Psixoanalitik nəzəriyyəyə zidd olan bir paranoya halı haqqında məlumat

Bir neçə il əvvəl tanınmış bir vəkil mənə, qiymətləndirməsi ona şübhəli görünsə də, bir halın ekspertizasını aparmağımı xahiş etdi. Gənc bir xanım ona müraciət etmişdi ki, onu sevgi münasibətinə sövq edən bir kişinin təqiblərindən qorunsun. Xanım iddia edirdi ki, həmin kişi onun itaətkarlığından sui-istifadə edərək, onların incə münasibətlərinin görünməz tamaşaçılar tərəfindən fotoşəkillərinin çəkilməsinə səbəb olmuşdur; indi bu şəkilləri göstərməklə onu utandırmaq və vəzifəsindən istefa etməyə məcbur etmək həmin kişinin əlindədir. Vəkil bu ittihamın xəstəlik xarakteri daşıdığını qavrayacaq qədər təcrübəli idi, lakin həyatda inanılmaz hesab edilə biləcək çox şeyin baş verdiyini, buna görə də psixiatrın bu məsələ haqqında çıxaracağı hökmün onun üçün dəyərli olacağını düşünürdü. O, növbəti dəfə şikayətçi xanımla birlikdə məni ziyarət edəcəyinə söz verdi.

Hesabatımı davam etdirməzdən əvvəl etiraf etmək istəyirəm ki, araşdırılacaq hadisənin mühitini tanınmaz hala salmışam, lakin bundan başqa heç nə dəyişməmişəm. Əks halda, hər hansı bir səbəbdən, hətta ən yaxşı məqsədlərlə belə, xəstəlik tarixçəsinin xüsusiyyətlərini təqdimatda təhrif etməyi sui-istifadə sayıram, çünki müstəqil hökm verən oxucunun halın hansı tərəfini seçəcəyini bilmək mümkün deyil və beləliklə, həmin oxucunu yanlış istiqamətə yönəltmək təhlükəsi var.

Tezliklə tanıdığım xəstə, qeyri-adi cazibədarlığı və gözəlliyi ilə seçilən otuz yaşında bir qız idi; o, bildirdiyindən daha gənc görünürdü və həqiqi qadın təəssüratı yaradırdı. Həkimə qarşı tamamilə imtinaedici davranır və inamsızlığını gizlətməyə çalışmırdı. Açıq-aydın yalnız mövcud olan vəkilin təzyiqi altında mənə sonradan qeyd edilməli olan bir problem təqdim edən aşağıdakı hekayəni danışdı. Onun üz cizgiləri və affekt ifadələri, yad dinləyiciyə münasibətdə gözlənilən utancaq çəkingənliyi heç cür əks etdirmirdi. O, yalnız öz təcrübəsindən doğan narahatlığın təsiri altında idi.

O, uzun illər boyu böyük bir institutda işləmişdi; orada özünün və rəhbərlərinin razılığına səbəb olan məsul bir vəzifə tutmuşdu. Kişilərlə sevgi münasibətləri axtarmamışdı; tək dayanağı olduğu yaşlı anası ilə sakitlik içində yaşayırdı. Bacı-qardaşları yox idi, atası isə bir neçə il əvvəl vəfat etmişdi. Son zamanlarda eyni idarədən bir kişi məmur ona yaxınlaşmışdı; çox təhsilli, cəlbedici bir kişi idi ki, o da ona qarşı səmimi hisslərini gizlədə bilməzdi. Onlar arasında evlilik xarici şərtlər səbəbindən mümkün deyildi, lakin kişi bu qeyri-mümkünlüyə görə ünsiyyəti kəsmək istəmirdi. O, ona sosial konvensiyalara görə ikisinin də arzuladığı, haqqı olduqları və həyatı yüksəltməyə heç nəyin bu qədər töhfə vermədiyi şeylərdən imtina etməyin nə qədər axmaqlıq olduğunu izah edirdi. Kişi onu təhlükəyə atmayacağına söz verdiyindən, o, nəhayət, gündüz vaxtı onun bekar evinə getməyə razılıq verdi. Orada öpüşlər və qucaqlaşmalar baş verdi, yan-yana oturdular, kişi onun qismən açıq gözəlliyinə heyran oldu. Bu təmkinli görüşün ortasında, bir dəfəlik, döyüntü və ya tıqqıltıya bənzər bir səs ilə həyəcanlandı. Səs pəncərənin önündə çarpaz duran yazı masası tərəfindən gəlirdi; masa ilə pəncərə arasındakı məsafənin bir hissəsi ağır bir pərdə ilə örtülmüşdü. O, dərhal dostuna bu səsin mənasını soruşduğunu və ondan cavab aldığını danışdı: səs ehtimal ki, yazı masasının üzərində duran kiçik dayaq saatından gəlirmiş; lakin mən onun hesabatının bu hissəsinə sonradan bir qeyd etmək azadlığını özümə götürəcəyəm.

Evə gedərkən, pilləkənlərdə iki kişi ilə qarşılaşdı; onlar onu gördükdə bir-birlərinə bir şeylər pıçıldadılar. Naməlum kişilərdən biri qutuya bənzər, örtülmüş bir əşya daşıyırdı. Bu qarşılaşma onun düşüncələrini məşğul etdi; evə gedən yolda belə bir kombinasiya qurdu: bu qutu asanlıqla fotoaparat ola bilərdi, onu daşıyan kişi fotoqraf idi və onun otaqda olduğu müddətdə pərdənin arxasında gizlənmişdi; eşitdiyi tıqqıltı isə, kişi xüsusilə həssas vəziyyəti aşkarlayıb şəkildə əks etdirmək istədikdən sonra çəkiliş düyməsinə basma səsi idi. Bundan sonra sevgilisinə qarşı şübhəsi bir daha susdurula bilməzdi; ona sözlə və yazılı olaraq izahat və sakitlik verməyi tələb edərək və ittihamlar irəli sürərək onu təqib etdi, lakin sevgilisinin ona etdiyi, hisslərinin dürüstlüyünü və şübhələrinin əsassızlığını təmsil edən təsbitlərə qarşı əlçatmaz oldu. Nəhayət, vəkilə müraciət etdi, başına gələnləri ona danışdı və bu işdə şübhəli şəxs tərəfindən göndərilmiş məsələ haqqında məlumat almışdım. Sonradan bu məktublardan bəzilərinə baxmaq imkanı əldə etdim; onlar mənə ən yaxşı təəssüratı yaratdı; əsas məzmunu belə bir təəssüf hissi idi ki, bu “bədbəxt xəstəlik ideyası” tərəfindən bu qədər gözəl, mehriban münasibət məhv edilmişdir.

Şübhəli şəxsin hökmünü öz hökmümə çevirdiyim üçün heç bir bəraət tələb olunmamalıdır. Lakin bu hadisə mənim üçün yalnız diaqnostik maraqdan fərqli bir maraq doğurdu. Psixoanalitik ədəbiyyatda iddia edilmişdi ki, paranoik şəxs öz homoseksual meyllərinin güclənməsinə qarşı mübarizə aparır, bu isə əsasən narsisistik obyekt seçiminə işarə edir. Bundan əlavə, təqib edən şəxsin əslində sevgili və ya əvvəllər sevgili olan şəxs olduğu yozumlanmışdı. Hər iki qoyulan şərtin birləşməsindən belə bir tələb irəli gəlir ki, təqib edən şəxs təqib olunan şəxslə eyni cinsdən olmalıdır. Paranoianın homoseksuallıqla şərtlənməsi haqqında olan cümləni biz ümumi və istisnasız qüvvədə olan kimi təqdim etməmişdik, lakin bunu yalnız müşahidələrimiz kifayət qədər çox olmadığı üçün etmişdik. Əks halda, bu cümlə müəyyən əlaqələr nəticəsində yalnız ümumilik iddia edə bildikdə mənalı olan cümlələrə aid idi. Psixiatriya ədəbiyyatında xəstənin əks cinsdən olan qohumları tərəfindən təqib olunduğuna inandığı hallar əlbəttə ki, çatışmırdı, lakin belə hallar haqqında oxumaq, onlardan birini özün canlı görməkdən fərqli təəssürat yaradırdı. Mənim və dostlarımın müşahidə və təhlil edə bildikləri şeylərə qədər paranoianın homoseksuallıqla əlaqəsini çətinlik olmadan təsdiqləmişdi. Burada təqdim olunan hadisə isə bütün qətiyyəti ilə buna qarşı çıxırdı. Qız sevgilini birbaşa təqib edən şəxsə çevirərək bir kişiyə olan məhəbbəti rədd edirmiş kimi görünürdü; qadının təsirindən, homoseksual bağlanmaya qarşı müqavimətdən heç bir iz tapmaq mümkün deyildi.

Bu vəziyyətdə təqib sayıqlamasının homoseksuallıqdan və bununla əlaqəli bütün digər məsələlərdən ümumi qəbul edilən asılılığına tərəfdar olmaqdan və bu mövqedən imtina etmək ən sadə yol idi. Əgər gözləntidən bu sapma insanı hüquq müdafiəçisinin tərəfinə keçməyə və onun kimi paranoik bir kombinasiya əvəzinə düzgün yozumlanmış bir təcrübəni qəbul etməyə məcbur etmirsə, bu qənaətdən imtina etmək lazım gəlirdi. Lakin mən qərarı əvvəlcə təxirə salan başqa bir çıxış yolu gördüm. Mən psixi xəstələri yanlış qiymətləndirmə vəziyyətinə neçə dəfə düşüldüyünü xatırladım; çünki onlarla kifayət qədər dərin məşğul olunmaması və onlardan çox az məlumat əldə edilməsi buna səbəb olurdu. Buna görə də mən bildirdim ki, bu gün hökm verməyim mənə mümkün deyil və onlardan xahiş edirəm ki, məni ikinci dəfə ziyarət etsinlər, ki mənə tarixi daha ətraflı və bu dəfə bəlkə də nəzərdən qaçırılmış bütün əlavə hallarla birlikdə danışsınlar. Vəkilin vasitəçiliyi ilə mən adətən istəksiz olan xəstədən bu razılığı əldə etdim; o, mənə kömək də etdi, çünki ikinci söhbətdə onun iştirakının artıq olduğunu bildirdi.

Xəstənin ikinci hekayəsi əvvəlkini ləğv etmirdi, lakin bütün şübhələri və çətinlikləri aradan qaldıran elə əlavələr gətirdi ki, heç bir şübhə qalmadı. Əvvəla, o, gənc kişini bir dəfə deyil, iki dəfə onun mənzilində ziyarət etmişdi. İkinci görüşdə onun şübhəsini əlaqələndirdiyi səs-küyün yaratdığı pozğunluq baş verdi; ilk ziyarəti o, ilk məlumatda nəzərə çarpmayan, əhəmiyyətsiz görünməsi səbəbindən buraxmışdı. Bu ilk ziyarətdə heç nə diqqət çəkən hadisə baş verməmişdi, lakin növbəti gün belə olmuşdu. Onun işlədiyi böyük müəssisənin şöbəsi ağ saçlı bir xanımın rəhbərliyi altında idi, onu o, belə təsvir edirdi: Onun saçları anamınki kimi ağdır. O, bu yaşlı rəhbərdən çox həssas rəftar görməyə və bəzən qıcıqlandırılmağa öyrəşmişdi və özünü onun xüsusi sevimlisi hesab edirdi. Gənc məmurun mənzilindəki ilk ziyarətindən növbəti gün o, iş otaqlarına gəldi, yaşlı xanıma xidməti məqsədlə bir şey bildirmək üçün və o, onunla pıçıltı ilə danışarkən, qəflətən içində belə bir qətiyyət yarandı: o, dünənki macəra haqqında ona məlumat verir, hətta artıq uzun müddətdir onunla əlaqə saxlayır, lakin o, indiyə qədər heç nə sezmemişdi. Ağ saçlı, anaya bənzər yaşlı xanım artıq hər şeyi bilir. Günün gedişatında o, yaşlı xanımın davranışlarından və ifadələrindən bu şübhəsini təsdiqləyə bildi. O, xəyanətinə görə sevgilisini cavab verməyə məcbur etmək üçün ilk fürsətdən istifadə etdi. O, əlbəttə ki, özünün mənasız tələb adlandırdığı şeyə qarşı enerjili şəkildə müqavimət göstərdi və həqiqətən də, bu dəfə onu sayıqlamasından əl çəkdirməyi bacardı, elə ki, bir müddət — mən bir neçə həftə olduğunu düşünürəm — sonra o, onun mənzilinə yenidən getmək üçün kifayət qədər etimadlı oldu. Qalan hissəsi xəstənin ilk hekayəsindən bizə məlumdur.

Yeni öyrəndiklərimiz ilk növbədə şübhəni şübhəli şəxsin xəstəlik xarakteri barədə sona çatdırır. Asanlıqla görmək olar ki, ağsaçlı müdirə ana əvəzedicisidir, sevilən kişi gəncliyinə baxmayaraq ata yerinə keçmişdir və xəstəni iki qeyri-bərabər tərəfdaş arasında bütün ehtimalsızlığa baxmayaraq bir sevgi münasibətini qəbul etməyə məcbur edən ana kompleksinin gücüdür. Bununla belə, psixoanalitik təlimdən qidalanan gözləntiyə qarşı görünən ziddiyyət də yox olur: həddindən artıq güclü homoseksual bağlılığın təqib sayıqlamasının inkişafı üçün şərt kimi ortaya çıxacağı gözləntisinə. İlkin təqibçi, təsirindən yayınmaq istənilən instansiya bu halda da kişi deyil, qadındır. Müdirə qızın sevgi münasibətlərindən xəbərdardır, onları bəyənmir və bu məhkumluğu ona sirli işarələrlə bildirir. Eyni cinsə bağlılıq digər cinsin bir üzvünü sevgi obyekti qazanmaq səylərinə qarşı çıxır. Anaya sevgi "vicdan" rolunda qızı normal cinsi təminata doğru yeni, bir çox baxımdan təhlükəli yolda ilk addımda saxlayıb saxlamaq istəyən bütün cəhdlərin sözçüsünə çevrilir və kişi ilə münasibəti pozmağa da nail olur.

Ana qızının cinsi fəaliyyətini ləngidirsə və ya onu dayandırırsa, o, uşaqlıq münasibətləri ilə əvvəlcədən müəyyən edilmiş, güclü, şüursuz motivasiyalara malik olan və cəmiyyətin təsdiqini tapmış normal bir funksiyanı yerinə yetirir. Qızın işi bu təsirdən ayrılmaq və geniş, rasional əsaslandırma zəminində cinsi həzzin verilməsi və ya rədd edilməsi ölçüsü barədə qərar verməkdir. Əgər bu azad olma cəhdində nevrotik xəstəliyə düşürsə, deməli, bir qayda olaraq həddindən artıq güclü, şübhəsiz ki, idarə olunmayan ana kompleksi mövcuddur; onun yeni libido axını ilə konflikti istifadə oluna bilən dispozisiyadan asılı olaraq bu və ya digər nevroz formasında həll olunur. Bütün hallarda nevrotik reaksiyanın təzahürləri aktual anaya qarşı mövcud münasibətlə deyil, ilk ana obrazına qarşı infantil münasibətlərlə müəyyən ediləcəkdir.

Xəstəmiz barədə bilirik ki, o, uzun illər atasız olmuşdur; həmçinin güman edə bilərik ki, əgər anaya güclü hiss bağlılığı ona dayaq təqdim etməsəydi, o, otuz yaşına qədər kişidən azad qalmazdı. Bu dayaq onun üçün ağır bir zəncirə çevrilir, çünki libidosu təsirli bir eşq təklifinin çağırışı ilə kişiyə tərəf can atmağa başlayır. O, bundan qurtulmağa, homoseksual bağlılığından azad olmağa çalışır. Onun dispozisiyası — burada bundan bəhs etməyə ehtiyac yoxdur — bunun paranoyak sayıqlamanın yaranması şəklində baş verməsinə imkan verir. Deməli, ana düşmən, paxıl müşahidəçi və təqibçiyə çevrilir. Əgər ana kompleksi öz niyyətində olan kişidən uzaqlaşdırmanı həyata keçirmək gücünü saxlamasaydı, o, belə bir müşahidəçi və təqibçi olaraq aradan qaldırıla bilərdi. Beləliklə, konfliktin bu birinci fazasının sonunda o, anadan uzaqlaşmış, kişiyə isə qoşulmamışdır. Axı hər ikisi onun əleyhinə sui-qəsd edir. Bu zaman kişinin güclü səyi onu qətiyyətli surətdə özünə çəkməyə müvəffəq olur. O, ananın etirazını aradan qaldırır və sevgiliyə yeni bir görüş verməyə hazır olur. Sonrakı hadisələrdə ana artıq iştirak etmir; lakin biz buna sadiq qala bilərik ki, bu fazada sevilən kişi birbaşa təqibçiyə çevrilməmişdi, ananın vasitəsilə və anaya olan münasibəti qüvvəsi ilə — birinci sayıqlamanın yaranmasında əsas rolu məhz bu münasibət oynamışdı.

İndi belə güman etmək lazım gələrdi ki, müqavimət qəti surətdə aradan qaldırılmışdır və indiyə qədər anaya bağlı olan qız kişini sevməyə nail olmuşdur. Lakin ikinci görüşdən sonra yeni bir sayıqlama yaranır ki, bu da bəzi təsadüflərdən məharətlə istifadə etməklə bu sevgini korlamağa nail olur və bununla da ana kompleksinin niyyətini uğurla davam etdirir. Qadının paranoyak sayıqlamanın köməyi ilə kişiyə olan sevgidən özünü qoruması bizə hələ də qəribə görünür. Lakin bu münasibəti daha yaxından işıqlandırmazdan əvvəl, yalnız kişiyə qarşı yönəlmiş ikinci sayıqlamanın dayandığı təsadüflərə bir nəzər salaq.

Divanda sevgilinin yanında yarısoyunmuş halda uzanarkən o, tıqqıltı, döyüntü, taqqıltı kimi bir səs eşidir ki, onun Səbəbi o, bilmir, lakin sonradan, evin pilləkənlərində iki kişiyə rast gəldikdən sonra onu yozur; onlardan biri guya örtülü bir qutu daşıyır. O, əmin olur ki, sevgilisinin tapşırığı ilə intim birlikdəlik zamanı onu gizlicə dinləyib və fotoşəklini çəkiblər. Əlbəttə, biz belə düşünməkdən uzağıq ki, əgər bu bədbəxt səs-küy baş verməsəydi, sayıqlama da yaranmazdı. Biz, əksinə, bu təsadüfün arxasında zəruri bir şey görürük ki, o da sevilən kişi ilə ana əvəzi seçilmiş qoca müdirə arasında sevgi münasibəti fərziyyəsi kimi mütləq özünü zorla qəbul etdirməli idi. Valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi şüursuz fantaziyalar xəzinəsindən nadir hallarda çatışmayan bir parçadır ki, onu bütün nevrotiklərdə, ehtimal ki, bütün insan uşaqlarında analiz vasitəsilə aşkar etmək olar. Mən valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsinə, azdırmaya, kastrasiyaya və başqalarına aid olan bu fantaziya formalaşmalarını ilkin fantaziyalar adlandırıram və başqa yerdə onların mənşəyini, habelə fərdi təcrübə ilə münasibətini ətraflı araşdıracağam. Deməli, təsadüfi səs-küy yalnız valideyn kompleksində olan gizlicə dinləmə barədə tipik fantaziyanı aktivləşdirən təhrik rolu oynayır. Hətta, bizim onu "təsadüfi" adlandırmalı olub-olmadığımız şübhəlidir. O. Rankın mənə qeyd etdiyi kimi, o, əksinə, gizlicə dinləmə fantaziyasının zəruri atributudur və ya valideynlərin əlaqəsinin özünü büruzə verdiyi səsi, ya da dinləyən uşağın özünü büruzə verməkdən qorxduğu səsi təkrarlayır. İndi isə biz birdən-birə hansı zəmində dayandığımızı dərk edirik. Sevgili hələ də atadır, ananın yerinə isə özü keçmişdir. Gizlicə dinləmə onda yad bir şəxsə aid edilməlidir. Bizə aydın olur ki, o, anadan homoseksual asılılıqdan hansı yolla azad olmuşdur. Bir parça geriləmə vasitəsilə; ananı sevgi obyekti etmək əvəzinə, onunla eyniləşmiş, özü ana olmuşdur. Bu geriləmənin mümkünlüyü onun homoseksual obyekt seçiminin narsisistik mənşəyinə və bununla da onda mövcud olan paranoyak xəstələnməyə meyilliliyə işarə edir. Bu eyniləşmə ilə eyni nəticəyə gətirib çıxaran bir fikir gedişi qurmaq olardı: Əgər ana bunu edirsə, mən də edə bilərəm; mənim də ananın qədər hüququm var.

Təsadüfiliklərin aradan qaldırılmasında bir addım daha irəli getmək olar, oxucunun bunu «qəbul etməsini» tələb etmədən, çünki daha dərin analitik araşdırmanın aparılmaması bizim halımızda burada müəyyən ehtimaldan artıq nəticə çıxarmağı qeyri-mümkün edir. Xəstə bizim ilk görüşümüz zamanı bildirmişdi ki, səs-küyün səbəbini dərhal soruşmuş və cavab almışdır: güman ki, masanın üzərindəki kiçik divar saatı tıqqıltı edirmiş. Mən özümə cəsarət alaraq bu məlumatı yaddaş xətası kimi həll edirəm. Mənim üçün daha inandırıcıdır ki, o, əvvəlcə səs-küyə heç bir reaksiya verməmiş və bu, ona yalnız pilləkənlərdə iki kişi ilə qarşılaşdıqdan sonra mənalı görünmüşdür. Saatın tıqqıltısı ilə izah cəhdini, səs-küyü bəlkə də ümumiyyətlə eşitməmiş olan kişi, qızın şübhəsi onu təşvişə saldıqda, sonradan bir dəfə cəsarət etmişdir. «Sənin nə eşitdiyini bilmirəm; bəlkə də divar saatı, bəzən etdiyi kimi, tıqqıltı edirmiş». Təəssüratların belə sonradan qiymətləndirilməsi və yaddaşda belə yerdəyişmələr paranoyada xüsusilə tez-tez rast gəlinir və ona xarakterikdir. Lakin mən heç vaxt həmin kişi ilə danışmadığım və qızın analizini davam etdirə bilmədiyim üçün, fərzim sübut olunmaz qalır.

Mən iddia olunan real «təsadüfilik»in təhlilində daha da irəli getməyə cəsarət edə bilərəm. Mən ümumiyyətlə inanmıram ki, divar saatı tıqqıltı edib və ya səs-küy eşidilib. Onun olduğu vəziyyət klitorda döyüntü və ya zərbə hissinin yaranmasını əsaslandırdı. Sonradan o, bunu xarici obyektin qavranılması kimi xaricə proyeksiya etdi. Yuxuda da tamamilə oxşar şey mümkündür. Histerik xəstələrimdən biri bir dəfə qısa oyadıcı yuxu danışmışdı, bu yuxuya aid heç bir fikir materialı ortaya çıxmaq istəmirdi. Yuxu belə idi: «Döyüntü var», və o, oyandı. Heç kim qapını döyməmişdi, lakin o, əvvəlki gecələrdə kirlənmələrin xoşagəlməz duyğuları ilə oyadılmışdı və indi genital oyanmanın ilk əlamətləri yaranan kimi oyandıqda maraq göstərirdi. Klitorda döyüntü var idi. Eyni proyeksiya prosesini bizim paranoik xəstədə təsadüfi səs-küyün yerinə qoymaq istəyirəm. Təbii ki, mən ona görə cavabdeh deyiləm ki, xəstə, ona xoşagəlməz məcburiyyətin bütün əlamətləri altında, qısa tanışlıq zamanı iki mehriban görüşdə baş verən hadisələr haqqında səmimi hesabat vermiş olsun, lakin tək başına klitor kontraksiyası onun genital orqanların birləşməsinin baş vermədiyi iddiasına uyğun gəlir. Nəticədə yaranan kişini rədd etməkdə, «vicdan»dan başqa, doymamazlıq da mütləq öz payını götürür.

İndi xəstənin kişiyə olan məhəbbətindən paranoid sayıqlamanın yaranması vasitəsilə qorunması kimi diqqət çəkən həqiqətə qayıdaq. Bu xəyanətin inkişaf tarixi başa düşülməsi üçün açar verir. Gözlədiyimiz kimi, bu xəyanət əvvəlcə qadına yönəlmişdi, lakin indi paranoidliyin zəminində obyekt kimi qadından kişiyə keçid həyata keçirildi. Paranoidlikdə belə bir irəliləyiş adi deyil; adətən təqib olunan şəxsin eyni şəxslərdə, yəni eyni cinsdə, paranoid çevrilmədən əvvəlki məhəbbət seçiminin hədəfi olan şəxslərdə sabit qaldığını görürük. Lakin bu, nevroz xəsarəti ilə istisna edilmir; müşahidəmiz çoxsaylı digər hallar üçün nümunəvi ola bilər. Paranoidlikdən kənarda, indiyə qədər bu baxış bucağından birlikdə nəzərdən keçirilməmiş çoxsaylı oxşar proseslər mövcuddur, onların arasında çox ümumi məlum olanlar da var. Məsələn, sözdeyən nevrastenik, qadağan olunmuş qohumluq əlaqəli məhəbbət obyektlərinə şüursuz bağlılığı səbəbindən, yad qadını obyekt kimi götürməkdən və cinsi fəaliyyətini fantaziya ilə məhdudlaşdırmaqdan çəkindirilir. Lakin fantaziya zəminində ona qadağan edilmiş irəliləyişi həyata keçirir və anası ilə bacısını yad obyektlərlə əvəz edə bilər. Bu obyektlərdə senzuranın etirazı aradan qalxdığı üçün, fantaziyalarında bu əvəzedici şəxslərin seçimi ona şüurlu olur.

Yeni, adətən regressiv yolla əldə edilmiş zəmindən irəli gələn irəliləyiş cəhdlərinin fenomenləri, bəzi nevrozlarda artıq əldə edilmiş, lakin itirilmiş libidovəziyyətin yenidən qazanılması üçün edilən səylərlə yan-yana durur. Bu iki hadisə qrupu konseptual olaraq bir-birindən demək olar ki, ayrıla bilməz. Biz nevrozun əsasında dayanan münaqişənin simptom qurulması ilə bitdiyi fikrinə həddindən artıq meylliyik. Əslində, mübarizə çox vaxt simptom qurulmasından sonra da davam edir. Hər iki tərəfdə mübarizəni davam etdirən yeni həvəs hissələri ortaya çıxır. Simptomun özü bu mübarizənin obyektinə çevrilir; onu qorumaq istəyən təşəbbüslər, onun ləğvini və əvvəlki vəziyyətin bərpasını təmin etməyə çalışan digər təşəbbüslərlə mübarizə aparır. Çox vaxt, itirilən və simptom tərəfindən qadağan edilən şeyi digər yollarla əldə etməyə çalışaraq, simptomsuzlaşdırma yolları axtarılır. Bu münasibətlər, C. G. Yunqun bir müddəasına aydınlıq gətirir: ona görə dəyişikliyə və irəliləyişə qarşı çıxan xüsusi psixi ətalət nevrozun əsas şərtidir. Bu tənbəllik həqiqətən çox xüsusi bir haldır; o, ümumi deyil, əksinə, son dərəcə ixtisaslaşmışdır, öz sahəsində də tək hökmdar deyil, nevrozun simptom yaranmasından sonra belə sakitləşməyən irəliləmə və bərpa təmayülləri ilə mübarizə aparır. Əgər bu xüsusi tənbəlliğin başlanğıc nöqtəsini axtarsaq, o, çox erkən mərhələdə baş vermiş, həvəslərin izlər və onlarda verilmiş obyektlərlə çox çətin ayrılan əlaqələrinin ifadəsi kimi açılır; bu əlaqələr həvəsin bu hissələrinin inkişafını dayandırmışdır. Və ya, başqa sözlə desək, bu ixtisaslaşmış «psixi tənbəllik» psixoanalizdə «fiksasiya» adlandırmağa öyrəşdiyimiz şeyin yalnız başqa, demək olar ki, daha yaxşı olmayan bir ifadəsidir.