa bir xatirə gəlir ki, o, həmişə mənim üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edib, çünki bu, erkən yaşda vəfat etmiş anam haqqında ümumi xatirəmi təşkil edən üç xatirədən biridir. Anam yuyunma masasının qarşısında dayanıb stəkanları və yuyunma qablarını təmizləyir, mən isə eyni otaqda oyun oynayıb hər hansı bir əməl edirəm. Cəza olaraq əlimə vurulur: o zaman ən böyük dəhşətimlə görürəm ki, kiçik barmağım kəsilib düşür və birbaşa su qabına düşür. Anamın qəzəbli olduğunu bildiyim üçün heç nə deməyə cürət etmirəm və daha da artan dəhşətlə görürəm ki, bir az sonra su qabı xidmətçi qadın tərəfindən daşınır. Mən uzun müddət ərzində bir barmağımı itirdiyimə əmin idim, ehtimal ki, saymağı öyrəndiyim dövrə qədər.»

«Bu xatirə, artıq qeyd edildiyi kimi, anamla əlaqəsi səbəbindən həmişə mənim üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün, mən onu dəfələrlə şərh etməyə çalışmışam: lakin bu şərhlərin heç biri məni qane etməyib. Yalnız indi — Sizin əsərinizi oxuduqdan sonra — mən bu tapmacanın sadə və qaneedici həllini sezirəm.»

Yanlış tanımanın (fausse reconnaissance) başqa bir növü, müalicənin sonunda terapevtin qane edilməsi üçün tez-tez ortaya çıxır. Real və ya psixi təbiətli sıxışdırılmış hadisəyə bütün müqavimətlərə baxmayaraq qəbul etdirildikdən və bir növ bərpa edildikdən sonra xəstə deyir: İndi mən həmişə bunu bildiyim hissinə malikəm. Bununla analitik vəzifə həll olunur.