Plastik məcburi təsəvvürə mifoloji paralel

Təxminən 21 yaşında olan bir xəstədə şüursuz zehni işin məhsulları yalnız məcburi düşüncələr kimi deyil, həm də məcburi təsvirlər kimi şüura çıxır. Bu ikisi bir-birinə qoşula və ya bir-birindən asılı olmayaraq ortaya çıxa bilər. Müəyyən bir vaxtda, atasını otağa girərkən gördükdə, onunla sıx bağlı bir məcburi söz və bir məcburi təsvir ortaya çıxırdı. Söz belə idi: “Ata-arxa”, müşayiət edən təsvir isə atasını, başı və yuxarı bədəni olmayan, qolları və ayaqları olan çılpaq aşağı bədən kimi göstərirdi. Cinsiyyət orqanları göstərilməmişdi, üz cizgiləri qarın üzərinə çəkilmişdi. Bu, adi olanlardan daha çox dəli simptom formalaşmasını izah etmək üçün qeyd edilməlidir ki, intellektual baxımdan tam inkişaf etmiş və etik baxımdan yüksək məqsədlərə can atan bu kişi, bütün uşaqlığı boyu müxtəlif formalarda çox canlı anal erotizm nümayiş etdirmişdi. Bu üstələndikdən sonra, onun cinsi həyatı sonradan genital erotizmə qarşı mübarizə nəticəsində anal mərhələyə geri qaytarılmışdı. Atasını çox sevir və ona çox hörmət edirdi, ondan az da olsa qorxmurdu; lakin məcburi həvəslərin boğulması və riyazətə dair yüksək tələbləri baxımından ona atası “doymazlıq”ın, maddi şeylərə yönəlmiş həzz axtarışının nümayəndəsi kimi görünürdü. “Ata-arxa” ifadəsi tezliklə “Patriarx” şərəfli adının qəsdən təhrif olunmuş almanca qarşılığı kimi izah olundu. Təqzintili təsvir açıq-aşkar karikaturadır. Bu, bütün şəxsiyyəti tək bir orqanla, məsələn, onun cinsiyyət orqanı ilə əvəz edən, alçaldıcı məqsədlə edilən digər təsvirləri, cinsiyyət orqanının bütün insanla eyniləşdirilməsinə aparan şüursuz fantaziyanı və “Mən tamamilə qulağam” kimi zarafatcıl ifadələri xatırladır.

Spott fiqurunun qarın hissəsinə üz cizgilərinin əlavə edilməsi mənə əvvəlcə çox qəribə görünürdü. Lakin mən tezliklə fransız karikaturalarında bənzər şeylər gördüyümü xatırladım. Təsadüfən mənə qədim bir təsvir təqdim olundu ki, bu da xəstəmin məcburi təsviri ilə tam uyğunluq təşkil edir.

Yunan mifinə görə, Demeter oğurlanmış qızını axtararkən Eleusisə gəlmiş, Dysaules və onun həyat yoldaşı Baubo tərəfindən qəbul edilmiş, lakin dərin kədərindən yemək və içki qəbul etməkdən imtina etmişdi. O zaman ev sahibi Baubo paltarını qəflətən qaldıraraq bədənini açmaqla Demeteri güldürməyi bacardı. Bu anekdotun müzakirəsi, ehtimal ki, artıq başa düşülməyən sehrli bir mərasimi izah etmək məqsədi daşıyır və Salomon Reynakın 1912-ci ildə nəşr olunan „Cultes, Mythes et Religions“ əsərinin dördüncü cildində yer alır. Həmin əsərdə, kiçik Asiyadakı Priene qazıntıları zamanı bu Baubonu təsvir edən terrakota heykəlciklərin tapıldığı da qeyd olunur. Bu heykəllər başı və sinəsi olmayan bir qadın bədənini göstərir; qarın hissəsində bir üz formalaşmışdır; qaldırılmış ətək bu üzü saç tacı kimi əhatə edir. (S. Reynak, eyni əsər, səh. 117.)⁷⁸