Sıxışdırma

Həvəs təhrikinin taleyi belə ola bilər ki, onu təsirsizləşdirmək istəyən müqavimətlərlə qarşılaşsın. Daha sonra tədqiq edəcəyimiz şərtlər daxilində o, sıxışdırma vəziyyətinə düşür. Əgər söhbət xarici bir qıcıqlandırıcının təsirindən gedirdisə, qaçış açıq-aşkar uyğun vasitə olardı. Həvəs halında isə qaçış heç nəyə yaramır, çünki Mən özündən qaça bilməz. Sonralar hökmün rədd edilməsi (məhkum edilmə) vasitəsi ilə həvəs təhrikinə qarşı yaxşı bir vasitə tapılacaqdır. Sıxışdırma, məhkum etmənin bir ön mərhələsi, qaçış ilə məhkum etmə arasında bir vasitədir; bu anlayış psixoanalitik tədqiqatlardan əvvəlki dövrdə formalaşdırıla bilməmişdir.

Sıxışdırmanın mümkünlüyünü nəzəri olaraq asanlıqla çıxarmaq olmur. Niyə bir həvəs təhriki belə bir taleyə düçar olmalıdır? Açıqdır ki, burada həvəs məqsədinə çatmağın həzz əvəzinə xoşagəlməzlik yaratması şərti yerinə yetirilməlidir. Lakin bu hal yaxşı təsəvvür edilə bilməz. Belə həvəslər yoxdur, həvəsin təmin edilməsi həmişə həzzvericidir. Təmin həzzini xoşagəlməzliyə çevirən xüsusi şərtlər, hər hansı bir proses qəbul edilməlidir.

Sıxışdırmanı daha yaxşı sərhədləndirmək üçün bəzi digər həvəs vəziyyətlərini müzakirəyə gətirə bilərik. Xarici bir qıcıqlandırıcının, məsələn, bir orqanı aşındıraraq və məhv edərək daxilləşdiyi və beləliklə, daimi oyanma və gərginlik artımının yeni mənbəyini yaratdığı hallar ola bilər. Bu yolla o, bir həvəslə geniş bənzərlik qazanır. Bilirik ki, bu halı ağrı kimi qəbul edirik. Lakin bu saxta həvəsin məqsədi yalnız orqan dəyişikliyi və onunla bağlı xoşagəlməzliyin dayandırılmasıdır. Ağrının dayandırılmasından başqa, birbaşa həzz əldə etmək mümkün deyil. Ağrı həm də əmrvericidir; o, yalnız toksik ləğvetmənin təsirinə və psixi diqqətin yayındırılmasının təsirinə tabe olur.

Ağrı halı, məqsədimiz üçün bir şey etmək üçün kifayət qədər şəffaflıqdan məhrumdur. Gəlin, aclıq kimi bir həvəs qıcığının qaneedilməmiş qaldığı halı götürək. Bu halda o, əmr xarakterinə bürünür, qaneetmə fəaliyyətindən başqa heç nə ilə sakitləşdirilə bilməz və daimi bir ehtiyac gərginliyini saxlayır. Burada sıxışdırma kimi bir şeyin uzun müddət nəzərə alınması mümkün görünmür.

Deməli, bir həvəs təhrikinin qaneedilməməsi nəticəsində gərginlik dözülməz dərəcədə böyüdükdə, sıxışdırma halı heç də mövcud deyil. Orqanizmə bu vəziyyətə qarşı verilmiş müdafiə vasitələri başqa bir kontekstdə müzakirə edilməlidir.

Gəlin, psixoanalitik praktikada qarşımıza çıxan kliniki təcrübəyə daha çox riayət edək. Onda bizə öyrədilir ki, sıxışdırmaya məruz qalan həvəsin qane edilməsi mümkündür və bu, öz-özlüyündə həmişə həzzverici olardı, lakin o, digər tələblər və niyyətlərlə uzlaşmaz olardı; beləliklə, bir yerdə həzz, başqa bir yerdə xoşagəlməzlik yaradardı. Sıxışdırmanın şərti kimi, xoşagəlməzlik motivinin qaneetmə həzzindən daha güclü bir qazanması ortaya çıxır. Psixoanalitik təcrübə vasitəsilə transfer nevrozlarında biz, sıxışdırmanın əvvəlcədən mövcud olan bir müdafiə mexanizmi olmadığı, şüurlu və şüursuz ruh fəaliyyəti arasında kəskin bir ayrılıq qurulana qədər yaranmağa başlamadığı və mahiyyətinin yalnız şüurdan rədd etmə və uzaq saxlama olduğu nəticəsinə məcbur edirik. Sıxışdırmanın bu anlayışı, ruh təşkilatının belə bir mərhələsindən əvvəl, əksinə çevrilmə, öz şəxsə yönəlmə və həvəs təhriklərinə qarşı müdafiənin tərk edilməsi kimi digər həvəs talelərinin üstəsindən gəldiyi fərziyyəsi ilə tamamlanacaqdır.

İndi biz, sıxışdırma və şüursuzluğun o qədər böyük dərəcədə qarşılıqlı əlaqəli olduğunu düşünürük ki, şüursuz və şüurlunun qurulması və psixi instansiyalar zəncirinin təfərrüatları haqqında daha çox məlumat əldə edənə qədər, sıxışdırmanın mahiyyətinə dalmayı təxirə salmalıyıq. Bundan əvvəl biz yalnız, başqa yerlərdə deyilənlərin çoxunu dəyişmədən təkrarlamaq təhlükəsi ilə, sıxışdırmanın kliniki olaraq tanınmış bəzi xarakteristikalarını təkcə təsviri şəkildə toplaya bilərik.

Beləliklə, biz, həvəsin psixi (təsəvvür) nümayəndəsinə şüura keçmənin rədd edildiyi, sıxışdırmanın ilk mərhələsi olan bir ilkin sıxışdırmanı fərz etmək üçün əsasımız var. Bununla birlikdə bir sabitləşmə də mövcuddur; müvafiq nümayəndə bundan sonra dəyişməz şəkildə qalır və həvəs ona bağlanır. Bu, sonradan müzakirə olunacaq şüursuz proseslərin xüsusiyyətləri nəticəsində baş verir.

Sıxışdırmanın ikinci mərhələsi, yəni əsl sıxışdırma, sıxışdırılmış təmsilin psixi törəmələrinə və ya başqa yerdən gəlib onunla assosiativ əlaqəyə düşən fikir zəncirlərinə aiddir. Bu əlaqəyə görə bu təsəvvürlər ilkin sıxışdırılmışla eyni taleyi yaşayır. Beləliklə, əsl sıxışdırma bir təkrar itələmədir. Əslində, yalnız şüurdan sıxışdırılmağa təsir edən itələməni vurğulamaqla haqsızlıq edirik. Eyni dərəcədə nəzərə alınmalı olan, ilkin sıxışdırılmışın özünün əlaqə qura bildiyi hər şeyə göstərdiyi cazibədir. Çox güman ki, bu qüvvələr birgə fəaliyyət göstərməsəydi və şüur tərəfindən itələnəni qəbul etməyə hazır olan əvvəlcədən sıxışdırılmış bir şey olmasaydı, sıxışdırma təmayülü öz məqsədinə nail olmazdı.

Psixonevrozların tədqiqi təsiri altında, ki bu bizə sıxışdırmanın əhəmiyyətli təsirlərini nümayiş etdirir, onun psixoloji məzmununu şişirtməyə meyllənirik və sıxışdırmanın həvəs təmsilinin şüursuzda mövcud olmağa, daha da təşkilatlanmağa, törəmələr əmələ gətirməyə və əlaqələr qurmağa davam etməsinə mane olmadığını asanlıqla unuduruq. Sıxışdırma həqiqətən yalnız psixi sistemlə, yəni şüur sistemi ilə əlaqəni pozur.

Psixoanaliz bizə psixonevrozlarda sıxışdırmanın təsirlərinin başa düşülməsi üçün əhəmiyyətli olan başqa şeyləri də göstərə bilər. Məsələn, həvəs təmsili sıxışdırma sayəsində şüur təsirindən qoparıldıqda, daha sərbəst və zəngin inkişaf edir. Onda o, demək olar ki, qaranlıqda bitir və ekstremal ifadə formaları tapır; bu formalar nevrotikə tərcümə edilib önünə qoyulduqda, ona yalnız yad görünməli deyil, həm də qeyri-adi və təhlükəli bir həvəs gücünün təqdimatı ilə onu qorxutmalıdır. Bu aldadıcı həvəs gücü, fantaziyada ləngimədən inkişafın və doyumun imtina edilməsi nəticəsində yaranan yığılmanın nəticəsidir. Bu sonuncu nəticənin sıxışdırma ilə bağlı olması, onun əsl mənasını harada axtarmalı olduğumuzu göstərir.

Lakin biz yenidən əks baxışa qayıdaraq, qeyd edirik ki, sıxışdırmanın ilkin sıxışdırılmışın bütün törəmələrini şüurdan uzaq saxlaması belə doğru deyil. Əgər bunlar sıxışdırılmış təmsildən kifayət qədər uzaqlaşarsa sıxışdırma məzmunlarının şüurə keçməsinə mane olan maneəni, ya təhriflərə məruz qalmaları, ya da araya girmiş vasitəçi həlqələrin sayı sayəsində aşdıqda, onlar üçün şüura çıxış yolu dərhal açıq olur. Elə bil ki, şüurun onlara qarşı göstərdiyi müqavimət, onların əvvəlcədən sıxışdırılmış məzmunlardan olan məsafəsinin funksiyasıdır. Psixoanalitik texnikanın tətbiqi zamanı biz xəstəni daima, sıxışdırılmış məzmunların belə törəmələrini istehsal etməyə çağırırıq ki, bu törəmələr məsafələri və ya təhrifləri sayəsində şüurun senzurasını keçə bilsinlər. Bizim bütün şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən və bütün tənqidlərdən imtina edərək ondan tələb etdiyimiz, və sıxışdırılmış təmsilin şüurlu tərcüməsini bərpa etmək üçün istifadə etdiyimiz fikirlər (Einfälle) başqa bir şey deyil. Bu zaman biz müşahidə edirik ki, xəstə, fikirlər silsiləsini davam etdirə bilir, ta ki, silsilənin axarında elə bir fikir quruluşuna rast gəlməsin ki, orada sıxışdırılmış məzmunla əlaqə o qədər intensiv şəkildə nüfuz etsin ki, o, öz sıxışdırma cəhdini təkrarlamalı olsun. Nevrotik simptomlar da yuxarıda qeyd olunan şərti ödəmiş olmalıdırlar, çünki onlar sıxışdırılmış məzmunun törəmələridir və bu məzmun, bu quruluşlar vasitəsilə ona qadağan edilmiş şüura çıxış yolunu nəhayət ki, qazanmışdır.

Şüurun müqavimətinin aradan qalxması üçün təhrifin və sıxışdırılmış məzmundan olan məsafənin nə qədər getməli olduğu ümumi şəkildə göstərilə bilməz. Bu prosesdə incə bir tərəddüd baş verir ki, onun gedişi bizdən gizlədilmişdir, lakin onun işləmə tərzi bizə ipucu verir ki, məsələ şüursuzun yüklənməsinin müəyyən intensivliyi qarşısında dayanmaqdır; bu intensivliyin aşılması halında isə doyum şüura nüfuz edərdi. Deməli, sıxışdırma yüksək dərəcədə fərdi xarakter daşıyır; sıxışdırılmış məzmunun hər bir törəməsinin öz xüsusi taleyi ola bilər; təhrifdən bir az çox və ya bir az az olması bütün uğurun dəyişməsinə səbəb olur. Eyni kontekstdə başa düşmək lazımdır ki, insanın üstün tutduğu obyektlər, onun idealları, onlardan ən çox iyrəndikləri ilə eyni müşahidələrdən və təcrübələrdən qaynaqlanır və əvvəlcə yalnız kiçik modifikasiyalarla bir-birindən fərqlənirdilər. Bəli, fetişin yaranması zamanı gördüyümüz kimi, ilkin həvəs təmsili iki hissəyə parçalana bilər ki, bunlardan biri sıxışdırmaya məruz qalsın, digər qalıq isə, məhz bu sıx əlaqəyə görə, idealizasiya taleyini yaşasın.

Təhrifdəki çoxluq və ya azlıq nə qədər iş görürsə, eyni iş, demək olar ki, aparatın digər ucunda, həzz-xoşagəlməzlik istehsalı şərtlərindəki bir modifikasiya ilə əldə edilə bilər. Belə dəyişikliklərə səbəb olan psixi qüvvələr oyununu dəyişdirmək məqsədi daşıyan xüsusi texnikalar hazırlanmışdır ki, adətən xoşagəlməzlik yaradan şey bir dəfə həzzverici olsun; və belə bir texniki vasitə hər dəfə fəaliyyətə keçdikdə, əks halda rədd edilmiş həvəs təmsili üçün sıxışdırma aradan qalxır. Bu texnikalar indiyə qədər yalnız zarafat (Witz) üçün daha dəqiq izlənmişdir. Adətən, sıxışdırmanın aradan qalxması yalnız müvəqqəti olur; o, dərhal yenidən bərpa olunur.

Bu cür təcrübələr bizi sıxışdırmanın digər xüsusiyyətlərinə diqqət yetirməyə kifayət edir. O, yalnız yuxarıda qeyd edildiyi kimi fərdi deyil, həm də yüksək dərəcədə hərəkətlidir. Sıxışdırma prosesini, məsələn, canlı bir şeyi öldürdüyümüz və o andan etibarən ölü qaldığı kimi, tək bir hadisə və daimi nəticə kimi təsəvvür etmək olmaz; əksinə, sıxışdırma davamlı qüvvə sərfiyyatı tələb edir və bu sərfiyyatın dayandırılması onun uğurunu şübhə altına qoyar, belə ki, yeni bir sıxışdırma aktı zəruri olardı. Biz təsəvvür edə bilərik ki, sıxışdırılmış olan şüura doğru davamlı təzyiq edir və bu təzyiqə qarşı daimi əks-təzyiq ilə tarazlıq saxlanılmalıdır. Sıxışdırmanın qorunub saxlanması beləliklə daimi qüvvə sərfiyyatını tələb edir və onun ləğvi iqtisadi baxımdan qənaət deməkdir. Sıxışdırmanın hərəkətliliyi, əlbəttə, yalnız yuxu əmələgəlməsinə imkan verən yuxu vəziyyətinin psixi xarakterlərində də ifadəsini tapır. Oyanışla geri çəkilmiş sıxışdırma yüklənmələri yenidən göndərilir.

Nəhayət, bir həvəs təhrikini sıxışdırılmış kimi təyin etdiyimiz zaman, onun haqqında çox az şey dediyimizi unutmamalıyıq. O, sıxışdırmaya zərər vermədən çox müxtəlif vəziyyətlərdə ola bilər, qeyri-aktiv, yəni psixi enerji ilə çox az yüklənmiş və ya dəyişən dərəcədə yüklənmiş və beləliklə aktivliyə qabiliyyətli ola bilər. Onun aktivləşməsi, həqiqətən, sıxışdırmanı birbaşa ləğv etmə nəticəsini verməyəcək, lakin şüura çatmağa dolayısı yollarla son qoyan bütün prosesləri qızışdıracaq. Sıxışdırılmamış şüursuz törəmələrində, aktivləşmə və ya yüklənmənin həcmi çox vaxt ayrı-ayrı təsəvvürlərin taleyini həll edir. Belə bir törəmənin, məzmunu şüurlu hökmranlıq edən ilə münaqişəyə səbəb ola biləcək olsa belə, az enerji təmsil etdiyi müddətcə sıxışdırılmamış qalması gündəlik hadisədir. Lakin kəmiyyət anı münaqişə üçün həlledici kimi özünü göstərir; əsasən xoşagəlməz olan təsəvvür müəyyən həddi aşan kimi gücləndikdə, münaqişə aktual olur və məhz aktivləşmə sıxışdırmanı özündə gətirir. Enerji yüklənməsinin artması sıxışdırma işində şüursuzluğa yaxınlaşma ilə eyni mənalı təsir göstərir, azalması isə ondan uzaqlaşma və ya təhriflənmə kimi təsir edir. Biz başa düşürük ki, sıxışdıran təmayüllər xoşagəlməz olanın zəiflədilməsində onun sıxışdırılmasına əvəz tapa bilərlər.

Əvvəlki müzakirələrdə biz bir həvəs təmsilçisinin sıxışdırılmasını nəzərdən keçirdik və belə bir təmsilçi altında müəyyən miqdarda psixi enerji ilə həvəs tərəfindən yüklənmiş bir təsəvvür və ya təsəvvür qrupunu başa düşdük (Libido, maraq) yüklənmişdir. Kliniki müşahidə bizə indiyə qədər vahid qəbul etdiyimiz şeyi parçalamağa məcbur edir, çünki o, bizə göstərir ki, təsəvvürün yanında nəzərə alınan, həvəsi təmsil edən başqa bir şey var və bu başqa element təsəvvürün taleyindən tam fərqli ola bilən bir sıxışdırma taleyi yaşayır. Psixi təmsilin bu başqa elementi üçün «affekt miqdarı» adı yerləşib; bu, təsəvvürdən ayrıldığı və affektlər kimi hisslərdə nəzərə çarpan proseslərdə öz miqdarına uyğun ifadə tapdığı qədər həvəsə uyğundur. Bundan sonra, sıxışdırma halını təsvir edərkən, sıxışdırmanın təsəvvürdən və ona yapışan həvəs enerjisindən nə yaratdığını ayrıca izləməliyik. Hər iki taley haqqında ümumi bir şey söyləmək istərdik.

Bir az istiqamət təyin etdikdən sonra bu, bizə mümkün olacaq. Həvəsi təmsil edən təsəvvürün ümumi taleyi, əgər əvvəllər şüurlu idisə, şüurdan yox olması və ya şüur olmaq üzrə idisə, şüurdan saxlanılması başqa bir şey ola bilməz. Fərq artıq əhəmiyyətli deyil; təxminən belə nəticələnir: «Mən xoşagəlməz qonağı salonumdan kənara çıxarıram, yoxsa qonaq otağımdan, yoxsa onu tanıdıqdan sonra ümumiyyətlə mənzilin qapı astanasından keçirməyəm». Həvəs təmsilinin kəmiyyət amilinin taleyi, psixoanalizdə edilən təcrübələrə sürətli bir nəzər salmağın bizə öyrətdiyi kimi, üçqat ola bilər: Həvəs ya tamamilə boğulur, elə ki, ondan heç nə tapılmır, ya da hər hansı bir şəkildə keyfiyyətcə rənglənmiş affekt kimi ortaya çıxır, ya da təşvişə çevrilir. Son iki imkan bizə həvəslərin psixi enerjilərinin affektlərə və xüsusilə təşvişə çevrilməsini yeni bir həvəs taleyi kimi nəzərdən keçirmə vəzifəsini verir. Xatırlayırıq ki, sıxışdırmanın səbəbi və məqsədi xoşagəlməzliyin qarşısını almaqdan başqa bir şey deyildi. Bundan irəli gəlir ki, təmsilin affekt miqdarının taleyi təsəvvürün taleyindən çox daha vacibdir və bu, sıxışdırma prosesinin qiymətləndirilməsini həll edir.

Əgər bir sıxışdırma xoşagəlməzlik hisslərinin və ya təşvişin yaranmasının qarşısını almaqda uğursuz olursa, təsəvvür hissəsində məqsədinə çatmış olsa belə, onun uğursuz olduğunu deyə bilərik. Təbii ki, uğursuz sıxışdırma, adətən tədqiqimizdən yayınan uğurlu sıxışdırmadan daha çox marağımızı cəlb edəcək.⁶²

İndi sıxışdırma prosesinin mexanizminə nüfuz etmək və hər şeydən əvvəl bilmək istəyirik ki, sıxışdırmanın yalnız bir mexanizmi varmı, yoxsa bir neçəsi, və bəlkə də psixonevrozların hər biri özünəməxsus sıxışdırma mexanizmi ilə fərqlənir. Lakin bu tədqiqatın başlanğıcında biz çətinliklərlə üzləşirik. Sıxışdırmanın mexanizmi bizə yalnız o zaman əlçatan olur ki, biz sıxışdırmanın nəticələrindən onun haqqında geriyə nəticə çıxaraq. Müşahidəni təmsilin təsəvvür payındakı nəticələrlə məhdudlaşdırsaq, öyrənirik ki, sıxışdırma, bir qayda olaraq, əvəzləyici formalaşma yaradır. Bəs belə bir əvəzləyici formalaşmanın mexanizmi hansıdır, yoxsa burada da bir neçə mexanizmi fərqləndirmək lazımdır? Biz həmçinin bilirik ki, sıxışdırma simptomlar qoyub gedir. İndi əvəzləyici formalaşma ilə simptom formalaşmasını eyniləşdirməyə icazə verilirmi, və əgər bu bütövlükdə mümkündürsə, simptom formalaşmasının mexanizmi sıxışdırmanın mexanizmi ilə üst-üstə düşürmü?

İlkin ehtimal bunun lehinə danışır ki, hər ikisi bir-birindən çox uzaqdır, əvəzləyici formalaşmaları və simptomları sıxışdırmanın özü deyil, bu sonuncular sıxışdırılmışın qayıdışının əlamətləri olaraq tamamilə başqa proseslərə öz yaranmalarını borcludurlar. Həmçinin tövsiyə olunur ki, əvəzləyici və simptom formalaşmasının mexanizmləri sıxışdırmanın mexanizmlərindən əvvəl tədqiq edilsin.

Aydındır ki, spekulyasiyanın burada axtaracaq heç bir şeyi yoxdur, əksinə, o, ayrı-ayrı nevrozlarda müşahidə ediləcək sıxışdırma nəticələrinin diqqətli təhlili ilə əvəz olunmalıdır. Lakin mən təklif etməliyəm ki, bu iş də şüurlunun şüursuza münasibəti haqqında etibarlı təsəvvürlər formalaşdırana qədər təxirə salınsın. Yalnız baxılan müzakirənin tamamilə bəhrəsiz keçməməsi üçün əvvəlcədən qeyd etmək istəyirəm ki, 1. sıxışdırmanın mexanizmi həqiqətən əvəzləyici formalaşmanın mexanizmi və ya mexanizmləri ilə üst-üstə düşmür, 2. əvəzləyici formalaşmanın çox müxtəlif mexanizmləri vardır, və 3. sıxışdırma mexanizmlərinin ən azı bir ümumi cəhəti var — enerji yüklənməsinin (və ya cinsi həvəslərdən bəhs etdikdə, libidonun) geri alınması.

Həmçinin, ən tanınmış üç psixonevrozla məhdudlaşaraq, bəzi nümunələrdə göstərmək istəyirəm ki, burada təqdim edilən anlayışlar sıxışdırmanın öyrənilməsinə necə tətbiq olunur. Təşviş histeriyasından yaxşı təhlil edilmiş bir heyvan fobiyası nümunəsini seçəcəyəm. Sıxışdırmaya məruz qalan həvəs təhriki ataya qarşı libidinal münasibət olub, ondan təşviş ilə birləşir. Sıxışdırmadan sonra bu təhrik şüurdan yox olmuşdur, ata libidonun obyekti olaraq orada görünmür. Əvəz olaraq analoji yerdə az və ya çox dərəcədə təşviş obyekti kimi yararlı olan bir heyvan tapılır. Təsəvvür payının əvəzləyici formalaşması Hissənin bir qismi müəyyən şəkildə təyin olunmuş əlaqə boyunca yerdəyişmə yolu ilə qurulmuşdur. Kəmiyyət hissəsi yox olmamış, əksinə, təşvişə çevrilmişdir. Nəticə, ataya olan sevgi tələbinin yerini tutan canavara qarşı təşvişdir. Təbii ki, burada istifadə olunan kateqoriyalar psixonevrozun ən sadə halının belə izah tələblərini ödəmək üçün kifayət etmir. Hələ də başqa baxış bucaqları nəzərə alınmalıdır.

Heyvan fobiyası halındakı kimi bir sıxışdırma tamamilə uğursuz adlandırıla bilər. Sıxışdırma işi yalnız təsəvvürün aradan qaldırılması və əvəz edilməsindən ibarətdir, xoşagəlməzlik qənaəti heç bir halda alınmamışdır. Buna görə də nevrozun işi də dayanmır, əksinə, özünün növbəti, daha vacib məqsədinə çatmaq üçün ikinci bir tempdə davam edir. Nəticədə, təşvişin boşalmasını istisna etməli olan bir sıra qaçınmalarla xarakterizə olunan, əsl fobiya adlanan bir qaçış cəhdinin yaranması baş verir. Fobiyanın hansı mexanizm vasitəsilə məqsədinə çatdığını daha xüsusi bir araşdırmada başa düşə bilərik.

Əsl konversiya histeriyasının mənzərəsi bizi sıxışdırma prosesinə tamamilə fərqli bir qiymət verməyə məcbur edir. Burada diqqət çəkən əsas məqam, affekt miqdarının tamamilə yox olmasına nail oluna bilməsidir. Xəstə o zaman öz simptomlarına qarşı Şarkonun «la belle indifference des hysteriques» adlandırdığı davranışı nümayiş etdirir. Bəzən bu boğulma o qədər tamamlanmır, xoşagəlməz hisslərin bir hissəsi simptomların özü ilə əlaqələnir və ya təşvişin boşalmasının qarşısını almaq mümkün olmur; bu da öz növbəsində fobiya yaranması mexanizmini işə salır. Həvəs təmsilçiliyinin təsəvvür məzmunu şüurdan tamamilə qoparılmışdır; əvəzedici formalaşma — və eyni zamanda simptom kimi — nümunəvi hallarda somatik olan, çox güclü bir innervasiya, bəzən sensor, bəzən motor təbiətli, ya oyanma, ya da ləngimə şəklində ortaya çıxır. Ətraflı nəzərdən keçirildikdə, həddindən artıq innervasiya olunmuş yer, sıxışdırılmış həvəs təmsilçiliyinin özünün bir hissəsi kimi görünür; bu hissə, sanki sıxlaşdırma yolu ilə bütün yüklənməni öz üzərinə çəkmişdir. Təbii ki, bu qeydlər də konversiya histeriyasının mexanizmini tamamilə açmır; əsasən, başqa bir kontekstdə qiymətləndirilməli olan geriləmə anı da əlavə edilməlidir.

Histeriyanın sıxışdırması, yalnız geniş əvəzedici formalaşmalar sayəsində mümkün olduğu üçün tamamilə uğursuz kimi qiymətləndirilə bilər; lakin affekt miqdarının həllinə, yəni sıxışdırmanın əsl vəzifəsinə gəldikdə, o, adətən tam bir uğur deməkdir. Konversiya histeriyasının sıxışdırma prosesi simptom yaranması ilə tamamlanır və təşviş histeriyasında olduğu kimi iki mərhələli — və ya əslində sonsuz — davam etməyə ehtiyac duymur.

Tamamilə fərqli bir görünüş, müqayisə üçün müraciət etdiyimiz üçüncü təsir, yəni məcburiyyət nevrozunda sıxışdırma hadisəsində yenidən özünü göstərir. Burada insan əvvəlcə, sıxışdırmağa tabe olan təmsiliyyətin hansı olduğunu, yəni libidinal bir və ya düşmən bir meylin olub-olmadığını bilməkdə çətinlik çəkir. Bu qeyri-müəyyənlik, məcburiyyət nevrozunun, nəvazişli meylin yerini sadist meylin aldığı bir geriləmənin fərzinə əsaslanmasından irəli gəlir. Sıxışdırmağa tabe olan, sevilən bir şəxsə qarşı olan bu düşmən təkanlardır. Sıxışdırma işinin ilk mərhələsində nəticə, sonrakı mərhələlərdəkindən tamamilə fərqlidir. Əvvəlcə bu, tam uğur qazanır, təsəvvür məzmunu rədd edilir və təsir yox edilir. Əvəzedici quruluş kimi, simptom adlandırmağa layiq olmayan vicdanlılığın artması, yəni Məndə bir dəyişiklik müşahidə olunur. Əvəzedici və simptom quruluşu burada bir-birindən ayrılır. Burada insan sıxışdırmanın mexanizmi haqqında da bir şey öyrənir. Bu, hər yerdə olduğu kimi, libidonun geri çəkilməsinə nail olmuş, lakin bu məqsədlə əks təsirə malik bir meylin gücləndirilməsi vasitəsilə reaksiya təşəkkülündən istifadə etmişdir. Deməli, əvəzedici quruluş burada sıxışdırma ilə eyni mexanizmə malikdir və əsasən onunla üst-üstə düşür, lakin simptom quruluşundan həm zaman, həm də anlayış baxımından ayrılır. Çox güman edilir ki, sıxışdırılacaq sadist təkanın daxil olduğu ambivalensiya münasibəti bütün prosesi mümkün edir.

Əvvəlcə yaxşı gedən sıxışdırma davam etmir, sıxışdırmanın uğursuzluğu sonrakı prosesdə daha çox ön plana çıxır. Reaksiya quruluşu vasitəsilə sıxışdırmanın icazə verdiyi ambivalensiya, eyni zamanda sıxışdırılmış olanın geri dönüşünün uğurla baş verdiyi yerdir. Yoxa çıxmış affekt sosial təşviş, vicdan təşvişi, qənaətsiz irad şəklində yenidən ortaya çıxır; rədd edilmiş təsəvvür, yerdəyişmə əvəzləməsi ilə, çox vaxt ən kiçik və fərqləndirilməz şeylərə yerdəyişmə ilə əvəz olunur. Sıxışdırılmış təsəvvürün bütövlükdə bərpasına təmayül çox vaxt açıq-aşkar görünür. Kəmiyyət və təsir amilinin sıxışdırılmasındakı uğursuzluq, histerik fobiyaların quruluşunda tanıdığımız, qaçınmalar və qadağalar vasitəsilə qaçış eyni mexanizmini işə salır. Təsəvvürün şüurdan rədd edilməsi isə inamla qorunub saxlanılır, çünki onunla birlikdə hərəkətdən çəkinmə, təkanın motorik olaraq bağlanması da təmin olunur. Beləliklə, məcburiyyət nevrozunun sıxışdırma işi, nəticəsiz və bitməyən bir mübarizə ilə sonlanır.

Burada irəli sürülən kiçik müqayisə seriyasından, sıxışdırma və nevroz simptom quruluşu ilə əlaqəli prosesləri dərk etmək üçün, daha əhatəli araşdırmalara ehtiyac duyulduğuna dair qətiyyət əldə etmək olar. Qeyri-adi mürəkkəblik Bütün nəzərə alınmalı amillər bizə yalnız bir təsvir yolunu açıq buraxır. Biz bəzən bir, bəzən digər baxış bucağını seçməli və onun tətbiqi bir nəticə verməyə davam etdiyi müddətcə, həmin bucağı materialın içindən izləməliyik. Bu işləmələrin hər biri öz-özlüyündə qeyri-kamil olacaq və hələ işlənməmiş hissəyə toxunduğu yerdə qeyri-müəyyənlikləri qaçınılmaz şəkildə yaradacaq; lakin biz son nəticədə yaranan birləşmədən yaxşı bir başa düşmənin əldə olunacağını ümid edə bilərik.