J. G. Börkün «Kirli» kitabına ön söz

Con Qreqori Börk tərəfindən yazılmış “Xalqların adətlərində, mərasimlərində, inanclarında və örf-hüququnda olan çirkinlik” əsərinə ön söz BOURKE, Fridrix S. Krauss və H. Ihm tərəfindən alman dilinə tərcümə edilmiş və yenidən işlənmişdir (“Anthropophyteia” tədqiqatlarına əlavələr, VI. cild). Etnoloji Nəşriyyat, Leypsiq 1913.

1885-ci ildə Şarkonun şagirdi olaraq Parisdə olduğum zaman, müəllimin mühazirələrindən əlavə, mənə ən çox Bruardelin nümayişləri və nitqləri maraq doğurdu. O, bizə Morguedəki cəsəd materialları üzərində həkim üçün nə qədər çox öyrənilməli şeyin olduğunu, lakin elmin bunlardan nəticə çıxarmağı xoşlamadığını göstərməyə adət etmişdi. Bir dəfə o, adsız cəsədin statusunu, xarakterini və mənşəyini təxmin etmək üçün istifadə edilə bilən əlamətləri müzakirə edərkən, mən onun belə dediyini eşitdim: “Pisliyə bulaşmış dizlər namuslu qızın əlamətidir.” O, qızın namusluğuna dəlil kimi pisliyə bulaşmış dizləri təqdim etdi!

Fiziki təmizliyin günahla daha çox, namusluqla isə daha az əlaqəli olduğu barədəki məlumat, sonralar mənə çox vaxt məşğuliyyət verdi. Bu, psixoanalitik iş nəticəsində mədəniyyət insanlarının bu gün öz bədəniliyi problemi ilə necə mübarizə apardıqlarını anlamağa başladığım zaman baş verdi. Onlar, insanın heyvani təbiətini çox açıq şəkildə xatırladan hər şeydən açıq-aydın narahat olurlar. Onlar “tamamlanmış mələklər” kimi olmaq istəyirlər; bu mələklər Faustun son səhnəsində belə şikayət edirlər:

“Bizə yer qalıb daşımaq üçün, Ağrı verən yük kimi, Əgər asbestdən olsa belə, Təmiz deyil yenə də.”

Lakin onlar belə bir kamillikdən uzaq qalmağa məcbur olduqları üçün, bu narahatlıq doğuran “yer qalıbını” mümkün qədər inkar etmək, bir-birlərindən gizlətmək (baxmayaraq ki, hər biri digərinin bu qalıbını bilir) və onun varlığının ayrılmaz hissəsi kimi haqqı olan diqqət və qayğıdan onu məhrum etmək çıxış yolunu seçmişlər. Əlbəttə, ona etiraf etmək və təbiətinin icazə verdiyi qədər ona yüksəliş bəxş etmək daha faydalı olardı.

“Narahatlıq doğuran yer qalıbının” bu cür münasibətinin mədəniyyət üçün hansı nəticələrə səbəb olduğunu nəzərdən qaçırmaq və ya təsvir etmək heç də asan deyil; bu qalıbın nüvəsi kimi cinsi və ifrazat funksiyalarını qeyd etmək olar. Burada bizə ən yaxın olan yalnız bir nəticəni qeyd edək: elmə insan həyatının bu qadağan edilmiş tərəfləri ilə məşğul olmaq qadağan edilmişdir, belə ki, bu məsələləri öyrənən şəxs, həqiqətən qeyri-əxlaqi iş görən şəxs kimi deyil, demək olar ki, eyni dərəcədə “qeyri-əxlaqi” hesab olunur.

Hər hansı bir halda, psixoanaliz və folkloristika bu qadağaları pozmaqdan imtina etməmiş və insana aid olan, insan haqqında məlumat üçün zəruri olan müxtəlif şeyləri bizə öyrətməyə nail olmuşlar. Burada yalnız ekskremental məsələlərə aid araşdırmalarla məhdudlaşsaq, psixoanalitik araşdırmaların əsas nəticəsi kimi bildirməliyik ki, insan uşağı ilk inkişaf dövründə insanın ekskremental ilə olan münasibətindəki həmin dəyişiklikləri təkrar etməyə məcburdur; bu dəyişikliklər, ehtimal ki, Homo sapiens-in Ana Torpaqdan ayrılması ilə başlamışdır. Uşağın ən erkən uşaqlıq illərində ekskremental funksiyalara görə utanc hissi və ya ekskrementlərə qarşı iyrənclik hissi hələ heç bir izi yoxdur. Kiçik uşaq öz bədəninin bu və digər ifrazatlarına böyük maraq göstərir, onlarla məşğul olmağı sevir və bu məşğuliyyətlərdən müxtəlif həzzlər çıxarmağı bilir. Ekskrementlər, uşağın bədəninin hissələri və orqanizminin məhsulları kimi, uşağın öz şəxsiyyətinə aid olan hər şeyə göstərdiyi — bizim narsisistik adlandırdığımız — yüksək qiymətləndirmədə iştirak edirlər. Uşaq təxminən öz ifrazatları ilə fəxr edir və onları böyüklərə qarşı özünü qorumaq xidmətində istifadə edir. Tərbiyənin təsiri altında uşağın koprofilik həvəsləri və meylləri tədricən sıxışdırmağa məruz qalır; uşaq onları gizlətməyi, onlardan utanc duymağı və onların obyektlərinə qarşı iyrənclik hissi keçirməyi öyrənir. Lakin iyrənclik, ciddi mənada, heç vaxt elə həddə çatmır ki, öz ifrazatlarına toxunsun; o, yalnız bu məhsullar başqalarından gəldikdə onların rədd edilməsi ilə kifayətlənir. İndiyə qədər ekskrementlərə aid olan maraq digər obyektlərə yönləndirilir, məsələn, nəcisdən pula, çünki pul uşağa yalnız gecikmiş şəkildə mənalı olur. Koprofilik meyllərin sıxışdırılmasından — və ya güclənməsindən — xarakter formalaşmasına vacib töhfələr yaranır.

Psixoanaliz əlavə edir ki, uşağın ekskremental marağı ilkin olaraq cinsi maraqlardan ayrılmamışdır; bu ikisi arasındakı ayrışma yalnız sonradan baş verir, lakin o, qüsurlu qalır; insan bədəninin anatomiyası ilə müəyyən edilmiş ilkin birliyə, normal böyükdə bir çox hallarda hələ də təsir göstərir. Nəhayət, unutmamalıyıq ki, bu inkişaflar, digər heç bir inkişaf kimi, qüsursuz nəticə verə bilməz; köhnə üstünlüklərin bir hissəsi qorunub saxlanılır, koprofilik meyllərin bir hissəsi sonrakı həyatda da fəaliyyət göstərir və böyüklərin nevrozlarında, perversiyalarında, pis xasiyyətlərində və vərdişlərində özünü büruzə verir.

Folkloristika tamamilə fərqli tədqiqat yollarına keçmiş və lakin psixoanalitik işlə eyni nəticələrə nail olmuşdur. O, bizə müxtəlif xalqlarda və müxtəlif dövrlərdə koprofil meyillərin sıxışdırılmasının nə qədər qüsurlu olduğunu, ekskremental maddələrlə davranışın digər mədəniyyət mərhələlərində uşaq üsuluna nə qədər yaxınlaşdığını göstərir. Lakin o, bizə ilkin, həqiqətən kökündən qazılmağın mümkün olmadığı koprofil maraqların davam etdiyini də sübut edir; çünki o, bizim təəccübümüzə səbəb olaraq, insan ifrazatlarının keçmişdəki yüksək qiymətləndirilməsinin sehr işində, xalq adətində, ibadət hərəkətində və tibb sənətində istifadənin hansı bolluğunda yeni ifadə forması yaratdığını qarşımızda açır. Bu sahənin cinsi həyatla əlaqəsi də bütünlüklə qorunmuş görünür. Bizim dərinliklərimizin bu şəkildə inkişafı ilə əxlaqiyyamızın təhlükəyə düşməsi arasında açıq bir əlaqə yoxdur.

İnsanların həyatında ifrazatların roluna dair bildiklərimizin çoxu və ən yaxşısı J. G. Börkün “All Nations’ Logic Rites” adlı kitabında toplanmışdır. Buna görə də, bu əsəri alman oxucularına təqdim etmək cəsarətli olmaqla yanaşı, həm də ləyaqətli bir təşəbbüsdür.