Şüursuz

Psixoanalizdən öyrəndik ki, sıxışdırma prosesinin mahiyyəti həvəsi təmsil edən təsəvvürü ləğv etmək və ya məhv etmək deyil, onun şüurlu olmasına mane olmaqdadır. Onda deyirik ki, o, “şüursuz” vəziyyətindədir və onun şüursuz olaraq da təsirlərini, hətta nəticədə şüura çatmağı bacaran təsirlərini də göstərə biləcəyinə dair yaxşı dəlillər irəli sürə bilərik. Bütün sıxışdırılmışlar şüursuz qalmalıdır, lakin girişdə dərhal qeyd etmək istəyirik ki, sıxışdırılmışlar bütün şüursuzluğu əhatə etmir. Şüursuzluğun həcmi daha genişdir; sıxışdırılmışlar şüursuzluğun bir hissəsidir.

Şüursuzluğu necə tanıya bilərik? Təbii ki, onu yalnız şüurlu olaraq tanıyırıq, yəni o, şüurluya çevrilmə və ya tərcümə prosesindən keçdikdən sonra. Psixoanalitik iş bizə gündəlik olaraq belə bir tərcümənin mümkün olduğunu təcrübə ilə göstərir. Bunun üçün analiz olunan şəxs bəzi müqavimətləri dəf etməlidir; həmin müqavimətlər zamanında şüurdan kənarlaşdırma yolu ilə onu sıxışdırılmış hala gətirən müqavimətlərin eynisidir.

I. Şüursuzun əsaslandırılması

Şüursuz psixi bir şeyin mövcudluğunu qəbul etmək və bu qəbul ilə elmi iş aparmaq haqqı bizə bir çox tərəfdən inkar edilir. Biz buna qarşı şüursuzun qəbulunun zəruri və legitim olduğunu irəli sürə bilərik və Şüursuzun mövcudluğu üçün çoxsaylı sübutlara malik olduğumuzu. Bu mövcudluq zəruridir, çünki şüurun məlumatları yüksək dərəcədə qüsurludur; həm sağlam insanlarda, həm də xəstələrdə tez-tez belə psixi aktlar baş verir ki, onların izahı üçün başqa aktlar tələb olunur, lakin şüur bu aktlara şahidlik etmir. Belə aktlar yalnız sağlam insanlarda baş verən səhv hərəkətlər və yuxular deyil, xəstələrdə psixi simptomlar və məcburi hallar adlanan hər şeydir — ən şəxsi gündəlik təcrübəmiz bizə mənşəyini bilmədiyimiz fikirləri və hazırlanması bizdən gizli qalmış düşünmə nəticələrini tanıdır. Əgər biz, içimizdə baş verən bütün psixi aktları şüur vasitəsilə dərk etməli olduğumuz iddiasını qorumaq istəyiriksə, bütün bu şüurlu aktlar əlaqəsiz və anlaşılmaz qalardı; lakin əgər çıxarılmış şüursuz aktları araya qoysaq, onlar göstərilə bilən bir əlaqəyə düzülərlər. Məna və əlaqə qazanması isə tamamilə haqlı bir motivasiyadır, bu da bizi birbaşa təcrübənin öhdəsindən keçməyə imkan verə bilər. Əgər sonra aydın olarsa ki, şüursuzun qəbuluna əsaslanaraq uğurlu bir fəaliyyət qura bilərik, bu fəaliyyət vasitəsilə şüurlu proseslərin axarını məqsədəuyğun şəkildə təsir altına ala bilərik, onda bu uğurda qəbul edilənin mövcudluğuna dair mübahisəolunmaz bir sübut əldə etmiş olarıq. İnsan o zaman belə bir mövqe tutmalıdır ki, psixi sahədə baş verən hər şeyin şüura da məlum olması tələbini irəli sürmək, dayanıqsız bir təkəbbürdən başqa bir şey deyildir. Daha da irəli getmək və şüursuz psixi vəziyyəti dəstəkləmək üçün onu gətirmək olar ki, şüur hər an yalnız az bir məzmuna malikdir, belə ki, şüurlu bilik adlandırdığımız şeyin böyük hissəsi onsuz da ən uzun müddətlər boyu latentlik vəziyyətində, yəni psixi şüursuzluq vəziyyətində olmalıdır.

Şüursuzluğa qarşı irəli sürülən etiraz, bütün latent xatirələrimizi nəzərə alsaq, tamamilə anlaşılmaz olardı. Bu zaman belə bir etirazla qarşılaşırıq ki, bu latent xatirələr artıq psixi adlandırıla bilməz, əksinə, psixi olanın yenidən ortaya çıxa biləcəyi somatik proseslərin qalıqlarına uyğun gəlir. Cavab vermək asandır: latent xatirə, əksinə, psixi prosesin şübhəsiz qalığıdır. Lakin daha vacib olan, bu etirazın açıq şəkildə ifadə edilməyən, lakin əvvəlcədən sabitləşdirilmiş şüurlu olanın ruhi olanla eyniləşdirilməsinə əsaslandığını aydın başa düşməkdir. Bu eyniləşdirmə ya bütün psixi olanın mütləq şüurlu olub-olmaması sualına icazə verməyən bir petitio principii-dir, ya da konvensiya, terminologiya məsələsidir. İkinci halda, o, təbii ki, hər hansı bir konvensiya kimi təkzibolunmazdır. Yalnız onun o qədər məqsədəuyğun olub-olmaması və ona tabe olmağın zəruri olub-olmaması sualı açıq qalır. Cavab verə bilərik ki, psixi olanın şüurlu olanla konvensional eyniləşdirilməsi tamamilə məqsədəuyğun deyil. O, psixi davamlılığı parçalayır, bizi həllolunmaz psixofiziki paralelizm çətinliklərinə sürükləyir, aydın əsaslandırma olmadan şüurun rolunu şişirtdiyi ittihamına məruz qalır və bizi, digər sahələrdən kompensasiya gətirə bilmədən, psixoloji tədqiqat sahəsini vaxtından əvvəl tərk etməyə məcbur edir.

Bütün bunlara baxmayaraq, aydındır ki, ruhi həyatın inkarolunmaz latent vəziyyətlərinin şüursuz ruhi və ya fiziki kimi qəbul edilməli olub-olmaması sualı, söz mübahisəsinə çıxma təhlükəsi daşıyır. Buna görə də, bu şübhəli vəziyyətlərin təbiəti haqqında bizə dəqiq məlum olanı önə çıxarmaq məsləhətdir. İndi isə bizə onların fiziki xarakterləri tamamilə əlçatmazdır; heç bir fizioloji təsəvvür, heç bir kimyəvi proses onların mahiyyəti haqqında bizə heç bir fikir verə bilməz. Digər tərəfdən, onların şüurlu ruhi proseslərlə ən geniş təmasda olduğu müəyyənləşib; onlar müəyyən bir iş sərfiyyatı ilə onlara çevrilə, onlarla əvəz oluna bilər və bütün şüurlu ruh aktlarına tətbiq etdiyimiz kateqoriyalarla — təsəvvürlər, istəklər, qərarlar və s. kimi — təsvir edilə bilər. Hətta, bu latent vəziyyətlərin bəziləri haqqında deməliyik ki, onlar şüurlu olanlardan yalnız şüurun yoxluğu ilə fərqlənir. Beləliklə, onları psixoloji tədqiqatın obyektləri kimi və şüurlu ruhi aktlarla ən sıx əlaqədə qəbul etməkdə tərəddüd etməyəcəyik.

Latent psixi aktların psixi xarakterinin inatçı rəddi, nəzərdə tutulan hadisələrin əksəriyyətinin psixoanalizdən kənarda öyrənilmə mövzusu olmaması ilə izah olunur. Patoloji faktları bilməyən, normal insanlarda baş verən səhv hərəkətləri təsadüf kimi qəbul edən və «yuxular köpükdür» kimi köhnə hikmətə qane olan şəxs, şüursuz psixi fəaliyyət fərziyyəsindən yayınmaq üçün yalnız şüur psixologiyasının bir neçə sirrini nəzərə almamaqla kifayətlənir. Qeyd edək ki, hipnotik təcrübələr, xüsusilə hipnotik vəziyyətdən sonrakı təlqin, psixoanaliz dövründən əvvəl də psixi şüursuzluğun mövcudluğunu və təsir mexanizmini aydın şəkildə nümayiş etdirmişdir.

Şüursuzluğun qəbulu tamamilə məşru bir fərziyyədir, çünki onu irəli sürərkən biz öz adəti, düzgün sayılan düşünmə tərzimizdən heç bir addım kənara çıxmırıq. Şüur hər birimizə yalnız öz psixi vəziyyətlərimiz haqqında məlumat verir; başqa bir insanın da şüur sahibi olması, həmin insanın qavranıla bilən ifadələri və hərəkətləri əsasında analoji yolla çıxarılan bir nəticədir ki, bu da bizə həmin insanın davranışını başa düşməyə imkan verir. (Psixoloji baxımdan daha doğru olan təsvir budur ki, biz xüsusi bir düşünmə aparmadan özümüzdən başqa hər bir insana öz təbiətimizi, dolayısı ilə də öz şüurumuzu aid edirik və bu eyniləşdirmə bizim başa düşməyimizin əsasıdır.) Bu nəticə — və ya bu eyniləşdirmə — bir vaxtlar Mən tərəfindən digər insanlara, heyvanlara, bitkilərə, cansız varlıqlara və bütün dünyaya şüurlu şəkildə yayılmışdı; fərdi Mən ilə oxşarlıq çox böyük olduğu müddətcə faydalı sayılırdı, lakin «Digər» Məndən uzaqlaşdıqca etibarlılığı azalırdı. Müasir tənqidimiz artıq heyvanların şüuru məsələsində qətiyyətsizdir, bitkilərin şüurunu rədd edir və cansız varlıqların şüur sahibi olması fərziyyəsini mistisizmə aid edir. Lakin ilkin eyniləşdirmə meylinin tənqidi yoxlamadan keçdiyi, bizə ən yaxın olan insan «Digər»i məsələsində belə, şüurun mövcudluğu fərziyyəsi bir nəticəyə əsaslanır və öz şüurumuzun birbaşa dəqiqliyini bölüşə bilməz.

Psixoanaliz isə yalnız bunu tələb edir ki, bu nəticə çıxarma üsulu öz şəxsiyyətinə də tətbiq olunsun; halbuki, bunun üçün konstitusional bir meyil mövcud deyil. Əgər belə bir yanaşma seçilərsə, onda özümüzdə müşahidə etdiyimiz və digər psixi həyatımızla əlaqələndirə bilmədiyimiz bütün akt və ifadələr, sanki başqa bir şəxsə məxsusmuş kimi qiymətləndirilməli və «onlara aid edilən psixi həyat» vasitəsilə izah edilməlidir. Təcrübə göstərir ki, öz şəxsiyyətimizdə psixi etirafı rədd etdiyimiz eyni aktları, başqalarında çox yaxşı şəkildə şərh etmək, yəni psixi kontekstə yerləşdirmək mümkündür. Burada tədqiqatımız açıq-aşkar xüsusi bir maneə ilə öz şəxsiyyətimizdən yayındırılır və onun düzgün tanınmasına mane olur.

Bu, şəxsə qarşı daxili müqavimətə baxmayaraq, nəticə çıxarma üsulunu tətbiq edir və bu, şüursuzun aşkarlanmasına deyil, daha düzgün qəbul edilən ikinci bir şüur qəbuluna gətirib çıxarır; bu şüur mənim şəxsimdə mənə məlum olan şüurla birləşmişdir. Lakin burada tənqid haqlı olaraq bəzi etirazlar irəli sürməyə əsas verir. Birincisi, öz daşıyıcısının heç nə bilmədiyi bir şüur, hələ də xarici bir şüurdan fərqli deyil və ən vacib xarakteristikası olmayan belə bir şüurun ümumiyyətlə müzakirəyə layiq olub-olmadığı sual altına düşür. Şüursuz psixi qəbuluna qarşı müqavimət göstərən şəxs, bunun əvəzinə şüursuz bir şüur qəbul etməklə razı qala bilməz. İkincisi, təhlil göstərir ki, bizim aşkarladığımız gizli psixi proseslər, sanki bir-biri ilə əlaqədar deyilmiş və bir-biri haqqında heç nə bilmirmiş kimi, qarşılıqli müstəqilliyin yüksək dərəcəsinə malikdirlər. Buna görə də, biz yalnız özümüzdə ikinci bir şüur qəbul etməyə deyil, həm də üçüncü, dördüncü, bəlkə də hamısı bizə və bir-birinə məlum olmayan şüur vəziyyətlərinin bitməyən bir sıra qəbul etməyə hazır olmalıyıq. Üçüncüsü, ən ağır arqument kimi nəzərə alınır ki, analitik araşdırma vasitəsilə öyrənirik ki, bu gizli proseslərin bir hissəsi bizə yad, hətta inanılmaz görünən və şüurun bizə məlum olan xüsusiyyətlərinə birbaşa zidd olan xarakterlər və xüsusiyyətlərə malikdir. Beləliklə, öz şəxsinə qarşı yönəldilmiş nəticə çıxarmada dəyişiklik etmək üçün əsasımız olacaq: bu, bizə özümüzdə ikinci bir şüuru deyil, şüurdan məhrum olan psixi aktların mövcudluğunu sübut edir. Biz həmçinin “alt şüur” adlandırmasını düzgün olmayan və aldadıcı kimi rədd etməyə haqqımız var. “İkiqat şüur” (şüur parçalanması) haqqında məlum hallar bizim anlayışımıza qarşı heç nə sübut etmir. Onlar ən dəqiq şəkildə, psixi fəaliyyətlərin iki qrupa parçalandığı hallar kimi təsvir edilə bilər; bu halda eyni şüur növbə ilə bir və ya digər qrupa yönəlir.

Psixoanalizdə bizə ruhi prosesləri öz-özlüyündə şüursuz kimi izah etmək və onların şüur tərəfindən qavranılmasını xarici aləmin hissi orqanlar vasitəsilə qavranılması ilə müqayisə etmək üçün başqa heç nə qalmır. Hətta bu müqayisədən öz dərkimiz üçün qazanc əldə edəcəyimizə ümid edirik. Şüursuz ruhi fəaliyyət haqqında psixoanalitik fərziyyə bizə bir tərəfdən, hər yerdə şüurumuzun timsallarını bizə göstərən ilkin animizmin daha da inkişafı kimi, digər tərəfdən isə Kantın xarici qavranılma haqqında təsəvvürlərimizə gətirdiyi düzəlişin davamı kimi görünür. Kant bizə qavranılmanın subyektiv şərtləndirilməsini nəzərdən qaçırmağımız və qavranılmamızı tanınmaz olan qavranılanla eyni saymağımız barədə xəbərdarlıq etdiyi kimi, psixoanaliz də şüur qavranılmasını onun obyekti olan şüursuz psixi prosesin yerinə qoymağımız barədə xəbərdarlıq edir. Fiziki olan kimi, psixi olan da həqiqətən bizə göründüyü kimi olmaya bilər. Lakin biz daxili qavranılmanın düzəldilməsinin xarici qavranılmanın düzəldilməsi qədər böyük çətinlik yaratmadığına, daxili obyektin xarici aləmdən daha az tanınmaz olduğuna dair təcrübəyə razılıqla hazırlaşacağıq.

II. Şüursuzun çoxmənalılığı və topik baxış nöqtəsi

Daha irəli getməzdən əvvəl, vacib, lakin eyni zamanda ağırlıq yaradan həqiqəti qeyd etmək istəyirik ki, şüursuzluq psixi olanın yalnız bir əlamətidir və onun xarakteristikası üçün heç də kifayət etmir. Çox müxtəlif dəyərə malik olan, lakin şüursuz olma xarakterində uzlaşan psixi aktlar mövcuddur. Şüursuz bir tərəfdən, yalnız latent, müvəqqəti olaraq şüursuz olan, lakin digər cəhətdən şüurlu olanlardan heç bir fərqi olmayan, digər tərəfdən isə, əgər şüurlu olsaydılar, digər şüurlu hadisələrdən ən kəskin şəkildə fərqlənməli olan sıxışdırılmış hadisələr kimi prosesləri nəzərdə tuturuq. İndidən etibarən müxtəlif psixi aktların təsvirində onların şüurlu və ya şüursuz olmasından tamamilə imtina etsək və onları yalnız həvəslərə və məqsədlərə olan münasibətlərinə, tərkiblərinə və bir-birinə tabe olan psixi sistemlərə aidliyinə görə təsnif etsək və əlaqələndirsək, bütün yanlış anlaşılmalar aradan qalxardı. Lakin bu, müxtəlif səbəblərdən icra olunmazdır və beləliklə, biz “şüurlu” və “şüursuz” sözlərini bəzən təsviri mənada, bəzən isə sistemli mənada istifadə etməkdən irəli gələn ikili mənalılıqdan qaça bilmərik; sistemli mənada bu sözlər müəyyən sistemlərə aidliyi və müəyyən xüsusiyyətlərlə təchiz olunmanı ifadə edir. İnsan, tanınmış psixi sistemləri şüurluluğun toxunulmadığı, ixtiyari seçilmiş adlarla adlandırmaqla qarışıqlıqdan yayınmağa cəhd edə bilər. Ancaq əvvəlcə sistemlərin ayrılmasını nəyə əsaslandırdığını izah etmək lazımdır və şüurluluq bütün araşdırmalarımızın başlanğıc nöqtəsini təşkil etdiyi üçün ondan yayınmaq mümkün deyil. Bəlkə də, hər iki sözü sistemli mənada istifadə etdikdə, ən azından yazıda “Bewußtsein” (Şüur) sözünü “Bw” ilə, “Unbewußtes” (Şüursuz) sözünü isə uyğun “Ubw” qısaltması ilə əvəz etmək təklifindən bir qədər kömək gözləyə bilərik.

Müsbət təsvirdə biz psixoanalizin nəticəsi olaraq ümumiyyətlə bir psixi aktın iki mərhələdən keçdiyini və bu mərhələlər arasında bir növ yoxlama (senzura) yerləşdirildiyini bildiririk. Birinci mərhələdə o, şüursuzdur və Ubw sisteminə aiddir; yoxlama zamanı senzura tərəfindən rədd edilərsə, ikinci mərhələyə keçidi ona qadağan olunur; o, onda “sıxışdırılmış” adlanır və şüursuz qalmalıdır. Lakin əgər bu yoxlamadan keçərsə, ikinci mərhələyə daxil olur və ikinci sistemin tərkibinə düşür; biz bu sistemi Bw sistemi adlandırmaq istəyirik. Lakin onun şüurla münasibəti bu aidliyə görə hələ də qətiyyən müəyyən edilməmişdir. O, hələ şüurlu deyil, lakin şüurə qabiliyyətlidir (J. Breyerin ifadəsinə görə), yəni müəyyən şərtlər ödəndikdə xüsusi bir müqavimət olmadan şüurun obyekti ola bilər. Bu şüurə qabiliyyətə nəzərən biz Bw sistemini həm də “Şüuröncəsi” adlandırırıq. Əgər Şüuröncəsinin şüurlu olmasının da müəyyən bir senzura ilə qismən müəyyən edildiyi məlum olarsa, biz Vbw və Bw sistemlərini bir-birindən daha kəskin şəkildə ayıracağıq. Hazırda qeyd etmək kifayətdir ki, Vbw sistemi Bw sisteminin xüsusiyyətlərini bölüşür və sərt senzura Ubw-dən Vbw-ə (və ya Bw-ə) keçid yerində vəzifəsini icra edir.

Bu (iki və ya üç) psixi sistemin qəbulu ilə psixoanaliz təsviri şüur psixologiyasından bir addım daha uzaqlaşmış, yeni bir sual qoyuluşu və yeni bir məzmun əldə etmişdir. O, indiyə qədər əsasən psixi proseslərin dinamik anlayışı ilə psixologiyadan fərqlənirdi; indi isə psixi topikanı nəzərə almaq və istənilən psixi aktın hansı sistem daxilində və ya hansı sistemlər arasında baş verdiyini göstərmək istədiyi də əlavə olunur. Bu cəhdə görə ona dərinlik psixologiyası adı verilmişdir. Biz eşidəcəyik ki, o, başqa bir baxış bucağı ilə də zənginləşdirilə bilər.

Əgər psixi aktların topikası ilə ciddi məşğul olmaq istəyiriksə, bu mərhələdə ortaya çıxan bir şübhə sualına diqqətimizi yönəltməliyik. Əgər bir psixi akt (burada yalnız təsəvvür təbiətində olan bir aktla məhdudlaşaq) Ubw sistemindən Bw (və ya Vbw) sisteminə çevrilməni yaşayarsa, biz qəbul etməliyik ki, bu çevrilmə ilə həmin təsəvvürün yenidən bərqərar olması, demək olar ki, ikinci bir qeydi bağlıdır və beləliklə, o, yeni bir psixi lokalitədə də mövcud ola bilər və əsas şüursuz qeyd onun yanında davam edir? Yoxsa biz daha çox inanmalıyıq ki, çevrilmə eyni materialda və eyni lokalitədə baş verən bir vəziyyət dəyişikliyi ilə ifadə olunur? Bu sual absurd görünə bilər, lakin əgər biz psixi topika, psixi dərinlik ölçüsü haqqında daha müəyyən bir fikir formalaşdırmaq istəyiriksə, o, qaldırılmalıdır. Bu sual çətindir, çünki o, təmiz psixoloji sərhədlərdən kənara çıxır və psixi aparatın anatomiyaya olan əlaqələrinə toxunur. Biz bilirik ki, belə əlaqələr ən qabaqcıl formada mövcuddur. Tədqiqatın sarsılmaz nəticəsidir ki, psixi fəaliyyət beyin funksiyasına, heç bir digər orqana olduğu kimi bağlıdır. Bir az daha irəli — nə qədər irəli olduğu məlum deyil — beyin hissələrinin bərabərsizliyi və onların bədən hissələrinin müəyyən hissələri və zehni fəaliyyətlərlə xüsusi əlaqəsi haqqındakı kəşf aparır. Lakin oradan psixi proseslərin lokalizasiyasını təxmin etmək üçün bütün cəhdlər, təsəvvürlərin sinir hüceyrələrində saxlandığını düşünmək və oyanmaların sinir lifləri boyunca hərəkət etdirmək üçün bütün səylər köklü şəkildə uğursuzluğa düçar olmuşdur. Eyni tale, məsələn, Bw sisteminin, şüurlu psixi fəaliyyətin anatomik yerini beyin qabığında tanıyan və şüursuz prosesləri subkortikal beyin hissələrinə köçürmək istəyən bir nəzəriyyəni gözləyirdi. Burada bir boşluq var ki, onun doldurulması hazırda mümkün deyil və psixologiyanın vəzifələrinə də aid deyil. Bizim psixi topikamız ilkin olaraq anatomiyayla əlaqəli deyil; o, psixi aparatın regionlarına aiddir, bu regionlar bədəndə harada yerləşirsə yerləşsin, anatomik yerlərə yox. Bizim işimiz bu baxımdan sərbəstdir və öz ehtiyaclarına uyğun irəliləyə bilər. Fərziyyələrimizin əvvəlcə yalnız təsvir xarakterli olduğunu xatırlamaq da faydalı olar.

Nəzərə alınan iki imkandan birincisi, yəni Bw fazasının təsəvvürün başqa bir yerdə yerləşən yeni bir qeydi olması fikri, şübhəsiz daha kobuddur, lakin həm də daha rahatdır. İkinci fərziyyə, yəni sadəcə funksional vəziyyət dəyişikliyi fərziyyəsi, əvvəlcədən daha ehtimalolunan olsa da, daha az plastikdir və idarə edilməsi daha çətindir. Birinci, topik fərziyyə ilə Ubw və Bw sistemlərinin topik ayrılması və bir təsəvvürün eyni anda psixi aparatın iki yerində mövcud olması imkanı bağlıdır; hətta senzura tərəfindən ləngidilmədikdə, təsəvvürün bir yerdən digərinə mütəmadi olaraq irəliləməsi, bəlkə də ilk məskənini və ya qeydini itirmədən baş verə bilər. Bu, qəribə görünə bilər, lakin psixoanalitik təcrübədən alınan təəssüratlara söykənə bilər.

Xəstə tərəfindən vaxtilə sıxışdırılmış və sizin təxmin etdiyiniz bir təsəvvürü ona bildirdiyiniz zaman, bu, əvvəlcə onun psixi vəziyyətində heç nəyi dəyişmir. Əvvəlcə sıxışdırmanı ləğv etmir, nəticələrini geri qaytarmır; çünki əvvəllər şüursuz olan təsəvvür indi şüurlu olmuşdur, buna görə də belə gözləmək olardı. Əksinə, əvvəlcə yalnız sıxışdırılmış təsəvvürün yenidən rədd edilməsinə nail olacaqsınız. Lakin xəstə indi həqiqətən eyni təsəvvürü psixi aparatının müxtəlif yerlərində ikiqat formada daşıyır: birincisi, bildiriş vasitəsilə təsəvvürün eşidilmə izinə dair şüurlu xatirəsi var; ikincisi, bizim əminliklə bildiyimiz kimi, əvvəlki formada yaşanan hadisəyə dair şüursuz xatirəni də özündə daşıyır. Əslində, sıxışdırmanın ləğvi, şüurlu təsəvvürün müqavimətlərin aşılmasından sonra şüursuz xatirə izi ilə əlaqə qurana qədər baş vermir. Yalnız bu sonuncunun şüurlu hala gətirilməsi ilə nəticə əldə edilir. Bu, səthi nəzərdən baxdıqda, şüurlu və şüursuz təsəvvürlərin eyni məzmunun müxtəlif və topik olaraq ayrılmış qeydləri olduğunu sübut edir kimi görünür. Lakin növbəti mülahizə göstərir ki, bildirişin xəstənin sıxışdırılmış xatirəsi ilə eyniliyi yalnız görünüşdədir. Eşidilmə və yaşanma, eyni məzmunu daşısa belə, psixoloji təbiətlərinə görə tamamilə fərqli şeylərdir.

Beləliklə, biz əvvəlcə müzakirə olunan iki imkan arasında qərar verə bilmirik. Bəlkə də sonradan birini digərindən üstün tutan amillərlə qarşılaşacağıq. Bəlkə də sual qoyuluşumuzun kifayətsiz olduğu və şüursuz təsəvvürün şüurlu təsəvvürdən fərqləndirilməsinin tamamilə başqa cür müəyyən edilməli olduğu kəşfi bizi gözləyir.

III. Şüursuz hisslər

Yuxarıdakı müzakirəni təsəvvürlərlə məhdudlaşdırdıq və nəzəri baxışlarımızın aydınlaşmasına kömək etməli olan yeni bir sual qaldıra bilərik. Biz, şüurlu və şüursuz təsəvvürlərin olduğunu söylədik; lakin şüursuz həvəs təhrikləri, hisslər və duyğular da varmı, yoxsa bu dəfə belə birləşmələr qurmaq mənasızdır?

Məncə, şüurlu ilə şüursuz ziddiyyəti həvəsə tətbiq oluna bilməz. Həvəs heç vaxt şüurun obyekti ola bilməz, yalnız onu təmsil edən təsəvvür belə ola bilər. Lakin o, şüursuzda da təsəvvür vasitəsilə təmsil olunduğu kimi təmsil oluna bilər. Əgər həvəs bir təsəvvürə yapışmasa və ya bir affekt vəziyyəti kimi üzə çıxmasa, ondan heç nə bilməzdik. Lakin biz yenə də şüursuz həvəs təhriki və ya sıxışdırılmış həvəs təhriki haqqında danışırıqsa, bu, ifadənin zərərsiz bir səhlənkarlığıdır. Biz şüursuz təsəvvür təmsili olan bir həvəs təhrikindən başqa heç nəyi nəzərdə tuta bilmərik, çünki başqa heç nə nəzərə alınmır.

Şüursuz duyğular, hisslər və affektlər haqqında sualın cavabının da eyni qədər asan veriləcəyi düşünülə bilər. Hissin mahiyyətinə onun hiss edilməsi, yəni şüura məlum olması daxildir. Deməli, şüursuzluq imkanı hisslər, duyğular və affektlər üçün tamamilə ortadan qalxır. Lakin biz psixoanalitik praktikada şüursuz məhəbbət, nifrət, qəzəb və s. haqqında danışmağa öyrəşmişik və hətta “şüursuz günah hissi” kimi qəribə birləşməni və ya paradoksal “şüursuz təşviş”i qaçılmaz hesab edirik. Bu dil istifadəsi “şüursuz həvəs” halındakı mənanı aşarmı?

Vəziyyət burada həqiqətən fərqlidir. Əvvəla, bir affekt və ya hiss təhrikinin qavranılıb, lakin yanlış tanındığı baş verə bilər. O, öz əsl təmsili sıxışdırıldığı üçün başqa bir təsəvvürlə əlaqələndirilməyə məcbur edilmiş və indi şüur tərəfindən bu sonuncunun ifadəsi kimi qəbul edilir. Düzgün əlaqəni bərpa etdikdə, ilkin affekt təhrikini “şüursuz” adlandırırıq, baxmayaraq ki, onun affekti heç vaxt şüursuz olmamışdır, yalnız onun təsəvvürü sıxışdırmaya məruz qalmışdır. “Şüursuz affekt və şüursuz hiss” ifadələrinin istifadəsi ümumiyyətlə sıxışdırma nəticəsində həvəs təhrikinin kəmiyyət amilinin taleyinə işarə edir (bax: Sıxışdırma haqqında məqalə). Biz bilirik ki, bu taley üç cür ola bilər; affekt ya qalır — tam və ya qismən — belə mövcud olur, yaxud da keyfiyyətcə fərqli bir affekt miqdarına, əsasən də təşvişə çevrilir, yaxud da boğulur, yəni onun inkişafı ümumiyyətlə əngəllənir. (Bu imkanları yuxu işlənməsində nevrozlarda olduğundan bəlkə də daha asan öyrənmək olar.) Biz həmçinin bilirik ki, həyəcan inkişafının boğulması sıxışdırmanın əsl məqsədidir və əgər məqsədə nail olunmazsa, onun işi tamamlanmamış qalır. Həyəcan inkişafının ləngiməsində sıxışdırmanın uğur qazandığı bütün hallarda, biz sıxışdırma işinin düzəldilməsi zamanı yenidən yerinə qoyduğumuz həyəcanları «şüursuz» adlandırırıq. Dil istifadəsinə görə bu nəticənin inkarına yer yoxdur; lakin şüursuz təsəvvürü ilə müqayisədə əhəmiyyətli bir fərq var: sıxışdırmadan sonra şüursuz təsəvvür Ubw sistemində real bir quruluş kimi mövcudluğunu davam etdirir, halbuki şüursuz həyəcana həmin yerdə yalnız inkişaf etməyə imkan tapmayan bir başlanğıc imkanı uyğun gəlir. Sərt mənada və dil istifadəsi qüsursuz qalsa da, şüursuz təsəvvürlər olduğu kimi, şüursuz həyəcanlar yoxdur. Lakin Ubw sistemində digərləri kimi şüurlu ola bilən həyəcan quruluşları çox da mümkündür. Bütün fərq ondan irəli gəlir ki, təsəvvürlər — əsasən xatirə izlərindən olan — yüklənmələrdir, həyəcanlar və hisslər isə son ifadələri duyğu kimi qavranılan boşalma proseslərinə uyğun gəlir. Həyəcanlar və hisslər haqqında indiki bilik vəziyyətimizdə biz bu fərqi daha aydın ifadə edə bilmərik.

Sıxışdırmanın həvəs təhrikinin həyəcan ifadəsinə çevrilməsini ləngidə biləcəyi qənaəti bizim üçün xüsusi maraq doğurur. Bu, Bw sisteminin adətən həyəcanlılığı və hərəkətə keçid imkanı kimi idarə etdiyini göstərir və sıxışdırmanın dəyərini artırır, çünki onun nəticələri yalnız şüurdan uzaqlaşdırma deyil, həm də həyəcan inkişafından və əzələ fəaliyyətinin hərəkətə gətirilməsindən uzaqlaşdırmadır. Biz tərsinə təsvir edərək də belə deyə bilərik: Bw sistemi həyəcanlılığı və hərəkətliliyi idarə etdiyi müddətcə, fərdin psixi vəziyyətini normal adlandırırıq. Lakin idarəedici sistemin bir-birinə yaxın olan iki boşalma fəaliyyəti ilə əlaqəsində aydın bir fərq var. Bw-nin iradəvi hərəkətliliyə nəzarəti möhkəm təməllənmişdir, nevrozun hücumuna müntəzəm olaraq qarşı durur və yalnız psixozda çökür, halbuki Bw-nin həyəcan inkişafına nəzarəti daha az möhkəmdir. Normal həyat çərçivəsində belə, həyəcanlılıqda üstünlük uğrunda Bw və Ubw sistemlərinin daimi mübarizəsini görmək olar, müəyyən təsir sahələri bir-birindən ayrılır və effektiv qüvvələrin qarışığı yaranır.

Bw (Vbw) sisteminin affekt boşalmasına və fəaliyyətə keçid yolları üçün əhəmiyyəti bizə xəstəliyin formalaşmasında əvəzedici təsəvvürün oynadığı rolu da aydınlaşdırır. Mümkündür ki, affektin inkişafı birbaşa Ubw sistemindən qaynaqlansın; bu halda o, həmişə təşviş xarakteri daşıyır və bütün “sıxışdırılmış” affektlər onunla dəyişdirilir. Lakin çox vaxt həvəs təhriki Bw sistemində əvəzedici təsəvvür tapana qədər gözləməlidir. Onda affektin inkişafı bu şüurlu əvəzedicidən başlayaraq mümkün olur və affektin keyfiyyət xarakteri onun təbiəti ilə müəyyən edilir. Biz iddia etmişik ki, sıxışdırma zamanı affektin öz təsəvvüründən ayrılması baş verir, bundan sonra hər ikisi öz ayrı talelərinə doğru gedir. Bu, təsviri baxımdan mübahisəsizdir; lakin həqiqi proses, bir qayda olaraq, belədir ki, affekt Bw sistemində yeni bir təmsilçiliyə keçid uğurlu olana qədər meydana gəlmir.⁶³

IV. Sıxışdırmanın topikası və dinamikası

Biz belə bir nəticə əldə etdik ki, sıxışdırma əsasən Ubw və Vbw (Bw) sistemlərinin sərhəddində təsəvvürlər üzərində baş verən bir prosesdir və indi bu prosesi daha ətraflı təsvir etmək üçün yeni bir cəhd edə bilərik. Burada söhbət yüklənmənin geri alınmasından getməlidir, lakin sual yaranır: geri alınma hansı sistemdə baş verir və geri alınan yüklənmə hansı sistemə məxsusdur.

Sıxışdırılmış təsəvvür Ubw-də fəaliyyət qabiliyyətini saxlayır; deməli, o, öz yüklənməsini saxlamış olmalıdır. Geri alınan isə başqa bir şey olmalıdır. Əsl sıxışdırma (sonradan sıxışdırma) halını götürək, necə ki bu, şüuröncəsi və ya artıq şüurlu olan təsəvvür üzərində baş verir; onda sıxışdırma yalnız bundan ibarət ola bilər ki, təsəvvürdən Vbw sisteminə məxsus olan (şüur)öncəsi yüklənmə geri alınır. Təsəvvür onda yüklənməsiz qalır, ya Ubw tərəfindən yüklənmə alır, ya da əvvəllər malik olduğu Ubw yüklənməsini saxlayır. Yəni şüuröncəsi yüklənmənin geri alınması, şüursuz yüklənmənin saxlanması və ya şüuröncəsi yüklənmənin şüursuz yüklənmə ilə əvəz edilməsi. Yeri gəlmişkən qeyd edirik ki, biz bu mülahizəyə sanki qəsd etmədən belə bir fərziyyəni əsas qoymuşuq ki, Ubw sistemindən növbəti sistemə keçid yeni bir yazılış vasitəsilə deyil, vəziyyət dəyişikliyi, yüklənmədə bir dəyişmə vasitəsilə baş verir. Funksional fərziyyə burada topik fərziyyəni asanlıqla sahədən sıxışdırıb çıxarmışdır.

Lakin libidonun geri alınmasının bu prosesi sıxışdırmanın başqa bir xarakterini başa düşmək üçün kifayət etmir. Şüurlu qalmış və ya Şüursuzdan (Ubw) yüklənmə almış təsəvvürün öz yüklənməsi sayəsində Şüuröncəsi (Vbw) sisteminə daxil olmaq cəhdini niyə yeniləməli olmadığını başa düşmək mümkün deyil. O zaman libidonun ondan çəkilməsi təkrarən baş verməli olardı və eyni oyun tamamlanmadan davam edərdi, lakin nəticə sıxışdırmanın nəticəsi olmazdı. Eyni şəkildə, müzakirə olunan şüuröncəsi yüklənmənin çəkilməsi mexanizmi ilkin sıxışdırmanın təzahürü məsələsində də uğursuz olardı; bu halda axı şüursuz təsəvvür mövcuddur ki, o, hələ şüurlu sistemdən heç bir yüklənmə almamışdır, deməli, ondan belə bir yüklənmə çəkilə də bilməz.

Deməli, burada bizə başqa bir proses lazımdır ki, o, birinci halda sıxışdırmanı saxlayır, ikinci halda isə onun yaradılmasını və davamlılığını təmin edir və biz bunu yalnız əks-yüklənmə fərziyyəsində tapa bilərik ki, bunun vasitəsilə Şüuröncəsi sistem (Vbw) şüursuz təsəvvürün təzyiqinə qarşı özünü qoruyur. Şüuröncəsi sistemdə baş verən belə bir əks-yüklənmənin necə təzahür etdiyini klinik nümunələrdə görəcəyik. Məhz o, ilkin sıxışdırmanın daimi xərcini təmsil edir, həm də onun davamlılığına zəmanət verir. Əks-yüklənmə ilkin sıxışdırmanın yeganə mexanizmidir; əsl sıxışdırmada (sonradan sıxışdırmada) buna şüuröncəsi yüklənmənin çəkilməsi də əlavə olunur. Tamamilə mümkündür ki, məhz təsəvvürdən çəkilmiş yüklənmə əks-yüklənmə üçün istifadə olunur.

Biz görürük ki, psixi hadisələrin təsvirində dinamik və topik baxışdan başqa, üçüncü bir baxış nöqtəsini — oyanma kəmiyyətlərinin taleyini izləməyə və onların heç olmasa nisbi qiymətləndirilməsini əldə etməyə çalışan iqtisadi baxışı — tədricən nəzərə almağa başlamışıq. Psixoanalitik tədqiqatın kamilliyi olan bu baxış tərzini xüsusi bir adla fərqləndirməyi biz haqsız saymayacağıq. Təklif edirəm ki, əgər biz bir psixi prosesi onun dinamik, topik və iqtisadi münasibətlərinə görə təsvir edə bilsək, buna metapsixoloji təsvir deyilsin. Qabaqcadan demək olar ki, hazırkı anlayış səviyyəmizlə bu, bizə yalnız tək-tək yerlərdə nəsib olacaq.

Üç məlum transfer nevrozunda sıxışdırma prosesinin metapsixoloji təsvirini vermək üçün çəkingən bir cəhd edək. Bu zaman biz “yüklənmə”ni “libido” ilə əvəz edə bilərik, çünki bildiyimiz kimi, burada söhbət cinsi həvəslərin taleyindən gedir.

Təşviş histeriyasında prosesin ilk mərhələsi çox vaxt gözdən qaçır, bəlkə də həqiqətən nəzərdən qaçırılır, lakin diqqətli müşahidə zamanı yaxşı seçilir. Bu mərhələ ondan ibarətdir ki, təşviş nədən qorxduğu dərk edilmədən meydana çıxır. Güman etmək lazımdır ki, şüursuzda (Ubw) şüuröncəsi sistemə (Vbw) keçidi tələb edən bir sevgi təhriki mövcud idi; lakin bu sistemin ona yönəltdiyi yüklənmə qaçış cəhdi kimi ondan geri çəkildi və rədd edilmiş təsəvvürün şüursuz libido yüklənməsi təşviş olaraq axıdıldı. Prosesin təxmini təkrarı zamanı xoşagəlməz təşviş inkişafının öhdəsindən gəlmək üçün ilk addım atıldı. Qaçan yüklənmə bir əvəzedici təsəvvürə yönəldi ki, bu təsəvvür bir tərəfdən assosiativ olaraq rədd edilmiş təsəvvürlə bağlı idi, digər tərəfdən isə ondan uzaqlaşması sayəsində sıxışdırmadan çıxarılmışdı (yerdəyişmə əvəzedicisi) və hələ də ləngidilə bilməyən təşviş inkişafının rasionalizasiyasına imkan verirdi. Əvəzedici təsəvvür indi şüur (Bw) və ya şüuröncəsi (Vbw) sistemi üçün əks-yüklənmə rolunu oynayır, belə ki, o, sistemi sıxışdırılmış təsəvvürün şüurda meydana çıxmasına qarşı təmin edir, digər tərəfdən isə o, indi daha da ləngidilməz olan təşviş affektinin boşalmasının başlanğıc nöqtəsidir və ya özünü belə aparır. Klinik müşahidə göstərir ki, məsələn, heyvan fobiyasından əziyyət çəkən uşaq indi iki cür şəraitdə təşviş hiss edir: birincisi, sıxışdırılmış sevgi təhriki güclənməyə məruz qaldıqda, ikincisi, təşviş heyvanı dərk edildikdə. Əvəzedici təsəvvür bir halda şüursuz sistemdən şüur sisteminə keçid nöqtəsi kimi, digər halda isə təşviş boşalmasının müstəqil mənbəyi kimi özünü aparır. Şüur sisteminin hökmranlığının genişlənməsi adətən onda təzahür edir ki, əvəzedici təsəvvürün birinci oyanma üsulu ikincisi qarşısında getdikcə daha çox geri çəkilir. Bəlkə də sonda uşaq elə aparır ki, sanki ataya heç bir meyli yoxdur, sanki atadan tamamilə azad olmuşdur və sanki həqiqətən heyvandan qorxur. Yalnız o qədər ki, bu heyvan təşvişi şüursuz həvəs mənbəyindən qidalanaraq şüur sistemindən gələn bütün təsirlərə qarşı inadkar və həddindən artıq böyük olur və bununla da öz mənşəyinin şüursuz sistemdən olduğunu büruzə verir.

Sistem Bw-dən gələn qarşı yüklənmə beləliklə, təşviş histeriyasının ikinci mərhələsində əvəzedici formalaşmaya səbəb olmuşdur. Eyni mexanizm qısa müddət sonra yenidən tətbiq olunur. Bildiyimiz kimi, sıxışdırma prosesi hələ tamamlanmamışdır və əvəzedicidən qaynaqlanan təşviş inkişafını ləngitmək vəzifəsində yeni bir hədəf tapır. Bu, əvəzedici təsəvvürün bütün assosiasiya edilmiş ətrafının xüsusi intensivliklə yüklənməsi yolu ilə baş verir, nəticədə o, oyanmaya qarşı yüksək həssaslıq göstərə bilər. Bu quruluşun hər hansı bir nöqtəsindəki oyanma, əvəzedici təsəvvürlə əlaqəyə görə, kiçik bir təşviş inkişafına təkan verməlidir; bu təşviş isə indi siqnal kimi istifadə olunur ki, yüklənmənin yenidən qaçması ilə təşviş inkişafının davamını ləngitsin. Qorxulan əvəzedicidən nə qədər uzaqda həssas və diqqətli qarşı yüklənmələr yerləşdirilərsə, əvəzedici təsəvvürü təcrid etmək və yeni oyanmaları ondan uzaq saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuş mexanizm bir o qədər dəqiq işləyə bilər. Bu ehtiyat tədbirləri təbii ki, yalnız əvəzedici təsəvvürə xaricdən, qavrama vasitəsilə yaxınlaşan təhriklərə qarşı qoruyur, lakin heç vaxt sıxışdırılmış təsəvvürlə əlaqədən qaynaqlanan və əvəzedici təsəvvürə dəyən həvəs təhrikinə qarşı qoruya bilməz. Onlar yalnız əvəzedici, sıxışdırılmışın nümayəndəliyini yaxşı üstləndikdə təsir etməyə başlayırlar və heç vaxt tam etibarlı şəkildə işləyə bilməzlər. Həvəs təhrikinin hər artımında, əvəzedici təsəvvürün ətrafındakı qoruyucu divar bir az daha kənara köçürülməlidir. Digər nevrozlarda analoji şəkildə qurulan bütün bu konstruksiya fobiya adlanır. Əvəzedici təsəvvürün şüurlu yüklənməsindən qaçışın ifadəsi, təşviş histeriyasını tanımaq üçün istifadə edilən qaçınmalar, imtinalar və qadağalardır. Bütün prosesi nəzərdən keçirsək, deyə bilərik ki, üçüncü mərhələ ikinci mərhələnin işini daha böyük miqyasda təkrarlamışdır. Sistem Bw indi ətrafın qarşı yüklənməsi ilə əvəzedici təsəvvürün aktivləşməsinə qarşı qorunur, necə ki, əvvəllər əvəzedici təsəvvürün yüklənməsi ilə sıxışdırılmış təsəvvürün üzə çıxmasına qarşı qorunmuşdu. Yerdəyişmə yolu ilə əvəzedici formalaşma bu şəkildə davam etmişdir. Bundan əlavə qeyd edilməlidir ki, Sistem Bw əvvəllər yalnız sıxışdırılmış həvəs təhrikinin hücum qapısı olan kiçik bir nöqtəyə, yəni əvəzedici təsəvvürə malik idi, lakin sonunda bütün fobik quruluş şüursuz təsirin belə bir anklavına uyğun gəlir. Maraqlı bir məqam da odur ki, işə salınmış bütün müdafiə mexanizmi vasitəsilə həvəs təhlükəsinin xaricə proyeksiyası əldə edilmişdir. Mən elə davranır ki, sanki təşviş inkişafı təhlükəsi ona həvəs təhrikindən deyil, qavramadan gəlir və buna görə də bu xarici təhlükəyə qarşı fobik qaçınmaların qaçış cəhdləri ilə reaksiya verə bilər. Bu sıxışdırma prosesində bir şey uğurla nəticələnir: təşvişin ayrılması bir qədər nəzarət altına almaq, lakin yalnız şəxsi azadlıqda ağır qurbanlar verməklə. Həvəslərin tələblərindən qaçma cəhdləri ümumiyyətlə faydasızdır və fobik qaçışın nəticəsi yenə də narazıq doğurur.

Təşviş histeriyasında aşkarladığımız şərtlərin böyük bir hissəsi digər iki nevroz üçün də keçərlidir, beləliklə müzakirəni fərqlərə və əks-yüklənmənin roluna məhdudlaşdıra bilərik. Konversiya histeriyasında sıxışdırılmış təsəvvürün həvəs yüklənməsi simptomun innervasiyasına çevrilir. Şüursuz təsəvvürün bu innervasiyaya axın vasitəsilə nə qədər və hansı şərtlər daxilində boşaldıldığı, beləliklə onun Bw sisteminə doğru təzyiqini dayandıra bildiyi, bu və bənzər suallar histeriyanın xüsusi bir araşdırmasına saxlanılmağa daha yaxşıdır. Bw sistemindən (Vbw) gələn əks-yüklənmənin rolu konversiya histeriyasında açıqdır və simptomun yaranmasında üzə çıxır. Seçimi edən əks-yüklənmədir; həvəs təmsilçiliyinin hansı hissəsinə onun bütün yüklənməsinin cəmləşdirilə biləcəyini müəyyən edir. Simptom üçün seçilmiş bu hissə, Bw sisteminin müdafiə və ya cəza istəyinə eyni dərəcədə ifadə verilməsi şərtini ödəyir; buna görə də o, təşviş histeriyasının əvəzedici təsəvvürü kimi hər iki tərəfdən saxlanılır və həddindən artıq yüklənir. Bu münasibətdən asanlıqla belə nəticə çıxara bilərik ki, Bw sisteminin sıxışdırma səyi simptomun yüklənmə enerjisi qədər böyük olmaya bilər, çünki sıxışdırmanın gücü sərf edilmiş əks-yüklənmə ilə ölçülür və simptom yalnız əks-yüklənməyə deyil, həm də Ubw sistemindən gələn və onda sıxlaşdırılmış həvəs yüklənməsinə də arxalanır.

Məcburiyyət nevrozu üçün əvvəlki məqalədə verilmiş qeydlərə yalnız onu əlavə etmək lazımdır ki, burada Bw sisteminin əks-yüklənməsi ən aydın şəkildə ön plana çıxır. İlk sıxışdırmanı təşkil edən və sonradan sıxışdırılmış təsəvvürün nüfuzunun baş verdiyi yer, reaksiya təşəkkülü kimi təşkil olunan əks-yüklənmədir. Təşviş histeriyasında və məcburiyyət nevrozunda sıxışdırma işinin konversiya histeriyasındakı qədər uğurlu görünməməsinin səbəbi, əks-yüklənmənin üstünlük təşkil etməsi və boşaltma mexanizminin olmaması olduğu ehtimalına yer vermək olar.

V. Ubw sisteminin xüsusi xüsusiyyətləri

İki psixi sistemin fərqləndirilməsi, Ubw sisteminin proseslərinin, bir üst səviyyədəki sistemdə rast gəlinməyən xüsusiyyətlər göstərdiyinə diqqət yetirdikdə yeni bir məna kəsb edir.

Ubw sisteminin nüvəsi, yüklənmələrini boşaltmaq istəyən, yəni istək təhriklərindən ibarət olan həvəs təmsilçiliklərindən qurulur. Bu həvəs təhrikləri bir-biri ilə koordinasiya olunmuşdur, təsirsiz şəkildə yan-yana mövcud olurlar və bir-birinə zidd deyillər. Əgər bir-biri ilə uzlaşmaz görünən məqsədləri olan iki istək təhriki eyni vaxtda aktivləşdirilirsə, bu iki təhrik bir-birindən geri çəkilmir və ya bir-birini ləğv etmir, əksinə, orta bir məqsəd, bir kompromis yaratmaq üçün birləşirlər.

Bu sistemdə inkar, şübhə və ya qeyri-müəyyənlik dərəcələri yoxdur. Bunların hamısı yalnız Ubw və Vbw arasındakı senzura işi nəticəsində daxil edilir. İnkar, daha yüksək səviyyəli sıxışdırmanın əvəzidir. Ubw-da yalnız daha çox və ya daha az güclü yüklənmiş məzmunlar mövcuddur.

Yüklənmə intensivliklərində çox daha böyük bir hərəkətlilik hökm sürür. Yerdəyişmə prosesi vasitəsilə bir təsəvvür öz yüklənməsinin bütün miqdarını başqasına verə bilər, sıxlaşdırma prosesi vasitəsilə isə bir neçə başqasının bütün yüklənməsini öz üzərinə götürə bilər. Mən bu iki prosesi, belə adlandırılan psixi ilkin prosesin əlamətləri kimi nəzərdən keçirməyi təklif etmişəm. Bw sistemində ikinci dərəcəli proses hökm sürür; Vbw sisteminin elementləri üzərində belə bir ilkin prosesin baş verməsinə icazə verildiyi yerdə, o, “gülünc” görünür və gülüşə səbəb olur.

Ubw sisteminin prosesləri zamansızdır, yəni onlar zamanla sıralanmır, keçən zamanla dəyişdirilmir və ümumiyyətlə zamana heç bir əlaqəsi yoxdur. Zaman əlaqəsi də Bw sisteminin işinə bağlıdır.

Ubw prosesləri də reallığa eyni dərəcədə əhəmiyyət vermir. Onlar həzz prinsipinə tabedir; onların taleyi yalnız nə qədər güclü olduqlarından və həzz-xoşagəlməzlik tənzimləməsinin tələblərini yerinə yetirib-yetirməmələrindən asılıdır.

Xülasə edək: Ziddiyyətsizlik, ilkin proses (yüklənmələrin hərəkətliliyi), zamansızlıq və xarici reallığın psixi reallıqla əvəz edilməsi, Ubw sisteminə aid proseslərdə tapmağı gözləyə biləcəyimiz xarakterlərdir.² Şüursuz proseslər bizim üçün yalnız yuxu və nevroz şəraitində tanına bilər, yəni Vbw sisteminin yüksək prosesləri bir aşağılaşma (geriləmə) ilə əvvəlki səviyyəyə qaytarıldıqda. Öz-özlüyündə onlar tanınmaz, hətta mövcud ola bilməz, çünki Ubw sistemi çox erkən mərhələdə bw sistemi tərəfindən örtülür; bw sistemi isə şüura və hərəkətə çıxış yolunu öz üzərinə götürmüşdür. Ubw sisteminin boşalması affekt inkişafı üçün bədən innervasiyasına yönəlir, lakin bu boşalma yolu da, eşitdiyimiz kimi, Vbw tərəfindən ona etiraz edilir. Ubw sistemi tək başına, normal şəraitdə, artıq təşkil olunmuş reflekslər istisna olmaqla, məqsədyönlü əzələ hərəkətini həyata keçirə bilməz.

Ubw sisteminin təsvir edilmiş xarakterlərinin tam mənası, onları Vbw sisteminin xüsusiyyətləri ilə qarşılaşdırdığımız və onlara nisbətən ölçdüyümüz təqdirdə bizə yalnız aydınlaşa bilər. Lakin bu, bizi o qədər uzağa aparardı ki, mən yenidən bir təxirə salınmanı təsdiqləməyi və iki sistemin müqayisəsini yalnız yüksək sistemin qiymətləndirilməsi ilə əlaqədar olaraq aparmağı təklif edirəm. Ən zəruri olanlar artıq indi qeyd edilməlidir.⁶⁴

Vbw sisteminin prosesləri — artıq şüurlu və ya yalnız şüur qabiliyyətinə malik olmasından asılı olmayaraq — yüklənmiş təsəvvürlərdən axın meylinin ləngidilməsini göstərir. Proses bir təsəvvürdən digərinə keçdikdə, birincisi öz yüklənməsinin bir hissəsini saxlayır və yalnız kiçik bir hissə yerdəyişməyə məruz qalır. İlkin prosesdəki kimi yerdəyişmələr və sıxlaşdırmalar istisna edilir və ya çox məhdudlaşdırılır. Bu münasibət J. Breyeri psixi həyatda yüklənmə enerjisinin iki fərqli vəziyyətinin — tonik bağlı və sərbəst hərəkət edən, axına can atan bir vəziyyətin — qəbul edilməsinə vadar etmişdir. Mən hesab edirəm ki, bu fərqləndirmə indiyədək sinir enerjisinin mahiyyəti haqqında ən dərin anlayışımızı təmsil edir və bunun ətrafından necə keçiləcəyini görmürəm. Metapsixoloji təsvirin təcili ehtiyacı — bəlkə də həddindən artıq cəsarətli bir təşəbbüs — bu nöqtədə müzakirəni davam etdirməkdir.

Vbw sisteminə bundan əlavə, təsəvvür məzmunları arasında qarşılıqlı əlaqə qabiliyyətinin yaradılması, belə ki, onlar bir-birinə təsir edə bilsinlər, onların zaman sıralanması, bir və ya bir neçə senzuranın tətbiqi, reallıq yoxlaması və reallıq prinsipi aiddir. Şüurlu yaddaş da tamamilə Vbw-dən asılı görünür; o, Ubw-da təcrübələrin qeyd olunduğu xatirə izlərindən kəskin şəkildə ayrılır və ehtimal ki, şüurlu təsəvvürün şüursuz təsəvvürə münasibəti üçün qəbul etmək istədiyimiz, lakin artıq rədd etdiyimiz xüsusi bir qeydə uyğun gəlir. Bu kontekstdə biz, yüksək sistemi adlandırmaqda tərəddüdümüzə — ki, onu indi istiqamətsiz şəkildə bəzən bw, bəzən Bw adlandırırıq — son qoymaq üçün vasitələri də tapacağıq.

Burada, psixi funksiyaların iki sistem arasında bölünməsi haqqında aşkar etdiklərimizi tələsmədən ümumiləşdirməmək barədə xəbərdarlıq yerində olar. Biz, yetişmiş insanda müşahidə olunan vəziyyətləri təsvir edirik; bu insanda Ubw sistemi, qəti mənalı desək, yalnız yüksək təşkilatlanmanın mərhələsi kimi fəaliyyət göstərir. Bu sistemin fərdi inkişaf dövründə hansı məzmuna və hansı əlaqələrə malik olduğu, habelə heyvanlarda ona hansı əhəmiyyətin verildiyi, bizim təsvirimizdən çıxarılmağı, əksinə, müstəqil şəkildə araşdırılmağı tələb edir. İnsanlarda da iki sistemin məzmun və xarakterlərini dəyişdirdiyi və ya hətta bir-biri ilə yerini dəyişdiyi, bəzi xəstəlik şəraitlərinin mövcud olmasına hazır olmalıyıq.

VI. İki sistemin qarşılıqlı əlaqəsi

Ubw-nin sakit qaldığını, bütün psixi işin isə Vbw tərəfindən görüldüyünü, Ubw-nin bitmiş bir şey, rudimentar bir orqan, inkişafın qalığı olduğunu təsəvvür etmək ədalətsizlik olardı. Və ya iki sistemin qarşılıqlı əlaqəsinin yalnız sıxışdırma aktına məhdudlaşdığını, Vbw-nin özünə maneə kimi görünən hər şeyi Ubw uçurumuna atdığını fərz etmək də belədir. Əksinə, Ubw canlı, inkişaf qabiliyyətli və Vbw ilə bir sıra digər əlaqələr, o cümlədən əməkdaşlıq əlaqəsi saxlayır. Ümumiləşdirərək demək lazımdır ki, Şüursuz (Ubw) özünü təxminən «nəsl» adlandırdığımız məhsullarla davam etdirir, həyatın təsirlərinə açıqdır, daim Vbw-yə təsir edir və öz növbəsində Vbw tərəfindən təsirlənməyə belə məruz qalır.

Şüursuzun məhsullarının öyrənilməsi, iki psixi sistem arasında sxematik təmiz bir ayrılıq gözləntimizə ciddi bir məyusluq yaşadacaq. Bu, nəticələrimizdən narazılıq doğuracaq və ehtimal ki, psixi proseslərin bizim ayırma üsulunun dəyərini şübhə altına almaq üçün istifadə ediləcək. Lakin biz yalnız müşahidə nəticələrini nəzəriyyəyə çevirməkdən başqa vəzifəmiz olmadığını irəli sürəcəyik və ilk cəhddə sadəliyi ilə özünü təklif edən hamar bir nəzəriyyəyə nail olmağı öhdəliyimizdən kənar tutacağıq. Biz, müşahidəyə uyğun olduqları müddətcə, onun mürəkkəbliklərini müdafiə edirik və məhz bu mürəkkəbliklər vasitəsilə, özündə sadə olan, lakin reallığın mürəkkəbliklərinə cavab verən bir vəziyyətin son biliksinə yönəldiləcəyimiz ümidini itirmirik.

Təsvir edilən xarakterə malik şüursuz həvəs təhriklərinin məhsulları arasında əks istiqamətli təyinatları özündə birləşdirənlər də var. Onlar bir tərəfdən yüksək dərəcədə təşkil olunmuşdur, ziddiyyətsizdirlər, Bw sisteminin bütün qazanımlarını mənimsəmişdirlər və bizim bu sistemin formalaşmalarına dair hökmümüzə görə, onlardan demək olar ki, fərqlənməzdirlər. Digər tərəfdən isə şüursuzdurlar və şüurlu olmağa qadir deyillər. Deməli, keyfiyyətcə Vbw sisteminə aiddirlər, faktiki olaraq isə Şüursuza (Ubw) aiddirlər. Onların mənşəyi, taleyləri üçün həlledici amil olaraq qalır. Onları insan irqi qarışıqları ilə müqayisə etmək lazımdır; bu qarışıqlar böyük ölçüdə artıq ağlara bənzəsələr də, rəngli mənşəklərini bir və ya digər diqqət çəkən xüsusiyyətlə açıqlayır və buna görə də cəmiyyət tərəfindən kənarlaşdırılır, ağların heç bir imtiyazından istifadə edə bilmirlər. Normal insanların və nevrotiklərin fantaziya formalaşmaları, yuxu və simptom yaranmasının mərhələləri kimi tanıdığımız və yüksək təşkilatlanmalarına baxmayaraq sıxışdırılmış qalan, bu vəziyyətdə şüurlu ola bilməyən məhsullar məhz bu qəbildəndir. Onlar şüur səthinə yaxınlaşırlar, intensiv yüklənməyə malik olmadıqları müddətcə narahat edilmədən qalır, lakin müəyyən bir yüklənmə həddini aşdıqları anda geri qaytarılırlar. Şüursuzun (Ubw) eyni dərəcədə yüksək təşkilatlanmış məhsulları, əvəzedici formalaşmalardır; lakin bunlara, məsələn, Vbw-nin əks yüklənməsi ilə qarşılaşma kimi əlverişli bir münasibət sayəsində şüura nüfuz etmək müvəffəqiyyəti qazanılır.

Əgər biz başqa bir yerdə şüurlanma şərtlərini daha ətraflı araşdırsaq, burada ortaya çıxan çətinliklərin bir hissəsi həll oluna bilən olacaq. Burada, indiyə qədərki şüursuzdan (Ubw) yuxarıya doğru qalxan nəzəriyyəyə qarşı, şüurdan başlayaraq aşağıya doğru gedən bir nəzəriyyəni qoymaq bizə faydalı görünə bilər. Şüur qarşısına psixi proseslərin bütün cəmi, şüuröncəsi (Vorbewusste) sahəsi kimi çıxır. Bu şüuröncəsinin çox böyük bir hissəsi şüursuzdan gəlir, onun törəmələrinin xarakterini daşıyır və şüurlu ola bilməzdən əvvəl bir senzura mərhələsindən keçir. Şüuröncəsinin digər bir hissəsi isə senzurasız şüurlu ola bilir. Burada biz əvvəlki bir fərziyyəyə zidd olan bir nəticəyə gəlirik. Sıxışdırma nəzəriyyəsinə baxarkən, şüurlanma üçün həlledici olan senzuranı şüursuz (Ubw) və şüuröncəsi (Vbw) sistemləri arasına yerləşdirməyə məcbur olmuşduq. İndi isə bizə şüuröncəsi (Vbw) və şüur (Bw) arasında bir senzura təklif olunur. Lakin biz bu mürəkkəblikdə heç bir çətinlik görməmək və hər bir sistemdən növbəti daha yüksək sistemə keçidə, yəni psixi təşkilatın daha yüksək mərhələsinə doğru hər irəliləyişə yeni bir senzuranın uyğun gəldiyini fərz etmək yaxşı edirik. Bununla belə, qeydlərin davamlı yenilənməsi fərziyyəsi artıq aradan qalxır.

Bütün bu çətinliklərin səbəbi, psixi proseslərin bizə birbaşa verilən yeganə xarakteri olan şüurluluğun sistemləri ayırd etmək üçün heç bir şəkildə yararlı olmamasında axtarılmalıdır. Şüurlu olanın həmişə şüurlu olmaması, bəzən müvəqqəti olaraq latent (gizli) olması bir yana, müşahidə bizə göstərdi ki, şüuröncəsi (Vbw) sisteminin xüsusiyyətlərini paylaşan çox şey şüurlu olmur və biz hələ də şüurlanmanın diqqətinin müəyyən istiqamətləri ilə məhdudlaşdırıldığını öyrənməliyik. Beləliklə, şüurun nə sistemlərlə, nə də sıxışdırma ilə sadə bir əlaqəsi var. Həqiqət odur ki, yalnız psixi olaraq sıxışdırılmış olan şüurdan uzaq qalmır, həm də Mənimizi idarə edən təhriklərin, yəni sıxışdırılmış olanın ən güclü funksional əksinin bir hissəsi də şüurdan uzaq qalır. Psixi həyatın metapsixoloji nəzəriyyəsinə nail olmaq istədikcə, biz “şüurluluq” simptomunun əhəmiyyətindən özümüzü azad etməyi öyrənməliyik.

Biz hələ də bu simptomdan asılı olduğumuz müddətcə, ümumi qanunauyğunluqlarımızın qaydadan kənara çıxan hallarla mütəmadi olaraq pozulduğunu görürük. Görürük ki, şüuröncəsinin (Vbw) törəmələri əvəzedici quruluşlar və simptomlar kimi şüurlu olurlar; adətən şüursuzluğa qarşı böyük təhriflərlə, lakin çox vaxt sıxışdırmanı tələb edən bir çox xarakterin qorunması ilə. Tapırıq ki, bir çox şüuröncəsi quruluşu şüursuz qalır; halbuki, fikrimizcə, təbiətlərinə görə çox asanlıqla şüurlu ola bilərdilər. Ehtimal ki, onlarda şüursuzun (Ubw) daha güclü cazibəsi özünü büruzə verir. Bizə daha əhəmiyyətli fərqi şüurlu ilə şüuröncəsi arasında deyil, şüuröncəsi ilə şüursuz arasında axtarmağımız tövsiyə olunur. Şüursuz (Ubw), şüuröncəsinin (Vbw) sərhədində senzura tərəfindən geri qaytarılır; onun törəmələri bu senzuranı yan keçə, yüksək dərəcədə təşkilatlana, şüuröncəsi sistemdə müəyyən bir yüklənmə intensivliyinə qədər böyüyə bilər, lakin bu həddi aşıb şüura nüfuz etmək istədikdə, şüursuz sistemin törəmələri kimi tanınır və şüuröncəsi ilə şüur arasındakı yeni senzura sərhədində yenidən sıxışdırılır. Birinci senzura şüursuz sistemin özünə qarşı, ikincisi isə onun şüuröncəsi törəmələrinə qarşı işləyir. Fərdi inkişaf prosesində senzuranın bir qədər irəli sürüldüyünü düşünmək olar.

Psixoanalitik müalicədə biz Vbw və Bw sistemləri arasındakı ikinci senzuranın mövcudluğuna dair şübhə doğurmayan sübutlar təqdim edirik. Biz xəstədən şüursuz sistemin bol sayda törəmələrini yaratmasını tələb edirik, bu şüuröncəsi formaların şüurlaşmasına qarşı senzuranın irəli sürdüyü etirazları dəf etməyə məcbur edirik və bu senzuranı məğlub edərək, əvvəlki senzuranın işi olan sıxışdırmanın aradan qaldırılmasına yol açırıq. Əlavə olaraq qeyd edək ki, Vbw və Bw arasındakı senzuranın mövcudluğu bizi xəbərdar edir ki, şüurlaşma sadəcə bir qavrama aktı deyil, ehtimal ki, həm də bir artıq yüklənmə, psixi təşkilatın daha bir irəliləyişidir.

Şüursuz sistemin digər sistemlərlə əlaqəsinə tərəf çevrilək; bu, daha çox yeni şeylər müəyyən etmək üçün deyil, ən aydın məqamları nəzərdən qaçırmaq üçün deyil. Həvəs fəaliyyətinin köklərində sistemlər bir-biri ilə ən geniş şəkildə əlaqə saxlayırlar. Burada qıcıqlanan proseslərin bir hissəsi şüursuz sistemdən, sanki bir hazırlıq mərhələsindən keçirmiş kimi, keçir və Bw-da ən yüksək psixi təşkilata çatır, digər hissəsi isə şüursuz sistemdə saxlanılır. Lakin şüursuz sistem həm də xarici qavramadan gələn təcrübələrdən təsirlənir. Qavramadan şüursuz sistemə gedən bütün yollar normada açıq qalır; yalnız şüursuz sistemdən irəliyə aparan yollar sıxışdırma tərəfindən bağlanır.

Çox diqqətəlayiqdir ki, bir insanın şüursuz sistemi Bw-nu yan keçərək, başqa bir insanın şüursuz sisteminə reaksiya verə bilər. Bu fakt daha dərin araşdırmağa layiqdir, xüsusilə də şüuröncəsi fəaliyyətin bununla əlaqədar olaraq istisna edilib-edilməyəcəyi istiqamətində, lakin təsvir olaraq bu, inkar edilə bilməz.

Vbw (və ya Bw) sisteminin məzmunu bir hissəsi həvəs həyatından (şüursuz sistemin vasitəçiliyi ilə), digər hissəsi isə qavramadan gəlir. Bu sistemin proseslərinin şüursuz sistemə birbaşa təsir göstərə bilmə dərəcəsi şübhəlidir; patoloji halların araşdırması çox vaxt şüursuz sistemin inanılmaz dərəcədə müstəqilliyini və təsirsizliyini göstərir. İstəklərin tamamilə ayrılması, iki sistemin mütləq parçalanması xəstəliyin ümumi xarakteristikasıdır. Yalnız psixoanalitik müalicə Bw-dan şüursuz sistemin təsirlənməsinə əsaslanır və göstərir ki, belə bir təsir, çətin olsa da, qeyri-mümkün deyil. İki sistem arasında vasitəçilik edən şüursuz sistemin törəmələri, artıq qeyd edildiyi kimi, bizə bu nailiyyətə yol açır. Lakin biz ehtimal edə bilərik ki, Bw tərəfindən şüursuz sistemdə spontan baş verən dəyişiklik çətin və yavaş gedən bir prosesdir.

Bir şüuröncəsi və bir şüursuz, hətta intensiv şəkildə sıxışdırılmış təhrik arasında əməkdaşlıq, şüursuz təhrikin hökmran olan istəklərdən biri ilə eyni istiqamətdə fəaliyyət göstərə biləcəyi vəziyyət yarandıqda baş verə bilər. Bu halda sıxışdırma ləğv edilir və sıxışdırılmış fəaliyyət Mənin nəzərdə tutduğunun gücləndirilməsi kimi qəbul edilir. Şüursuz yalnız bu konfiqurasiya üçün Mənyönümlü olur, lakin onun sıxışdırılmasında başqa vaxtlarda heç bir dəyişiklik edilmir. Bu əməkdaşlıqda Şüursuzun uğuru aydın görünür; gücləndirilmiş istəklər normal olanlardan fərqli davranır, onlar xüsusi mükəmməl nəticələr əldə etməyə qabiliyyət verir və müxalifətə qarşı təqribən məcburiyyət simptomları kimi bənzər bir müqavimət nümayiş etdirirlər.

Şüursuzun məzmununu psixi bir ilkin əhali ilə müqayisə etmək olar. Əgər insanda irsi psixi formasiyalar, heyvanların instinktinə analog olan bir şey varsa, bu, Şüursuzun nüvəsini təşkil edir. Sonradan uşaqlıq inkişafı dövründə yararsız hesab edilib kənarlaşdırılan, təbiətcə irsi olanlardan fərqli olmaya bilən şeylər də buna əlavə olunur. İki sistemin məzmununun kəskin və qəti ayrılması adətən yalnız pubert dövründə baş verir.

VII. Şüursuzun tanınması

Yuxarıdakı müzakirələrdə topladığımız qədərini, yalnız yuxu həyatı və transfer nevrozları haqqında biliyə əsaslanaraq Şüursuz haqqında demək olar. Bu, əlbəttə ki, çox deyil, yer-yerdə aydınlaşdırılmamış və çaşdırıcı təəssürat yaradır və hər şeydən əvvəl, Şüursuzu artıq məlum olan bir kontekstə yerləşdirmək və ya ona daxil etmək imkanından məhrumdur. Yalnız narsisistik psixonevrozlar adlandırdığımız xəstəliklərdən birinin təhlili, bizə sirli Şüursuzu daha yaxınlaşdıran və onu sanki əlçatan edən anlayışlar təqdim etməyi vəd edir.

Abrahamın (1908) vicdanlı müəllifin mənim təşəbbüsümə aid etdiyi bir işindən bəri, biz Kraepelinin Dementia praecox-unu (Bleylerin şizofreniyasını) Mən və obyekt arasındakı ziddiyyətə olan davranışı ilə xarakterizə etməyə çalışırıq. Transfer nevrozlarında (təşviş və konversiya histeriyası, məcburiyyət nevrozu) bu ziddiyyəti ön plana çıxaran heç nə yox idi. Obyektdən məhrum olmanın nevrozun başlanğıcına səbəb olduğunu və nevrozun real obyektdən imtinanı nəzərdə tutduğunu, həmçinin real obyektdən çəkilən libidonun xəyali bir obyektə və oradan da sıxışdırılmış bir obyektə geri qayıtdığını (introvertasiya) bilirdik. Lakin bu xəstəliklərdə obyekt yüklənməsi ümumiyyətlə böyük enerji ilə saxlanılır və sıxışdırma prosesinin daha incə tədqiqatı bizə, sıxışdırmaya baxmayaraq — daha doğrusu, onun nəticəsində — Şüursuz sisteminə daxil olan obyekt yüklənməsinin davam etdiyini qəbul etməyə məcbur edir. Bu xəstəliklərdə terapevtik olaraq istifadə etdiyimiz transfer qabiliyyəti, əlbəttə ki, pozulmamış obyekt yüklənməsini şərt kimi tələb edir.

Şizofreniyada isə bizə belə bir fərziyyə məcburi şəkildə qəbul etdirildi: sıxışdırma prosesindən sonra geri çəkilən libido yeni bir obyekt axtarmır, əksinə, Mənə qayıdır; deməli, burada obyekt yüklənmələri tərk edilir və narsisizmin primitiv, obyektsiz vəziyyəti yenidən bərpa olunur. Bu xəstələrin transferə qadir olmaması — xəstəlik prosesinin əhatə etdiyi dərəcəyə qədər — və bunun nəticəsində yaranan terapevtik əlçatmazlıq, onlara məxsus olan xarici dünyaya qarşı imtina, öz Mənlərinin həddindən artıq yüklənməsinin əlamətlərinin ortaya çıxması, tam apatiyaya doğru gedən nəticə, bütün bu klinik xüsusiyyətlər obyekt yüklənmələrinin tərk edilməsi fərziyyəsinə mükəmməl uyğun gəlir. İki psixi sistemin qarşılıqlı münasibəti baxımından bütün müşahidəçilərə diqqət çəkən məqam, şizofreniyada bir çox şeyin şüurlu şəkildə ifadə edilməsidir; biz isə transfer nevrozlarında bu cür halları yalnız psixoanaliz vasitəsilə şüursuzda sübut edə bilərik. Lakin əvvəlcə Mən-obyekt münasibəti ilə şüur münasibətləri arasında başa düşülə bilən bir əlaqə qurmaq mümkün olmadı.

Axtarılan cavab gözlənilməz bir yolla ortaya çıxır. Şizofreniya xəstələrində, xüsusilə də çox öyrədici olan ilkin mərhələlərdə, dilin bir sıra dəyişiklikləri müşahidə edilir; bunlardan bəziləri müəyyən bir baxış bucağından nəzərdən keçirilməyə layiqdir. İfadə üslubu çox vaxt xüsusi bir diqqətin mərkəzində olur, “seçilmiş” və “süslənmiş” olur. Cümlələr quruluşunda xüsusi bir dezorganlaşmaya uğrayır və bu səbəbdən biz onları başa düşə bilmirik; nəticədə xəstələrin ifadələrini mənasız hesab edirik. Bu ifadələrin məzmununda çox vaxt bədən orqanlarına və ya bədən innervasiyalarına olan münasibət ön plana çıxarılır. Buna əlavə olaraq, şizofreniyanın histerik və ya məcburiyyət nevrozlarının əvəzedici formalarına bənzəyən bəzi simptomlarında, əvəzedici ilə sıxışdırılmış olan arasındakı münasibətdə, adı çəkilən iki nevrozda bizi təəccübləndirəcək xüsusiyyətlər müşahidə edilir.

Dr. V. Tausk (Vyana) mənə şizofreniyanın başlanğıc mərhələlərində apardığı bəzi müşahidələrini təqdim etdi; bu müşahidələr, xəstənin öz sözlərinin izahını vermək istəməsi üstünlüyünə malikdir. İndi onun iki nümunəsi üzərində hansı baxışı müdafiə etmək niyyətində olduğumu göstərmək istəyirəm; əlbəttə, hər bir müşahidəçinin belə materialı bolluqla təqdim etməsinin asan olacağına şübhə etmirəm.

Tauskun xəstələrindən biri, sevgilisi ilə mübahisədən sonra klinikaya gətirilən bir qız, belə şikayət edir:

“Gözlər düzgün deyil, onlar tərsinə dönüb.” Bu sözləri o, nizamlı bir dillə sevgilisini ittiham edən bir sıra sözlər söyləyərək özü izah edir. “O, onu heç cür başa düşə bilmir, hər dəfə fərqli görünür, o, ikiüzlüdür, gözlərini tərsinə çevirən biridir, ona gözlərini tərsinə çevirib, indi gözləri tərsinə dönüb, artıq bunlar onun gözləri deyil, dünyaya indi başqa gözlərlə baxır.”

Xəstələrin öz başa düşülməz nitqi haqqında etdikləri açıqlamalar, həmin nitqin ümumi başa düşülən ifadələrdə ekvivalentini ehtiva etdikləri üçün təhlil dəyərinə malikdirlər; onlar eyni zamanda şizofrenik söz düzəltmələrinin mənası və mənşəyi haqqında da məlumat verirlər. Tauskla uyğun olaraq, bu nümunədən onu qabarıq şəkildə vurğulayıram ki, orqanla (göz ilə) əlaqə bütün məzmunun təmsili üçün önə çıxıb. Şizofrenik nitqdə burada hipoxondrik bir xüsusiyyət var, o, orqan nitqinə çevrilib.

Həmin xəstənin ikinci açıqlaması: «O, kilsədə dayanır, birdən-birə onu bir silkələyir, başqası onu yerləşdirirmiş kimi, sanki yerləşdirilirmiş kimi, özünü fərqli cür yerləşdirməlidir».

Buna qarşı sevgiliyə yönəldilən yeni bir ittihamlar silsiləsi ilə aparılan təhlil belədir: «O, adi biridir, o, evdən gəldiyi halda incə olan qadını da adi etdi... O, ona bənzəyən birini yaratdı, ona özünün ondan üstün olduğuna inandıraraq; indi o, elə olduğu kimi, yəni onun kimi olub, çünki ona inandırıb ki, ona bənzəsə, daha yaxşı olacaq. O, özünü dəyişib, indi o, onun kimidir (Eyniləşmə!), o, onu dəyişib».

«Özünü fərqli yerləşdirmək» hərəkəti, Tauskun qeyd etdiyi kimi, «dəyişdirmək» sözünün və sevgili ilə eyniləşmənin təsviridir. Mən yenidən bütün düşüncə prosesinin fiziki innervasiyanı (daha çox onun hissiyyatını) məzmununda daşıyan elementinin üstünlüyünü qabarıq şəkildə vurğulayıram. Əks halda, bir histeriyalı birinci halda spazmla gözlərini döndərərdi, ikinci halda isə silkələnməni həqiqətən icra edərdi, buna təkan və ya ondan gələn hissiyyatı hiss etmək əvəzinə; hər iki halda isə o, bununla bağlı şüurlu bir fikrə malik olmazdı və sonradan belə fikirləri açıqlamaq qabiliyyətində də olmazdı.

Bu iki müşahidə, bizim hipoxondrik və ya orqan nitqi adlandırdığımız şeyin şahididir. Lakin onlar, eyni zamanda, bizim üçün daha vacib görünsə də, Bleylerin monografiyasında toplanmış nümunələr üzərində istənilən qədər dəfə sübut edilə bilən və müəyyən bir düstura salına bilən başqa bir vəziyyəti xatırladırlar. Şizofreniyada sözlər, latent yuxu düşüncələrindən yuxu təsvirlərini yaradan, bizim psixi ilkin proses adlandırdığımız prosesə tabe edilir. Onlar sıxlaşdırılır və yerdəyişmə vasitəsilə öz yüklənmələrini bir-birinə tamamilə ötürürlər; proses elə bir həddə qədər gedə bilər ki, çoxsaylı əlaqələri sayəsində buna uyğun olan tək bir söz bütün bir fikirlər zəncirinin təmsilçiliyini öz üzərinə götürür. Bleyler, Yunq və onların şagirdlərinin işləri məhz bu iddia üçün zəngin material təqdim edib.

Bu təəssüratlardan nəticə çıxarmazdan əvvəl, şizofrenik ilə histerik və məcburiyyət nevrozu əvəzedici formalaşmaları arasındakı incə, lakin yenə də qəribə təsir yaradan fərqləri xatırlayaq. Hazırda müşahidə etdiyim bir xəstə, üz dərisinin pis vəziyyətinə görə həyatın bütün maraqlarından uzaqlaşır. O, qara nöqtələri (mitesser) və hər kəsin üzündə gördüyü dərin çuxurları olduğunu iddia edir. Təhlil göstərir ki, o, kastrasiya kompleksini öz dərisi üzərində yaşayır. Əvvəlcə o, qara nöqtələri ilə vicdan əzabı çəkmədən məşğul olurdu; onların sıxılması ona böyük məmnunluq verirdi, çünki, dediyinə görə, oradan bir şey çıxırdı. Sonra o, hər hansı bir qara nöqtəni təmizlədiyi yerdə dərin çuxur yarandığına inanmağa başladı və “daim əl ilə işləməsi” nəticəsində dərisini sonsuza qədər xarab etdiyi üçün özünə ən şiddətli ittihamlar yönəltdi. Aydındır ki, qara nöqtələrin məzmununun sıxılması ona onaniya üçün əvəzdir. Sonradan onun günahı ilə yaranan çuxur, qadın cinsiyyət orqanıdır, yəni onaniya ilə qıcıqlandırılmış kastrasiya təhdidinin (və ya onu təmsil edən fantaziyanın) reallaşmasıdır. Bu əvəzedici formalaşma hipoxondrik xarakterinə baxmayaraq, histerik konversiyaya çox bənzəyir; lakin insan, histeriyada belə bir əvəzedici formalaşmanın baş verə biləcəyinə inanmamaqdan əvvəl, burada başqa bir şeyin işlədiyi hissini yaşayır və fərqliliyin nədə ibarət olduğunu söyləyə bilməz. Bir dəri məsaməsi qədər kiçik çuxuru, histerik, adətən içi boş olan bütün mümkün əşyalarla müqayisə etdiyi vaginanın simvolu kimi qəbul etməyəcək. Həmçinin, çuxurların çoxluğu onun onları qadın cinsiyyət orqanının əvəzi kimi istifadə etməsinin qarşısını alacaq. Tauskun illər əvvəl Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətinə məlumat verdiyi gənc xəstə üçün də eyni şey keçərlidir. O, əks halda tamamilə məcburiyyət nevrozu xəstəsi kimi davranırdı, tualet hazırlığı və s. üçün saatlar sərf edirdi. Lakin onun öz ləngimələrinin mənasını müqavimətsiz bildirməsi diqqət çəkirdi. Məsələn, corabları geyinərkən ona toxumanın gözəlciklərini, yəni dəlikləri, bir-birindən ayırması lazım gəldiyi fikri mane olurdu və hər bir dəlik ona qadın cinsiyyət açılışının simvolu idi. Bu da məcburiyyət nevrozu xəstəsinə aid edilməməlidir; corab geyinmə zamanı eyni cür təəssüf hissi keçirən R. Raytlerin müşahidə etdiyi belə bir xəstə, müqavimətləri dəf etdikdən sonra ayağın penis simvolu olduğunu, corabın geyindirilməsinin onanistik akt olduğunu izah etmişdi və onaniya obrazını tamamlamaq və ya onu geri qaytarmaq üçün corabı davamlı olaraq geyinib çıxarmalı idi.⁶⁵

Şizofrenik əvəzedici formalaşmaya və simptomlara o qəribə xarakteri nəyin verdiyini soruşsaq, nəhayət, söz əlaqəsinin məna əlaqəsinə üstünlük verdiyini dərk edirik. Bir məməli heyvanın ifadəsi ilə penisdən olan boşalma arasında olduqca az bir məna oxşarlığı var; sayısız səthi dəri məsamələri ilə qın arasında isə daha da az bir oxşarlıq mövcuddur; lakin birinci halda hər iki dəfə bir şey püskürür və ikinci hal üçün məhz o sinik cümlə hərfi mənada doğrudur: Deşik deşkdir. Əvəzləməni dil ifadəsinin bərabərliyi, göstərilən şeylərin oxşarlığı deyil, təyin etmişdir. Söz və şey bir-biri ilə üst-üstə düşmədikdə, şizofrenik əvəzedici formalaşma transfer nevrozlarındakı formalaşmadan fərqlənir.

Bu dərk etməni, şizofreniyada obyekt yüklənmələrinin tərk edildiyi fərziyyəsi ilə birləşdirək. Onda modifikasiya etməliyik: obyektlərin söz təsəvvürlərinin yüklənməsi saxlanılır. Bizə şüurlu obyekt təsəvvürü adlandırmağa icazə verilən şey, indi bizə söz təsəvvürünə və məna təsəvvürünə parçalanır; məna təsəvvürü isə yüklənmədə, əgər birbaşa məna xatirə obrazları deyilsə, onlardan daha uzaqda olan və onlardan törəmiş xatirə izlərindən ibarətdir. Birdən-birə, şüurlu təsəvvürün şüursuz təsəvvürdən nə ilə fərqləndiyini bildiyimizə inanırıq. İkisi, düşündüyümüz kimi, eyni məzmunun müxtəlif psixi yerlərdə müxtəlif qeydləri deyil, həmçinin eyni yerdə müxtəlif funksional yüklənmə vəziyyətləri deyil, əksinə, şüurlu təsəvvür məna təsəvvürünü və ona aid olan söz təsəvvürünü əhatə edir, şüursuz olan isə yalnız məna təsəvvürüdür. Ubw sistemi obyektlərin məna yüklənmələrini, ilk və əsl obyekt yüklənmələrini ehtiva edir; bw sistemi, bu məna təsəvvürünün ona uyğun gələn söz təsəvvürləri ilə əlaqələndirilməsi nəticəsində yaranan üst-yüklənmə ilə formalaşır. Belə üst-yüklənmələrin, fərz edə bilərik ki, daha yüksək psixi təşkilatı təmin etdiyi və bw-də hökm sürən ikincil prosesin ilkin prosesin yerini əvəz etməsinə imkan verdiyi ehtimal olunur. İndi transfer nevrozlarında sıxışdırmanın rədd edilmiş təsəvvürə nəyi imtina etdiyini dəqiq ifadə edə bilərik: obyekt ilə əlaqəli qalması lazım olan sözlərə çevrilməni. Sözlərə çevrilməmiş təsəvvür və ya üst-yüklənməmiş psixi akt, sonra Ubw-da sıxışdırılmış olaraq qalır.

Bu gün bizə şizofreniyanın ən diqqətçəkən xarakterlərindən birini başa düşülən edən fikrə nə qədər erkən sahib olduğumuza diqqəti çəkmək istəyirəm. 1900-cü ildə nəşr olunan «Yuxuların yozumu» əsərinin son səhifələrində qeyd olunur ki, düşünmə prosesləri, yəni qavramalardan daha uzaqda olan yüklənmə aktları keyfiyyətsiz və şüursuzdurlar və şüurə çevrilmə qabiliyyətlərini yalnız söz qavramalarının qalıqları ilə əlaqələndirilmə sayəsində qazanırlar. Söz təsəvvürləri öz növbəsində, cisim təsəvvürləri kimi eyni qaydada hissi qavramadan qaynaqlanır, buna görə də sual vermək olar ki, obyekt təsəvvürləri niyə öz qavrama qalıqları vasitəsilə şüurə çevrilə bilmirlər. Lakin ehtimal ki, düşünmə, ilkin qavrama qalıqlarından o qədər uzaqda olan sistemlərdə baş verir ki, onlar artıq həmin qalıqların keyfiyyətlərindən heç nə almırlar və şüurə çevrilmək üçün yeni keyfiyyətlərlə gücləndirilməyə ehtiyac duyurlar. Bundan əlavə, sözlərlə əlaqələndirmə sayəsində, qavramaların özündən heç bir keyfiyyət gətirə bilməyən, çünki yalnız obyekt təsəvvürləri arasındakı münasibətlərə uyğun gələn yüklənmələr də keyfiyyətlə təmin edilə bilər. Yalnız sözlər vasitəsilə qavranıla bilən belə münasibətlər düşünmə proseslərimizin əsas hissəsidir. Biz başa düşürük ki, söz təsəvvürləri ilə əlaqələndirmə hələlik şüurə çevrilmə ilə üst-üstə düşmür, yalnız buna imkan verir, deməli, o, Vbw-dən başqa heç bir sistemi xarakterizə etmir. İndi isə qeyd edirik ki, bu müzakirələrlə əsl mövzumuzdan uzaqlaşırıq və şüuröncəsi və şüur problemlərinin ortasına düşürük; bu problemləri məqsədəuyğun olaraq ayrıca bir müalicəyə saxlayırıq.

Şizofreniyada, ki, biz onu burada yalnız Ubw-nin ümumi tanınması üçün zəruri görünən qədər qeyd edirik, burada sıxışdırma adlandırılan prosesin, transfer nevrozlarındakı sıxışdırma ilə ümumi bir şeyi olub-olmadığına dair şübhə yaranmalıdır. Sıxışdırmanın, Ubw sistemi ilə Vbw (və ya Bw) arasında baş verən və şüurdan uzaq tutma uğuru ilə nəticələnən bir proses olduğu düsturu, heç olmasa, dəyişdirilməyə ehtiyac duyur ki, erkən bunama və digər narsisistik xəsarət hallarını da əhatə edə bilsin. Lakin şüurlu yüklənmənin geri çəkilməsində ifadə olunan Mənin qaçış cəhdi, ortaq bir şey olaraq yenə də mövcud qalır. Narsisistik nevrozlarda bu qaçış cəhdinin, Mənin qaçışının nə qədər daha köklü və dərin şəkildə həyata keçirildiyini ən səthi düşünmə belə öyrədir.

Şizofreniyada bu qaçış, şüursuz obyekt təsəvvürünü təmsil edən yerlərdən həvəs yüklənməsinin geri çəkilməsindən ibarətdirsə, həmin obyekt təsəvvürünün Vbw sisteminə aid olan hissəsinin — ona uyğun söz təsəvvürlərinin — əksinə, daha intensiv yüklənməyə məruz qalması təəccüblü görünə bilər. Daha çox gözləmək olardı ki, söz təsəvvürü, şüuröncəsi hissə kimi, sıxışdırmanın ilk zərbəsini dəf etməli olsun və sıxışdırma şüursuz şey təsəvvürlərinə qədər davam etdikdən sonra tamamilə yüklənməz hala gəlsin. Bu, əlbəttə ki, başa düşülmə baxımından bir çətinlikdir. Məlumat belədir ki, söz təsəvvürünün yüklənməsi sıxışdırma aktına aid deyil, əksinə, şizofreniyanın klinik mənzərəsini bu qədər nəzərə çarpacaq dərəcədə idarə edən qurma və ya sağalma cəhdlərinin birincisini təşkil edir. Bu cəhdlər itirilmiş obyektləri yenidən qazanmaq istəyir və ehtimal ki, bu məqsədlə obyektdəki söz hissəsi vasitəsilə obyektə gedən yolu seçirlər, lakin bu zaman şeylər yerinə sözlərlə kifayətlənməli olurlar. Ruhi fəaliyyətimiz ümumiyyətlə iki əks istiqamətli axınla hərəkət edir: ya həvəslərdən başlayaraq Ubw sistemi vasitəsilə şüurlu düşüncə işinə doğru, ya da xaricdən gələn təkanla Bw və Vbw sistemləri vasitəsilə Mənin və obyektlərin şüursuz yüklənmələrinə qədər. Bu ikinci yol, baş vermiş sıxışdırmaya baxmayaraq, keçidli qalmalıdır və nevrozun obyektlərini yenidən qazanmaq cəhdlərinə bir qədər açıqdır. Soyut olaraq düşündüyümüz zaman, sözlərin şüursuz şey təsəvvürləri ilə əlaqələrini nəzərə almamaq təhlükəsi ilə üzləşirik və inkar edilə bilməz ki, fəlsəfi düşüncəmiz bu zaman ifadə və məzmun baxımından şizofrenlərin iş tərzinə arzuolunmaz bənzərlik qazanır. Digər tərəfdən, şizofrenlərin düşüncə tərzini belə xarakterizə etmək olar: onlar konkret şeyləri sanki soyut imiş kimi davranırlar.

Əgər biz həqiqətən Ubw-ni tanıyır və şüursuz təsəvvürün şüuröncəsi təsəvvürdən fərqini düzgün müəyyən etmişiksə, araşdırmalarımız bir çox digər yerlərdən bu qavrayışa qayıtmalı olacaqdır.