Həvəslər və onların taleyi

Biz tez-tez elmin aydın və dəqiq təyin olunmuş əsas anlayışlar üzərində qurulmalı olduğu tələbinin irəli sürüldüyünü eşitmişik. Əslində, heç bir elm belə təriflərlə başlamır, ən dəqiq elmlər belə. Elmi fəaliyyətin düzgün başlanğıcı daha çox hadisələrin təsviridir; bu hadisələr sonra qruplaşdırılır, sıralanır və əlaqələr içərisinə yerləşdirilir. Təsvir zamanı belə materiala müəyyən abstrakt ideyaların tətbiq edilməsinin qarşısını almaq mümkün deyil; bu ideyalar hər hansı bir yerdən, əlbəttə ki, yalnız yeni təcrübədən deyil, gətirilir. Maddənin daha da emal edilməsi zamanı bu cür ideyalar — sonradan elmin əsas anlayışları — daha da vacibdir. Onlar əvvəlcə müəyyən dərəcədə qeyri-müəyyənlik daşımalıdırlar; onların məzmununun aydın sərhədlərlə müəyyən edilməsindən söhbət gedə bilməz. Onlar bu vəziyyətdə olduqları müddətcə, onların mənası haqqında, onlardan götürülmüş kimi görünsələr də, əslində onlara tabe edilən təcrübə materialına təkrar-təkrar istinad etməklə razılığa gəlinir. Deməli, onlar əslində konvensiyalar xarakteri daşıyırlar, lakin hər şey onların ixtiyari seçilməməsindən, əksinə, empirik maddə ilə əhəmiyyətli əlaqələr tərəfindən müəyyən edilməsindən asılıdır; bu əlaqələri onları tanıyıb sübut etməzdən əvvəl sezməyə çalışırıq. Müvafiq hadisə sahəsinin daha dərindən araşdırılmasından sonra onun elmi əsas anlayışlarını daha dəqiq qavramaq və onları tədricən elə dəyişmək olar ki, onlar geniş miqyasda istifadəyə yararlı və tamamilə ziddiyyətsiz olsunlar. Onda bəlkə də onları təriflərlə çərçivəyə salmaq vaxtı gəlib çatmışdır. Lakin biliyin inkişafı təriflərin sərtliyini də qəbul etmir. Fizikanın nümunəsi parlaq şəkildə göstərdiyi kimi, təriflərlə sabitləşdirilmiş “əsas anlayışlar” da davamlı məzmun dəyişikliyinə məruz qalır.

Belə konvensional, hələlik olduqca qaranlıq bir əsas anlayış, lakin psixologiyada ondan imtina edə bilməyəcəyimiz anlayış, həvəs anlayışıdır. Gəlin onu müxtəlif tərəflərdən məzmunla doldurmağa çalışaq.

Əvvəlcə fiziologiya tərəfindən. Fiziologiya bizə qıcıq anlayışını və refleks sxemini vermişdir; bu sxemə görə, canlı toxumaya (sinir maddəsinə) xaricdən gətirilən qıcıq, xaricə yönəlmiş fəaliyyət vasitəsilə aradan qaldırılır. Bu fəaliyyət ona görə məqsədəuyğun olur ki, qıcıqlanmış maddəni qıcığın təsirindən çıxarır, qıcığın təsir dairəsindən kənara aparır.

İndi “həvəs” “qıcıq”la necə əlaqəlidir? Həvəs anlayışını qıcıq anlayışının altına yerləşdirməyimizə heç nə mane olmur: həvəs psixika üçün bir qıcıqdır. Lakin dərhal xəbərdarlıq edilir ki, həvəslə psixi qıcığı eyniləşdirməmək lazımdır. Psixika üçün həvəs qıcıqlarından başqa qıcıqlar da açıq-aydın mövcuddur; bunlar özlərini fizioloji qıcıqlara daha çox bənzər aparan qıcıqlardır. Məsələn, gözə güclü işıq düşərsə, bu, həvəs qıcığı deyil; lakin udlaq selikli qişasının qurumasının hiss olunması və ya mədə selikli qişasının aşınması isə həvəs qıcığıdır.

Beləliklə, həvəs qıcığını ruha təsir edən digər (fizioloji) qıcıqdan ayırmaq üçün material əldə etdik. Birincisi: Həvəs qıcığı xarici aləmdən deyil, orqanizmin öz daxilindən qaynaqlanır. Buna görə də o, ruha başqa cür təsir edir və aradan qaldırılması üçün başqa fəaliyyətlər tələb edir. İkincisi: Qıcıq üçün əsas olan hər şey, onun təkcə bir zərbə kimi təsir etdiyini fərz etdiyimiz zaman verilmişdir; onda o, bir dəfəlik məqsədəuyğun fəaliyyətlə də aradan qaldırıla bilər; bu fəaliyyətin tipik nümunəsi qıcıq mənbəyindən motor qaçışdır. Təbii ki, bu zərbələr təkrarlana və toplana da bilər, lakin bu, prosesin anlaşılmasını və qıcığın aradan qaldırılma şərtlərini dəyişmir. Həvəs isə heç vaxt ani zərbə qüvvəsi kimi deyil, həmişə sabit qüvvə kimi təsir edir. O, xaricdən deyil, bədənin daxilindən hücum etdiyi üçün ona qarşı heç bir qaçış kömək edə bilməz. Həvəs qıcığını daha yaxşı “ehtiyac” adlandırırıq; bu ehtiyacı aradan qaldıran isə “qane olma”dır. O, yalnız daxili qıcıq mənbəyinin məqsədə uyğun (adekvat) dəyişdirilməsi ilə əldə edilə bilər.⁵⁷

Təqribən tamamilə aciz, dünyada hələ istiqamətini tapmamış və sinir maddəsində təəssüratları qəbul edən bir canlı varlığın mövqeyinə qoyaq. Bu varlıq çox qısa müddət ərzində ilk fərqləndirməni aparmaq və ilk istiqaməti əldə etmək vəziyyətinə düşəcək. Bir tərəfdən, əzələ hərəkəti (qaçış) ilə onlardan yayınmağa qadir olduğu təəssüratları hiss edəcək; bu təəssüratları xarici dünyaya aid hesab edəcək. Digər tərəfdən isə, belə bir hərəkətin faydasız qaldığı, lakin buna baxmayaraq, sabit təzyiq xarakterini saxlayan təəssüratları da hiss edəcək; bu təəssüratlar daxili dünyanın əlamətidir, həvəs ehtiyaclarının sübutudur. Canlı varlığın qavrayan maddəsi, əzələ fəaliyyətinin təsirindən belə bir istinad nöqtəsi əldə etmiş olacaq ki, «xarici»ni «daxili»dən ayırsın.

Beləliklə, həvəsin mahiyyətini əvvəlcə onun əsas xüsusiyyətlərində, yəni orqanizmin daxili hissəsindəki təəssürat mənbələrindən gəlməsində və sabit qüvvə kimi ortaya çıxmasında tapırıq və buradan onun digər bir xüsusiyyətini, qaçış hərəkətləri ilə məğlubedilməzliyini çıxarırıq. Bu müzakirələr zamanı bizə diqqəti çəkən bir məqam oldu ki, bu da bizdən əlavə bir etirafı tələb edir. Biz təcrübə materialımıza yalnız bəzi konvensiyaları əsas anlayışlar kimi gətirmirik, həm də psixoloji hadisələr dünyasını işləyərkən bizə yol göstərmək üçün mürəkkəb fərziyyələrdən də istifadə edirik. Bu fərziyyələrin ən vacibini artıq qeyd etmişik; indi yalnız onu açıq şəkildə vurğulamaq qalır. Bu fərziyyə bioloji təbiətdədir, təmayül (və ya məqsədəuyğunluq) anlayışı ilə işləyir və belədir: Sinir sistemi, ona verilmiş funksiyası gələn təəssüratları yenidən aradan qaldırmaq, mümkün qədər aşağı səviyyəyə endirmək və ya, əgər bu mümkün olsaydı, ümumiyyətlə təəssüratsız qalmağı istəyən bir aparatdır. Bu ideyanın qeyri-müəyyənliyinə hələlik etiraz etməyək və sinir sisteminə — ümumi şəkildə desək: təəssüratların idarə olunması vəzifəsini verək. Onda görürük ki, həvəslərin daxil edilməsi sadə fizioloji refleks sxemini nə qədər mürəkkəbləşdirir. Xarici təəssüratlar yalnız onlardan yayınmaqla bağlı bir vəzifə qoyur; bu, əzələ hərəkətləri ilə həyata keçirilir və nəhayət, onlardan biri məqsədə çatır və irsi disposisiya kimi məqsədəuyğun olur. Orqanizmin daxili hissəsində yaranan həvəs təəssüratları bu mexanizm ilə həll edilə bilməz. Onlar sinir sistemindən çox daha yüksək tələblər irəli sürürlər, onu mürəkkəb, bir-biri ilə əlaqəli fəaliyyətlərə vadar edirlər ki, bunlar xarici dünyayı o qədər dəyişdirir ki, daxili təəssürat mənbəyinə doyum təmin edir və hər şeydən əvvəl, onlar qaçılmaz davamlı təəssürat axını saxladıqları üçün, təəssüratların uzaqlaşdırılması kimi ideal niyyətindən imtina etməyə məcbur edirlər. Beləliklə, qəti şəkildə nəticə çıxara bilərik ki, həvəslər, xarici təəssüratlar deyil, son dərəcə güclü sinir sisteminin nail olduğu irəliləyişlərin əsl hərəkətverici qüvvələridir, mövcud inkişaf mərhələsinə gətirib çıxarmışdır. Təbii ki, həvəslərin özlərinin, ən azı qismən, xarici qıcıqlandırıcı təsirlərin məhsulu olduğu, bu təsirlərin filogenesiz gedişində canlı maddəyə dəyişdirici təsir göstərdiyi fərziyyəsinə heç nə mane deyil.

Əgər biz ən yüksək dərəcədə inkişaf etmiş ruh aparatlarının fəaliyyətinin də həzz prinsipinə tabe olduğunu, yəni həzz-xoşagəlməzlik ardıcıllığına aid hisslər tərəfindən avtomatik olaraq tənzimləndiyini aşkarlayırıqsa, bu hisslərin qıcıqlandırıcının idarə olunma üsulunu əks etdirdiyi barədə daha bir fərziyyəni asanlıqla rədd edə bilmərik. Şübhəsiz ki, bu, xoşagəlməzlik hissinin qıcıqlandırıcının artması ilə, həzz hissinin isə qıcıqlandırıcının azalması ilə əlaqədar olması mənasındadır. Lakin bu fərziyyənin geniş miqyasda qeyri-müəyyənliyini, həzz-xoşagəlməzlik və ruh həyatına təsir edən qıcıqlandırıcı ölçülərin dəyişmələri arasındakı əlaqənin xarakterini təxmin etməyimizə nail olana qədər diqqətlə qeyd edib saxlamalıyıq. Belə əlaqələrin çox müxtəlif və çox sadə olmayan növlərinin olması şübhəsizdir.

İndi isə ruh həyatının nəzərdən keçirilməsinə biologiya tərəfindən yönəlsək, “həvəs” bizə ruhi ilə somatik arasındakı sərhəd anlayışı kimi, bədən daxili mənşəli və ruha daxil olan qıcıqlandırıcıların psixi nümayəndəsi kimi, ruhi olanın bədənili ilə əlaqəsi nəticəsində ona yüklənən iş tələbinin ölçüsü kimi görünür.

İndi biz həvəs anlayışı ilə əlaqədar istifadə olunan bir sıra terminləri müzakirə edə bilərik, məsələn: təkan, məqsəd, obyekt, həvəsin mənbəyi.

Həvəsin təkanı altında onun hərəkətverici anı, təmsil etdiyi qüvvə cəmi və ya iş tələbi ölçüsü başa düşülür. Təkan xarakteri həvəslərin ümumi xüsusiyyətidir, hətta onların mahiyyətidir. Hər bir həvəs aktivliyin bir hissəsidir; əgər insan təmtəraqlı şəkildə passiv həvəslərdən danışarsa, passiv məqsədi olan həvəslərdən başqa bir şey nəzərdə tuta bilməz.

Həvəsin məqsədi həmişə məmnuniyyətdir, bu isə yalnız həvəs mənbəyindəki qıcıqlandırıcı vəziyyətin aradan qaldırılması ilə əldə edilə bilər. Lakin bu son məqsəd hər bir həvəs üçün dəyişməz qalsa da, eyni son məqsədə aparan müxtəlif yollar ola bilər, belə ki, bir həvəs üçün bir-biri ilə kombinasiya edilə bilən və ya bir-biri ilə əvəz oluna bilən çoxsaylı yaxın və ya vasitəçi məqsədlər yarana bilər. Təcrübə bizə, həvəs məmnuniyyəti istiqamətində bir qədər irəliləməyə icazə verilən, lakin sonra ləngimə və ya yönləndirməyə məruz qalan proseslər zamanı “məqsədi ləngidilmiş” həvəslərdən danışmağa da imkan verir. Belə proseslərlə də qismən məmnuniyyətin bağlı olması fərz edilməlidir.

Həvəsin obyekti, həvəsin məqsədinə nail ola biləcəyi və ya vasitəsilə nail ola biləcəyi şeydir. Həvəsdə ən dəyişkən olan budur; əvvəldən onunla bağlı deyil, yalnız doyumun mümkün olması üçün uyğunluğu nəticəsində ona təyin edilmişdir. Bu, mütləq yad bir predmet deyil, eyni zamanda öz bədəninin bir hissəsi də ola bilər. Həvəsin həyat taleyinin gedişində istənilən qədər dəfə dəyişdirilə bilər; həvəsin bu yerdəyişməsinə ən əhəmiyyətli rollar düşür. Eyni obyektin eyni vaxtda bir neçə həvəsin doyumuna xidmət etməsi halı da baş verə bilər; Alfred Adler bunu həvəslərin qarşılıqlı əlaqəsi adlandırır. Həvəsin obyektə xüsusi yaxın bağlanması, onun sabitləşməsi kimi vurğulanır. Bu, çox vaxt həvəs inkişafının çox erkən dövrlərində baş verir və həvəsin hərəkətçiliyinə son qoyur, çünki onun ayrılmasına intensiv şəkildə qarşı durur.

Həvəsin mənbəyi dedikdə, bir orqanda və ya bədən hissəsində baş verən və onun qıcığının ruh həyatında həvəs tərəfindən təmsil olunduğu somatik proses nəzərdə tutulur. Bu prosesin mütəmadi olaraq kimyəvi təbiətli olub-olmadığı və ya digər, məsələn, mexaniki qüvvələrin ayrılmasına uyğun gəlib-gəlmədiyi məlum deyil. Həvəs mənbələrinin öyrənilməsi artıq psixologiyanın işi deyil; baxmayaraq ki, somatik mənbədən gəlməsi həvəs üçün sadəcə həlledici əhəmiyyət kəsb edir, ruh həyatında bizə yalnız məqsədləri vasitəsilə tanınır. Həvəs mənbələrinin daha dəqiq tanınması psixoloji tədqiqat məqsədləri üçün həmişə zəruri deyil. Bəzən həvəsin məqsədlərindən onun mənbələrinə çıxarış etmək əsaslandırılmış olur.

Bədənli mənşəli, ruha təsir edən üç müxtəlif həvəsin də müxtəlif keyfiyyətlərlə seçildiyini və buna görə də ruh həyatında keyfiyyətcə fərqli şəkildə davrandığını qəbul etmək lazımdırmı? Bu, əsaslandırılmış görünmür; əksinə, daha sadə fərziyyə ilə kifayətlənmək olar: həvəslərin hamısı keyfiyyətcə eynidir və təsirlərini yalnız daşıdıqları oyanma miqdarlarına, bəlkə də bu miqdarın bəzi funksiyalarına borcludurlar. Tək-tək həvəslərin psixi nəticələrini bir-birindən fərqləndirən şey, həvəs mənbələrinin fərqliliyinə gətirilib çıxarıla bilər. Lakin həvəs keyfiyyəti məsələsinin nə demək olduğu yalnız sonrakı bir kontekstdə aydın şəkildə izah edilə bilər.

Hansı və neçə həvəs qaldırmaq olar? Burada ixtiyara geniş bir imkan verildiyi açıqdır. Əgər kimsə oyun həvəsi, dağıdıcılıq həvəsi, cəmiyyət həvəsi anlayışlarını, mövzu bunu tələb etdiyi və psixoloji təhlilin məhdudiyyəti buna icazə verdiyi yerlərdə tətbiq edərsə, buna qarşı heç nə demək olmaz. Lakin sualı diqqətdən kənarda qoymaq olmaz: bir tərəfdən bu qədər ixtisaslaşmış həvəs motivləri, həvəs mənbələri istiqamətində daha da parçalanmaya imkan verirmi, elə ki, yalnız daha da parçalanmayan ilkin həvəslər əhəmiyyət iddia edə bilərlər?

Mən belə ilkin həvəslərdən iki qrupu fərqləndirməyi təklif etmişəm: Mən və ya özünü saxlama həvəsləri qrupu cinsi həvəslərə aid olanlardır. Bu təsnifatın, məsələn, psixi aparatın bioloji təmayülünə dair fərziyyənin (bax. 0.) malik olduğu zəruri şərt mənası yoxdur; o, sadəcə köməkçi quruluşdur və faydalı olduğu müddətdən artıq saxlanılmamalıdır, onun başqa bir quruluşla əvəzlənməsi təsvir və təsnifat işimizin nəticələrini çox az dəyişəcəkdir. Bu təsnifatın yaranmasına psixoanalizin inkişaf tarixi səbəb olmuşdur; psixoanaliz ilk olaraq psixonevrozları, yəni «transfer nevrozları» adlandırılan qrupu (histeriya və məcburiyyət nevrozu) obyekt götürmüş və onlar vasitəsilə belə bir anlayışa gəlmişdir ki, cinsəlliyin tələbləri ilə Mənin tələbləri arasındakı münaqişə hər bir belə xəstəliyin kökündə yerləşir. Digər nevroz xəstəliklərinin (xüsusilə narsisistik psixonevrozların: şizofreniyaların) dərindən öyrənilməsi bu düsturun dəyişdirilməsinə və beləliklə, ilkin həvəslərin başqa cür qruplaşdırılmasına səbəb ola bilər. Lakin hazırda biz bu yeni düsturu bilmirik və Mən və cinsi həvəslərin qarşı-qarşıya qoyulmasına əleyhinə olan heç bir dəlil də tapmamışıq.

Ümumiyyətlə, psixoloji materialın işlənməsi əsasında həvəslərin ayrılması və təsnifatı üçün həlledici ipuçları əldə etmək mümkün olacaqmı, bu mənim üçün şübhəlidir. Əksinə, bu işləmə məqsədilə həvəs həyatına dair müəyyən fərziyyələri materiala gətirmək zəruri görünür və bu fərziyyələri başqa bir sahədən götürüb psixologiyaya köçürmək arzuolunan olardı. Biologiyanın bu sahədə etdiyi iş Mən və cinsi həvəslərin ayrılmasına əlbəttə ki, mane olmur. Biologiya bizə öyrədir ki, cinsəllik fərdin digər funksiyaları ilə eyni səviyyədə deyil, çünki onun təmayülləri fərdi aşır və yeni fərdlərin istehsalını, yəni növün qorunmasını məqsəd tutar. O, bizə bundan əlavə göstərir ki, Mən ilə cinsəllik arasındakı münasibətə dair iki baxış bərabər hüquqlu şəkildə yan-yana durur: birincisinə görə, fərd əsas məsələdir və cinsəllik onun fəaliyyətlərindən biri, cinsi təmin olunma isə onun ehtiyaclarından biri kimi qiymətləndirilir; ikincisinə görə isə fərd, özünə nəsildən etibar edilmiş, demək olar ki, ölümsüz cücə plazmasına müvəqqəti və keçici bir əlavədir. Cinsi funksiyanın xüsusi bir kimyəvi proseslə digər bədən proseslərindən ayrılması fərziyyəsi, bildiyim qədər, Erixin bioloji tədqiqatlarının da bir şərtidir.

Həvəslərin həyatının şüur tərəfindən öyrənilməsi demək olar ki, aşılmaz çətinliklər təqdim etdiyi üçün, psixoanalitik ruh pozğunluqlarının tədqiqi bizim məlumatlarımızın əsas mənbəyi olaraq qalır. İnkişaf mərhələsinə uyğun olaraq, psixoanaliz bizə indiyə qədər yalnız cinsi həvəslər haqqında nisbətən qənaətbəxş məlumatlar verə bilmişdir, çünki o, məhz bu həvəs qrupunu psixonevrozlarda təcrid olunmuş kimi müşahidə edə bilmişdir. Psixoanalizin digər nevrotik xəstəliklərə şaxələndirilməsi ilə, bu daha geniş tədqiqat sahəsində müşahidə üçün bənzər əlverişli şərait gözləmək cəsarətli görünməsinə baxmayaraq, Mən həvəsləri haqqında məlumatlarımızın da əsaslandırılacağı şübhəsizdir.

Cinsi həvəslərin ümumi xarakteristikası üçün aşağıdakıları demək olar: Onlar çoxsaylıdır, müxtəlif orqanik mənbələrdən qaynaqlanır, əvvəlcə bir-birindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərirlər və yalnız gecikmiş şəkildə az və ya çox dərəcədə mükəmməl sintezə birləşdirilirlər. Hər birinin can atdığı məqsəd orqan həzzinin əldə edilməsidir; yalnız sintez həyata keçirildikdən sonra onlar çoxalma funksiyasının xidmətinə girirlər və beləliklə, ümumi cinsi həvəslər kimi tanınır olurlar. İlk ortaya çıxışlarında onlar əvvəlcə saxlanma həvəslərinə söykənirlər, onlardan yalnız tədricən ayrılırlar və obyektin tapılmasında da Mən həvəslərinin onlara göstərdiyi yolları izləyirlər. Onların bir hissəsi ömür boyu Mən həvəslərinə qoşulmuş qalır və onları libidinal komponentlərlə təchiz edir; bu komponentlər normal funksiya zamanı asanlıqla nəzərdən qaçırılır və yalnız xəstəlik vasitəsilə aydınlaşır. Onlar böyük dərəcədə bir-birinin əvəzinə keçmələri və obyektlərini asanlıqla dəyişə bilmələri ilə seçilirlər. Sonuncu xüsusiyyətlər nəticəsində onlar, ilkin məqsəd hərəkətlərindən çox uzaq olan nailiyyətlərə qadir olurlar. (Sublimasiya.)

Həvəslərin inkişaf və həyat boyu nə kimi talelərə məruz qaldığının tədqiqini, biz daha yaxşı tanıdığımız cinsi həvəslərə məhdudlaşdırmalıyıq. Müşahidə bizə belə həvəs talelərini aşağıdakı kimi tanıdır:

Əksinə çevrilmə.

Öz şəxsə yönəlmə.

Sıxışdırma.

Sublimasiya.

Sublimasiyanı burada nəzərdən keçirməyi düşünmədiyimə və sıxışdırmanın xüsusi bir fəsil tələb etdiyinə görə, bizə yalnız ilk iki məqamın təsviri və müzakirəsi qalır. Həvəslərin birbaşa davamına mane olan motivləri nəzərə alaraq, həvəs talelərini həvəslərə qarşı müdafiə növləri kimi də təqdim etmək olar.

Əksinə çevrilmə, daha dəqiq nəzər saldıqda, iki müxtəlif prosesə ayrılır: Həvəsin aktivlikdən passivliyə çevrilməsi və məzmunca əksinə çevrilmə. Hər iki proses, mahiyyətcə fərqli olduqları üçün, ayrıca nəzərdən keçirilməlidir.

Birinci prosesə nümunələri Sadizm—Mazoxizm və Baxma həzzi—Eksibisionizm əkslik cütləri verir. Əksinə çevrilmə yalnız həvəsin məqsədlərinə aiddir; aktiv Məqsəd: əzab vermək, baxmaq; passiv halda isə əzab çəkmək, baxılmaq tətbiq olunur. Məzmunca çevrilmə yalnız sevmənin nifrətə çevrildiyi bir halda rast gəlinir.

Öz şəxsə yönəlmə bizə mazoxizmin, əslində, öz Mənə yönəlmiş sadizm olduğunu, eksibisionizmin isə öz bədəninə baxmağı da özündə ehtiva etdiyini nəzərə alaraq irəli sürülür. Analitik müşahidə, mazoxistin öz şəxsinə qarşı qəzəbini, eksibisionistin isə həmin şəxsin açıqlanmasını da eyni dərəcədə həzz alaraq yaşadığına dair heç bir şübhə qoymur. Deməli, prosesin mahiyyəti dəyişməz məqsəd şəraitində obyektin dəyişməsidir. Lakin bizdən qaçmayacaq məqam ondan ibarətdir ki, bu nümunələrdə öz şəxsə yönəlmə və aktivlikdən passivliyə keçid üst-üstə düşür və ya eynidir. Münasibətlərin aydınlaşdırılması üçün daha dərin tədqiqat zəruridir. Sadizm—mazoxizm əksliyi cütündə prosesi aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: a) Sadizm, obyekt kimi başqa bir şəxsə qarşı zorakılıq, güc tətbiq etməkdən ibarətdir. b) Bu obyekt tərk edilir və öz şəxsi ilə əvəz olunur. Öz şəxsə yönəlmə ilə aktiv həvəs məqsədinin passiv məqsədə çevrilməsi də həyata keçirilmiş olur. c) Yenidən bir yad şəxs obyekt kimi axtarılır və baş vermiş məqsəd çevrilməsi nəticəsində həmin şəxs subyekt rolunu üstlənməli olur. c halı, ümumiyyətlə belə adlandırılan mazoxizmin halıdır.

Onun da qane edilməsi, passiv Mənin, indi yad subyektə buraxılmış olan öz keçmiş mövqeyinə fantaziya yolu ilə qayıtması vasitəsilə, ilkin sadizm yolu ilə baş verir. Daha birbaşa mazoxist qaneedilmənin olub-olmadığı tamamilə şübhəlidir. Təsvir olunan şəkildə sadizmdən yaranmamış ilkin bir mazoxizm mövcud deyil kimi görünür. 5-ci pilləni qəbul etməyin artıq olmadığı məcburiyyət nevrozunda sadistik həvəsin davranışından aydın olur. Burada yeni bir şəxsə qarşı passivlik olmadan, öz şəxsə yönəlmə müşahidə olunur. Dönmə yalnız 5-ci pilləyə qədər gedir. Əzab vermə həvəsindən özünü əzablandırma, özünü cəzalandırma yaranır, mazoxizm yox. Aktiv fe’l passivə deyil, əksinə, qaytarıcı bir mediaya çevrilir. Sadizmə aid anlayış, bu həvəsin ümumi məqsədinin (bəlkə daha yaxşı: eyni məqsəd daxilində) tamamilə xüsusi bir məqsəd hərəkəti güzdəməsi faktı ilə də zəifləyir. Kiçiltmə, üstünlük təsis etmə ilə yanaşı, ağrı vermə də var. İndi psixoanaliz göstərir ki, ağrı vermə həvəsin ilkin məqsəd hərəkətləri arasında rol oynamır. Sadistik uşaq ağrı verməni nəzərə almır və ona niyyət etmir. Lakin mazoxizmə çevrilmə bir dəfə baş verdikdən sonra, ağrılar passiv mazoxistik məqsəd kimi çox uyğun gəlir, çünki bizdə ağrı və digər xoşagəlməz hisslərin cinsi oyanmaya keçdiyi və ona görə də xoşagəlməz ağrı hissinə dözməyə imkan verən həzzli bir vəziyyət yaratdığına inanmaq üçün bütün əsaslar var. Ağrı hissi bir dəfə mazoxistik məqsəd olduqda, geriyə dönərək, sadistik məqsəd də, yəni ağrı vermə də yarana bilər; insan başqalarına ağrı yaradarkən, əzab çəkən obyekt ilə eyniləşmə yolu ilə özü mazoxistik şəkildə bundan həzz alır. Təbii ki, hər iki halda ağrının özü deyil, ona müşayiət edən cinsi oyanma həzz alınır və bu, sadist üçün xüsusilə rahat olur. Ağrıdan həzz alma, deməli, ilkin mazoxistik məqsəddir, lakin bu, yalnız ilkin sadistik olanlarda həvəs məqsədinə çevrilə bilər.⁵⁸

Tamamlıq üçün əlavə edirəm ki, şəfqət sadizmdə həvəsin dönməsinin nəticəsi kimi təsvir oluna bilməz, əksinə, həvəsə qarşı reaksiya təşəkkülünün (fərq haqqında sonraya bax) anlayışını tələb edir.

Başqa bir əks cütü, yəni baxmağı və özünü göstərməyi məqsəd tutan həvəslərin tədqiqi bir qədər fərqli və daha sadə nəticələr verir. (Perversiya dilində Voyeur və Eksibisionist). Burada da əvvəlki halda olduğu kimi eyni mərhələləri qurmaq olar: a) Baxmağın xarici obyektə yönəlmiş fəaliyyət kimi; b) obyektin tərk edilməsi, baxma həvəsinin öz bədəninin bir hissəsinə yönəldilməsi, bununla da passivliyə çevrilmə və yeni məqsədin qoyulması: baxılan olmaq; c) özünü ondan baxılmaq üçün göstərdiyin yeni subyektin təyin edilməsi. Aktiv məqsədin passiv məqsəddən daha erkən ortaya çıxdığı, baxmanın baxılan olmağa qabaq gəldiyi demək olar ki, şübhə doğurmur. Lakin sadizm halından əhəmiyyətli bir sapma, baxma həvəsində z ilə işarələnmiş mərhələdən daha erkən bir mərhələnin tanına bilməsindədir. Baxma həvəsi əslində fəaliyyətinin əvvəlində avtoerotikdir, onun obyekt var, lakin onu öz bədənində tapır. Yalnız daha sonra (müqayisə yolu ilə) bu obyekti xarici bədənin analoq bir obyekt ilə dəyişdirməyə (a mərhələsi) yönəldilir. Bu ilkin mərhələ, dəyişikliyin bir və ya digər yerdə aparılmasından asılı olaraq, nəticə əks cütünün hər iki vəziyyətinin ondan qaynaqlanması ilə maraqlıdır.

Baxma həvəsi üçün sxem belə ola bilər: a) Öz cinsi orqanına baxmaq = öz şəxsinin cinsi orqanına baxılan olmaq ß) Xarici obyektə özün baxmaq y) Öz obyektinin xarici şəxs tərəfindən baxılan olması. (Aktiv baxma həzzi) (Göstərmə həzzi, Eksibisionizm).

Belə bir ilkin mərhələ sadizmə çatışmır, çünki sadizm əvvəlcədən xarici obyektə yönəlir, baxmayaraq ki, uşağın öz üzvlərinə hakim olmaq istəyən səylərindən onu qurmaq tamamilə məntiqsiz deyil. Hər iki burada nəzərdən keçirilən həvəs nümunəsi üçün aşağıdakı qeyd doğrudur: Həvəsin çevrilməsi, aktivliyin passivliyə tərsinə çevrilməsi və şəxsin özünə yönəlməsi əslində həvəs təhrikinin bütün miqdarında heç vaxt həyata keçirilmir. Daha köhnə aktiv həvəs istiqaməti, həvəsin dəyişmə prosesi çox geniş miqyasda baş versə belə, daha gənc passiv istiqamətin yanında müəyyən dərəcədə mövcudluğunu davam etdirir. Baxma həvəsi haqqında yeganə doğru ifadə belə olmalıdır ki, həvəsin bütün inkişaf mərhələləri, yəni avtoerotik ön mərhələ, eləcə də aktiv və passiv son formalaşmalar yan-yana mövcudluğunu davam etdirir və bu iddia, həvəs hərəkətləri əvəzinə, qaneetmə mexanizmini hökmün əsası götürüldükdə aydın olur. Bəlkə də, əslində, başqa bir qavrama və izah üsulu da əsaslandırıla bilər. Hər bir həvəs həyatını, zaman baxımından ayrılmış və (istənilən) zaman vahidi daxilində eyni xarakterli itələmələrə parçalamaq olar; bu itələmələr bir-biri ilə təxminən artıq lavanın püskürmələri kimi davranır. Sonra təsəvvür etmək olar ki, birinci və ən ilkin həvəs püskürməsi dəyişməz qalaraq davam edir və heç bir inkişaf təcrübə etmir. Növbəti itələmə əvvəldən bir dəyişməyə, məsələn, passivliyə yönəlməyə məruz qalır və artıq bu yeni xarakterlə əvvəlkilərə əlavə olunur və s. Əgər sonra həvəs təhrikini onun başlanğıcından müəyyən bir dayanma nöqtəsinə qədər nəzərdən keçirsək, təsvir edilən itələmələrin ardıcıllığı həvəsin müəyyən bir inkişafının obrazını verməlidir.

Həvəsin inkişafının həmin sonrakı dövründə, bir həvəs təhrikinin yanında onun (passiv) əksinin müşahidə edilməsi faktı, Bleyler tərəfindən təqdim edilən mükəmməl adla, yəni Ambivalens adıyla vurğulanmağa layiqdir.⁵⁹

Həvəsin inkişafı, bizə həvəsin inkişaf tarixinə və ara mərhələlərin davamlılığına işarə etməklə anlayışımıza yaxınlaşdırılmışdır. Aşkar edilə bilən ambivalensin miqdarı, təcrübəyə görə, fərdlər, insan qrupları və ya irqi qruplar arasında çox yüksək dərəcədə dəyişir. Bu gün yaşayan bir fərddəki geniş həvəs ambivalensi, arxaik irs kimi qəbul edilə bilər, çünki bizdə belə bir fərz üçün əsas var ki, dəyişdirilməmiş aktiv təhriklərin həvəs həyatındakı payı qədim dövrlərdə, bu günkü orta göstəricidən daha böyük olmuşdur.

Biz Mənin, cinsi həvəslərinin avtoerotik şəkildə təmin olunduğu erkən inkişaf mərhələsini, avtoerotizm ilə narsisizm arasındakı əlaqəni əvvəlcə müzakirəyə çəkmədən, narsisizm adlandırmağa öyrəşmişik. Onda baxış həvəsinin öz bədənini obyekt kimi götürdüyü baxış həvəsinin ilkin mərhələsi haqqında deməliyik ki, o, narsisizmə aiddir, narsisistik formalaşmadır. Ondan aktiv baxış həvəsi narsisizmi tərk etməklə inkişaf edir, passiv baxış həvəsi isə narsisistik obyekti saxlayır. Eyni şəkildə sadizmin mazoxizmə çevrilməsi narsisistik obyektə qayıdış deməkdir, halbuki hər iki halda narsisistik subyekt başqa bir yad Mən ilə eyniləşmə yolu ilə əvəz olunur. Sadizmin qurulmuş narsisistik ilkin mərhələsini nəzərə alaraq, beləliklə, daha ümumi bir anlayışa yaxınlaşırıq ki, həvəsin öz Məninə qarşı dönməsi və aktivliyin passivliyə çevrilməsi kimi həvəs taleləri Mənin narsisistik təşkilatından asılıdır və bu mərhələnin damğasını öz üzərində daşıyır. Onlar, bəlkə də, Mənin inkişafının daha yüksək pillələrində başqa vasitələrlə həyata keçirilən müdafiə cəhdlərinə uyğun gəlir.

Burada xatırladırıq ki, biz indiyə qədər yalnız iki həvəs ziddiyyət cütünü: sadizm—mazoxizm və baxış həvəsi—göstərmə həvəsini müzakirəyə çəkmişik. Bunlar ən yaxşı məlum olan, ambivalent şəkildə meydana çıxan cinsi həvəslərdir. Sonrakı cinsi funksiyanın digər komponentləri analiz üçün hələ kifayət qədər əlçatan olmamışdır ki, onları da oxşar şəkildə müzakirə edə bilək. Onlar haqqında ümumi şəkildə deyə bilərik ki, onlar avtoerotik fəaliyyət göstərir, yəni onların obyekti öz mənbəyi olan orqan qarşısında yox olur və adətən onunla üst-üstə düşür. Baxış həvəsinin obyekti, hərçənd əvvəlcə öz bədəninin bir hissəsi olsa da, yenə gözün özü deyildir, sadizmdə isə orqan mənbəyi, ehtimal ki, fəaliyyət qabiliyyətli əzələlər, birbaşa başqa bir obyektə, hətta öz bədənində olsa belə, işarə edir. Avtoerotik həvəslərdə orqan mənbəyinin rolu o qədər həlledicidir ki, P. Federn və L. Jekelsin cəlbedici bir fərziyyəsinə görə, orqanın forması və funksiyası həvəs məqsədinin aktivliyi və passivliyi barədə qərar verir.

Bir həvəsin öz (maddi) əksinə çevrilməsi yalnız bir halda müşahidə olunur: sevginin nifrətə çevrilməsində. Bu ikisi xüsusilə tez-tez eyni obyektə eyni vaxtda yönəlmiş şəkildə rast gəldiyindən, bu birgə mövcudluq həm də hiss ambivalensiyasının ən mühüm nümunəsini verir.

Sevgi və nifrət halı xüsusi maraq qazanır ona görə ki, o, həvəslər haqqında təsvirimizə daxil edilməyə müqavimət göstərir. Bu iki hiss əksliyi ilə cinsi həyat arasındakı ən sıx əlaqədən şübhələnmək olmaz, lakin təbii ki, sevməyi də digərləri kimi cinsiliyin xüsusi hissəvi həvəsi kimi qəbul etməyə qarşı durmaq lazımdır. İnsan daha çox sevməyi bütün cinsi canatmanın ifadəsi kimi görmək istəyir, bu məqsədlə də başa çıxa bilmir və bu tələbin maddi əksini necə başa düşmək lazım olduğunu bilmir.⁶⁰

Sevmək yalnız bir deyil, üç əksliyə qadirdir. Sevmək—nifrət etmək əksliyinə əlavə olaraq, sevmək—sevilinmək əksliyi də var və üstəlik, sevmək və nifrət etmək birgə olaraq qeyri-müəyyənlik və ya laqeydlik vəziyyətinə qarşı durur. Bu üç əkslikdən ikincisi, yəni sevmək—sevilinmək əksliyi, aktivlikdən passivliyə keçidlə tam uyğun gəlir və baxış tələbində olduğu kimi, eyni ilkin vəziyyətə qaytarılmasına imkan verir. Bu vəziyyət belədir: özünü sevmək, ki bu da bizim üçün narsisizmin xarakterik cəhətidir. İndi obyekt və ya subyekt başqası ilə əvəz edildikdən sonra, sevməyin aktiv məqsədyönlü istiqaməti və ya sevilinməyin passiv istiqaməti yaranır; bunlardan ikincisi narsisizmə yaxın qalır.

Bəlkə də sevməyin çoxsaylı əksliklərinin başa düşülməsinə daha yaxın olmaq olar, əgər insan psixi həyatın ümumiyyətlə üç qütblülük tərəfindən idarə olunduğunu nəzərə alsa, yəni aşağıdakı əksliklər tərəfindən:

Subyekt (Mən)—Obyekt (Xarici dünya).

Həzz—Xoşagəlməzlik.

Aktiv—Passiv.

Mən—Mən olmayan (Xarici), (Subyekt—Obyekt) əksliyi, daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, fərdə erkən yaşda, xarici qıcıqları öz əzələ hərəkəti ilə susdura bildiyi, lakin tələb qıcıqlarına qarşı müdafiəsiz olduğu təcrübəsi ilə tətbiq olunur. Bu əkslik, ilk növbədə, intellektual fəaliyyətdə suveren qalır və heç bir səylə dəyişdirilə bilməyən tədqiqat üçün ilkin vəziyyəti yaradır. Həzz—Xoşagəlməzlik qütblülüyü, bizim hərəkətlərimizin (iradənin) qərarlaşdırılmasında misilsiz əhəmiyyəti artıq vurğulanmış olan bir hisslər silsiləsinə bağlıdır. Aktiv—Passiv əksliyi Mən-subyekt—Xarici-obyekt əksliyi ilə qarışdırılmamalıdır.

Mən, xarici dünyadan qıcıqlar qəbul etdiyi dərəcədə ona qarşı passiv, həmin qıcıqlara cavab verdiyi dərəcədə isə aktiv davranır. Mən öz tələbləri tərəfindən xarici dünyaya qarşı xüsusi bir aktivliyə məcbur edilir, belə ki, əsas məqamı vurğulayaraq demək olar ki: Mən-subyekt xarici qıcıqlara qarşı passiv, öz tələbləri sayəsində aktivdir. Aktiv—Passiv əksliyi sonradan Kişi—Qadın əksliyi ilə birləşir; bu birləşmə baş verməzdən əvvəl, Kişi—Qadın əksliyinin psixoloji mənası yoxdur. Aktivliyin kişiliklə, passivliyin qadınlıqla birləşməsi bizə bioloji fakt kimi qarşı çıxır; lakin bu, bizim qəbul etməyə meylli olduğumuz qədər mütəmadi, hərtərəfli və eksklüziv deyil.

Ruhi üç qütb bir-biri ilə ən əhəmiyyətli əlaqələrə girir. İki qütbün görüşdüyü bir psixi ilkin vəziyyət mövcuddur. Mən, ruh həyatının bütün başlanğıcında, ilkin olaraq, həvəslə yüklənmiş və qismən öz həvəslərini özündə doyurmaq qabiliyyətindədir. Biz bu vəziyyətə narsisizm, doyurma imkanına isə avtoerotik deyirik.⁶¹ Xarici dünya hələlik (ümumi şəkildə desək) maraqla yüklənməmişdir və doyurma baxımından bərabərsizdir. Deməli, bu dövrdə Mən-subyekti Həzzli olanla, xarici dünya isə Bərabərsiz olanla (bəlkə də Xoşagəlməzliyin qaynağı kimi) üst-üstə düşür. Əvvəlcə sevməyi Mənin öz Həzz qaynaqlarına olan münasibəti kimi təyin etsək, bu vəziyyət — yəni Mənin yalnız özünü sevdiyi və dünyaya qarşı bərabərsiz olduğu vəziyyət — bizim “Sevmə”də tapdığımız ziddiyyət münasibətlərinin birincisini izah edir.

Mən, avtoerotik olduğu müddətcə xarici dünyaya ehtiyac duymur, lakin Mən saxlayıcı həvəslərin təcrübələri nəticəsində ondan obyektlər alır və daxili həvəs qıcıqlarını müəyyən bir müddət ərzində xoşagəlməz kimi hiss etməkdən qaça bilməz. Həzz prinsipinin hakimiyyəti altında onun daxilində daha bir inkişaf baş verir. O, təqdim olunan obyektləri, həzz qaynaqları olduqları qədər, öz Məninə daxil edir, onları introyeksiya edir (Ferentsinin ifadəsinə görə) və digər tərəfdən, öz daxili aləmində xoşagəlməzliyə səbəb olan şeyi özündən kənarlaşdırır. (Sonradan proyeksiya mexanizminə baxın.)

Beləliklə, ilkin Real-Məndən, daxili və xaricini yaxşı obyektiv əlamətə görə fərqləndirən Məndən, həzz əlamətini hər şeydən üstün tutan təmizlənmiş Həzz-Mənə çevrilir. Xarici dünya ona iki hissəyə ayrılır: özünə mənimsədiyi bir həzz hissəsi və ona yad olan bir qalıq. Öz Məndən bir hissəni kənarlaşdırıb xarici dünyaya atır və onu düşmən kimi qəbul edir. Bu yenidən təşkildən sonra iki qütbün örtüşməsi — Mən-subyekti Həzzlə, xarici dünya isə Xoşagəlməzliklə (əvvəllər laqeyd olanla) — yenidən bərpa olunur.

Obyektin ilkin narsisizm mərhələsinə daxil olması ilə, sevmənin ikinci zidd mənası olan Nifrət də inkişafını tamamlayır.

Obyekt, eşitdiyimiz kimi, əvvəlcə Mənə özünü qorumaq həvəsləri vasitəsilə xarici aləmdən gətirilir və nifrət etmənin ilkin mənasının da yad və qıcıq verən xarici aləmə aid münasibəti ifadə etdiyi inkar edilməz. Laqeydlik, əvvəlcə onun sələfi kimi ortaya çıxdıqdan sonra, nifrətə, xoşagəlməzliyə xüsusi bir hal olaraq tabe olur. Xarici aləm, obyekt və nifrət edilən şey, bütün başlanğıcda eyni olur. Əgər obyekt sonradan həzz mənbəyi kimi özünü göstərirsə, o, sevilir, lakin eyni zamanda Mənə daxil edilir, belə ki, təmizlənmiş həzz Məni üçün obyekt yenidən yad və nifrət edilən şeylə üst-üstə düşür.

Lakin indi biz görürük ki, sevgi—laqeydlik ziddiyyət cütü Mən—xarici aləm qütblüyünü əks etdirir, ikinci ziddiyyət olan sevgi—nifrət isə birincisi ilə əlaqəli olan həzz—xoşagəlməzlik qütblüyünü təkrarlayır. Saf narsisizm mərhələsinin obyekt mərhələsi ilə əvəz edilməsindən sonra həzz və xoşagəlməzlik Mənin obyektə olan münasibətlərini ifadə edir. Əgər obyekt həzz hisslərinin mənbəyinə çevrilirsə, eyni şeyi Mənə yaxınlaşdırmaq, Mənə daxil etmək istəyən hərəkətə gətirici bir təmayül ortaya çıxır; biz bu zaman həzz verən obyektin tətbiq etdiyi “cəzbetmə”dən də danışırıq və obyektin “sevgi” olduğunu deyirik. Əksinə, əgər obyekt xoşagəlməzlik hisslərinin mənbəyidirsə, onunla Mən arasındakı məsafəni artırmağa, qıcıq verən xarici aləmdən qaçışın ilkin cəhdini onda təkrarlamağa çalışan bir təmayül mövcuddur. Biz obyektin “itələməsini” hiss edirik və ondan nifrət edirik; bu nifrət sonra obyektə qarşı təcavüzkarlıq meylinə, onu məhv etmək niyyətinə yüksələ bilər.

Zəruriyyət halında həvəsin obyektini “sevdiyini”, onun təmin edilməsinə can atdığını söyləmək olar. Lakin bir həvəsin bir obyektdən “nifrət” etməsi bizə qəribə gəlir, buna görə də diqqətimizi yönəldirik ki, sevgi və nifrət münasibətləri həvəslərin öz obyektlərinə olan münasibətləri üçün deyil, bütövlükdə Mənin obyektlərə olan münasibəti üçün ayrılıb. Şübhəsiz mənalı dil istifadəsinin müşahidəsi bizə sevgi və nifrətin mənasında daha bir məhdudiyyət göstərir. Mənin qorunmasına xidmət edən obyektlər üçün onları sevdiyimizi demirik, əksinə, onlara ehtiyac duyduğumuzu vurğulayırıq və çox zəifləmiş bir sevgini nəzərdə tutan sözlərdən istifadə edərək, məsələn: xoşlamaq, görməkdən zövq almaq, xoşagəlməz tapmaq kimi, fərqli bir münasibət əlavəsini ifadə edirik.

«Sevmək» sözü getdikcə daha çox Mənin Obyektlə təmiz həzz əlaqəsi sahəsinə yaxınlaşır və nəhayət, dar mənada cinsi obyektlərə və sublimasiya olunmuş cinsi həvəslərin ehtiyaclarını ödəyən obyektlərə bərkidilir. Psixologiyamıza tətbiq etdiyimiz Mən həvəslərinin cinsi həvəslərdən ayrılması, beləliklə, dilimizin ruhuna uyğun olduğunu sübut edir. Əgər tək bir cinsi həvəsin öz obyektini sevdiyini deməyə öyrəşmiş deyilik, lakin «sevmək» sözünün Mənin öz cinsi obyektinə olan əlaqəsində ən uyğun istifadəsini tapırıqsa, bu müşahidə bizə öyrədir ki, bu sözün bu münasibətdə istifadə imkanı yalnız cinsəlliyin bütün hissəvi həvəslərinin genitaliyanın primatı altında və çoxalma funksiyasının xidmətində sintezləşməsi ilə başlayır.

«Nifrət etmək» sözünün istifadəsində cinsi həzz və cinsi funksiya ilə bu qədər dərin əlaqənin ortaya çıxmaması, əksinə, xoşagəlməzlik münasibətinin yeganə həlledici görünməsi diqqətəlayiqdir. Mən, ona xoşagəlməzlik hisslərinin mənbəyinə çevrilən bütün obyektlərdən nifrət edir, onlardan iyrənir və məhv etmək niyyəti ilə təqib edir; bu obyektlər ona cinsi təmin olunmaqdan və ya özünü qoruma ehtiyaclarının ödənilməsindən məhrum etməni ifadə etsə belə, fərqi yoxdur. Bəli, iddia etmək olar ki, nifrət münasibəti üçün düzgün nümunələr cinsəllik həyatından deyil, Mənin öz saxlanması və mövqeyini qorumaq uğrunda apardığı mübarizədən gəlir.

Bizə tam maddi ziddiyyətlər kimi təqdim olunan sevgi və nifrət, beləliklə, bir-biri ilə sadə bir əlaqədə deyil. Onlar ilkin ortaq bir şeyin parçalanmasından yaranmayıblar, əksinə, müxtəlif mənşəyə malikdirlər və bir-biri ilə birləşməzdən əvvəl hər birinin öz inkişaf yolu keçmişdir. Həzz-xoşagəlməzlik əlaqəsinin təsiri altında əkslərə çevrilmişdir. Burada bizə sevgi və nifrətin yaranışından bildiklərimizi bir yerə toplamaq vəzifəsi düşür. Sevgi, Mənin öz həvəs təhriklərinin bir hissəsini avtoerotik yolla, orqan həzzinin əldə edilməsi ilə təmin etmək qabiliyyətindən qaynaqlanır. O, əvvəlcə narsisistikdir, sonra genişlənmiş Mənə daxil edilmiş obyektlərə keçir və Mənin həzz mənbəyi kimi bu obyektlərə doğru hərəkət tələbini ifadə edir. O, sonrakı cinsi həvəslərin fəaliyyəti ilə sıx surətdə əlaqələnir və onların sintezi başa çatdıqda, bütün cinsi tələblərlə eyni məzmunda birləşir. Sevginin ilkin mərhələləri, cinsi həvəslər mürəkkəb inkişaf mərhələlərini keçdikcə, müvəqqəti cinsi məqsədlər kimi ortaya çıxır. Bunlardan birincisi kimi udma və ya yeməni tanıyırıq; bu, sevginin bir növüdür və obyektin ayrı mövcudluğunun ləğvi ilə uzlaşa bilir, yəni ambivalent adlandırıla bilər. Pre-genital sadistik-anal təşkilatın daha yüksək mərhələsində obyektdən tələb, gücə sahib olma tələbi formasında çıxış edir; bu tələbə obyektin zərər görməsi və ya məhv olması bərabərdir. Sevginin bu forması və ilkin mərhələsi obyektə qarşı davranışına görə nifrətdən demək olar ki, fərqləndirilmir. Yalnız genital təşkilatın qurulması ilə sevgi nifrətin əksi halına gəlmişdir. Nifrət, obyektə olan əlaqə kimi sevgidən daha qədimdir; o, narsisistik Mənin həssaslıq verən xarici dünyaya qarşı ilkin rədd etməsindən qaynaqlanır. Obyektlər tərəfindən yaradılan xoşagəlməzlik reaksiyasının ifadəsi olaraq, nifrət həmişə Məni qorumaq həvəsləri ilə sıx əlaqədə qalır, belə ki, Mən həvəsləri və cinsi həvəslər asanlıqla nifrət və sevginin təkrarladığı bir əksliyə düşə bilərlər. Əgər Mən həvəsləri, sadistik-anal təşkilat mərhələsində olduğu kimi, cinsi funksiyaya hökm edirsə, onlar həvəs məqsədinə də nifrətin xarakterlərini ödünç verirlər.

Sevginin yaranış və əlaqə tarixi, onun niyə bu qədər tez-tez “ambivalent”, yəni eyni obyektə qarşı nifrət təhrikləri ilə müşayiət olunduğunu bizə aydın edir. Sevgiyə qarışan nifrət, qismən hələ tamamilə üstələnməmiş sevginin ilkin mərhələlərindən qaynaqlanır, qismən isə Mən həvəslərinin rədd etmə reaksiyaları ilə əsaslanır; bu reaksiyalar Mən və sevgi maraqları arasındakı tez-tez baş verən münaqişələrdə real və aktual səbəblərə əsaslanırlar. Hər iki halda, qarışan nifrət Məni qorumaq həvəslərinin mənbəyinə qayıdır. Əgər müəyyən bir obyektə olan sevgi əlaqəsi kəsilirsə, tez-tez onun yerini nifrət tutar; bundan biz sevginin nifrətə çevrildiyi təəssüratını alırıq. Bu təsvirdən sonra, sevginin sadistik ilkin mərhələyə geri qayıtması ilə real səbəbli nifrətin gücləndiyi və beləliklə nifrətin erotik xarakter aldığı, sevgi əlaqəsinin davamlılığının təmin edildiyi fikri gəlir.

Üçüncü sevgi zıddılığı, yəni sevmənin sevilməyə çevrilməsi, aktivlik və passivlik qütblüyünün təsirinə uyğun gəlir və baxış həvəsi ilə sadizm hallarına aid olan eyni qiymətləndirməyə tabedir. Ümumiləşdirərək qeyd etmək olar ki, həvəsin taleyi, əsasən, həvəs təhriklərinin psixi həyatı idarə edən üç böyük qütblüyün təsirinə məruz qalması ilə bağlıdır. Bu üç qütblükdən aktivlik—passivlik qütblüyünü biologik, Mən—xarici dünya qütblüyünü real, nəhayət, həzz—xoşagəlməzlik qütblüyünü isə iqtisadi adlandırmaq olar.

Sıxışdırma həvəsinin taleyi sonrakı bir araşdırmanın mövzusu olacaq.