Müharibə və ölüm haqqında zamana uyğun düşüncələr

I. Müharibənin məyusluğu

Müharibə dövrünün bu burulğanına qapılmış, birtərəfli məlumatlandırılmış, artıq baş vermiş və ya baş verməyə başlamış böyük dəyişikliklərdən məsafə saxlamadan və formalaşan gələcəyi duymadan, özümüzə zorla qəbul etdirilən təəssüratların mənası və formalaşdırdığımız mühakimələrin dəyəri barədə çaş-baş qalırıq. Elə gəlir ki, heç vaxt heç bir hadisə bəşəriyyətin bu qədər dəyərli ümumi sərvətini məhv etməmiş, bu qədər ən aydın zəkaları çaşdırmamış, yüksəyi bu qədər əsaslı surətdə alçaltmamışdır. Hətta elm də öz ehtirassız qərəzsizliyini itirmişdir; ən dərin surətdə qəzəblənmiş xidmətçiləri ondan silah götürüb düşmənlə mübarizəyə töhfə verməyə çalışırlar. Antropoloq rəqibi dəyərsiz və degenerasiyaya uğramış elan etməlidir, psixiatr onun əqli və ya ruhi pozğunluğunun diaqnozunu bəyan etməlidir. Lakin ehtimal ki, biz bu dövrün şərini həddindən artıq güclü hiss edirik və onu yaşamadığımız başqa dövrlərin şəri ilə müqayisə etməyə haqqımız yoxdur.

Özü döyüşçü və bununla da nəhəng müharibə maşınının bir zərrəciyi olmayan ayrı-ayrı adam öz orientasiyasında çaşqın və öz fəaliyyət qabiliyyətində ləngimiş hiss edir. Məncə, ona heç olmasa öz daxilində yolunu tapmağı asanlaşdıran hər kiçik işarə xoş gələcəkdir. Evdə qalanların ruhi səfalətini törətmiş və onların öhdəsindən gəlmək onlara bu qədər çətin vəzifələr qoyan amillər arasından mən ikisini xüsusi qeyd etmək və bu yerdə onlardan bəhs etmək istəyirəm: bu müharibənin doğurduğu məyusluq və onun bizi — bütün digər müharibələr kimi — məcbur etdiyi ölümə münasibətin dəyişməsi.

Məyusluqdan danışanda hər kəs dərhal bununla nəyin nəzərdə tutulduğunu bilir. İnsanın həyat iqtisadiyyatı üçün əzabın bioloji və psixoloji zərurətini dərk etmək üçün mərhəmətli həyəcanpərvər olmağa ehtiyac yoxdur, lakin buna baxmayaraq müharibəni vasitələri və məqsədləri baxımından qınamaq və müharibələrin dayandırılmasını arzulamaq olar. Deyilirdi ki, xalqlar bu qədər müxtəlif mövcudluq şəraitində yaşadıqca, ayrı-ayrı həyatın qiymətləndirilməsi onlarda bu qədər uzaqlaşdıqca və onları ayıran nifrətlər bu qədər güclü ruhi hərəkətverici qüvvələri təmsil etdikcə, müharibələr dayana bilməz. Yəni buna hazır idik ki, ibtidai və sivilizasiyalı xalqlar arasında, dəri rəngi ilə bir-birindən ayrılan insan irqləri arasında, hətta Avropanın az inkişaf etmiş və ya vəhşiləşmiş xalq fərdləri ilə və onların arasında müharibələr bəşəriyyəti hələ uzun müddət məşğul edəcəkdir. Lakin başqa bir şeyə ümid etməyə cürət edirdik. Bəşər nəslinin rəhbərliyi onların payına düşmüş, dünyaya hakim olan böyük ağ irq millətlərindən, dünya əhatə edən maraqlarla məşğul olduğunu bildiyi, yaradıcılıqları təbiətə hakim olmaqda texniki tərəqqi kimi bədii və elmi mədəniyyət dəyərləri olan bu xalqlardan gözlənilirdi ki, onlar anlaşılmazlıqları və maraq toqquşmalarını başqa yolla həll etməyi bacaracaqlar. Bu millətlərin hər birinin daxilində ayrı-ayrı şəxslər üçün yüksək əxlaqi normalar müəyyən edilmişdi ki, əgər o, mədəniyyət birliyində iştirak etmək istəyirdisə, həyat tərzini onlara uyğun qurmalı idi. Bu çox vaxt həddindən artıq sərt göstərişlər ondan çox şey tələb edirdi: geniş özünüməhdudlaşdırma, həvəs təminatından geniş imtina. Hər şeydən əvvəl ona yanındakı insanlarla yarışda yalan və hiylə işlətməyin yaratdığı fövqəladə üstünlüklərdən istifadə etmək qadağan edilmişdi. Mədəniyyət dövləti bu əxlaqi normaları öz varlığının əsası hesab edirdi, kimsə onlara toxunmağa cürət etsəydi, ciddi surətdə müdaxilə edirdi, onları hətta tənqidi düşüncə ilə yoxlamağa məruz qoymağı çox vaxt yolverilməz elan edirdi. Deməli, güman etmək olardı ki, o, özü onlara hörmət etmək istəyir və öz varlığının əsaslandırılmasına zidd olacaq heç bir şey etmək fikrində deyil. Nəhayət, müşahidə etmək olardı ki, bu mədəniyyət millətlərinin daxilində elə xalq qalıqları vardır ki, onlar tamamilə ümumi surətdə xoşagəlməz sayılır və buna görə də ümumi mədəniyyət işində iştiraka yalnız könülsüz, həm də tam həcmdə buraxılmırlar, halbuki onlar bunun üçün kifayət qədər yararlı olduqlarını sübut etmişdilər. Lakin böyük xalqların özləri, belə hesab etmək olardı, öz ümumiliyinə o qədər anlayış və öz fərqlərinə o qədər dözüm qazanmışdılar ki, „yad“ və „düşmən“ artıq klassik antik dövrdə olduğu kimi onlar üçün bir anlayışda birləşə bilməzdi.

Mədəniyyət xalqlarının bu birliyinə arxalanaraq saysız-hesabsız insanlar vətəndəki yaşayış yerini xaricdə məskunlaşmaya dəyişdirmiş və mövcudluğunu dost xalqlar arasındakı əlaqələrdən asılı vəziyyətə gətirmişdilər. Həyatın çətinlikləri onu daim eyni yerdə saxlamayan kimsə, mədəni ölkələrin bütün üstünlüklərindən və cazibələrindən yeni, daha böyük bir vətən qura bilərdi; orada o, ləngimədən və şübhə doğurmadan sərbəst hərəkət edərdi. Beləliklə, o, mavi və boz dənizdən, qarlı dağların gözəlliyindən və yaşıl çayır sahələrinin gözəlliyindən, şimali meşələrin sehrindən və cənubi bitki örtüyünün bəhrəsindən, böyük tarixi xatirələrin üzərində dayandığı mənzərələrin əhval-ruhiyyəsindən və toxunulmamış təbiətin səssizliyindən həzz alırdı. Bu yeni vətən onun üçün həm də muzey idi; orada mədəni insanlığın sənətkarları əsrlər boyu yaratmış və miras qoymuş bütün xəzinələr vardı. O, bu muzeyin bir zalından digərinə keçərkən, qərəzsiz təqdir ilə qan qarışığı, tarix və ana torpağın xüsusiyyətlərinin öz digər vətəndaşlarında hansı müxtəlif kamillik nümunələrini inkişaf etdirdiyini müəyyən edə bilərdi. Burada soyuq, əyilməz enerji ən yüksək dərəcədə inkişaf etmişdi, orada həyatı gözəlləşdirməyin zərif sənəti, başqa yerdə isə nizam-intizam və qanuna olan meyil və ya insanı yerin ağası etmiş digər xüsusiyyətlər.

Hər bir mədəniyyət dünyası vətəndaşının özünəməxsus bir “Parnas” və “Afina məktəbi” yaratdığını da unutmayaq. Bütün millətlərin böyük mütəfəkkirləri, şairləri və sənətkarları arasında o, həyatdan həzz almaq və həyatı anlamaq baxımından əldə etdiyi ən yaxşı şeyi borclu olduğunu düşündüyü şəxsləri seçmiş və onları öz dilinin etibarlı ustadları kimi, ölməz qocalara ehtiramında qoşmuşdu. Bu böyüklərdən heç biri ona başqa dildə danışdığı üçün yad görünməmişdi; nə insan ehtiraslarının misilsiz kəşfçisi, nə gözəllikdən məst olan xəyalpərəst, nə də qorxulu xəbərdarlıq edən peyğəmbər, nə də incə zəkalı istehzaçı; o, heç vaxt öz millətindən və sevimli ana dilindən döndüyünü özünə ittiham etməmişdi.

Mədəniyyət icmasının həzzini bəzən elə səslər pozurdu ki, onlar xəbərdarlıq edirdilər: köhnədən qalma ixtilaflar səbəbindən eyni icmanın üzvləri arasında müharibələr qaçılmaz olacaq. İnsanlar buna inanmaq istəmirdilər, lakin əgər belə bir müharibə baş verərsə, onu necə təsəvvür edirdilər? O vaxtdan bəri, yəni yunan amfiktioniyaları ittifaqa aid şəhəri məhv etməyi, zeytun ağaclarını kəsməyi və ona su verməməyi qadağan etdikdən sonra, insanların ortaq hisslərindəki irəliləyişləri nümayiş etdirmək üçün bir fürsət kimi. Bir cəngavərlik müharibəsi kimi, yalnız tərəflərdən birinin üstünlüyünü müəyyən etməklə məhdudlaşan, ağır əzab-əziyyətlərdən mümkün qədər qaçan, çünki bu əzablar qərara heç bir töhfə verə bilməzdi; döyüşdən çıxmalı olan yaralıya, onun sağalması ilə məşğul olan həkimə və tibb bacısına tamamilə ehtiram göstərilməklə. Təbii ki, döyüşməyən əhali hissəsinə, müharibə sənətindən uzaq duran qadınlara və böyüyəndə hər iki tərəfdən bir-birinə dost və köməkçi olmalı olan uşaqlara qarşı bütün ehtiyat tədbirləri ilə. Həmçinin sülh dövründə mədəniyyət icmasının təcəssüm olunduğu beynəlxalq təşəbbüslərin və institutların qorunub saxlanması ilə.

Belə bir müharibə hələ də kifayət qədər dəhşətli və dözülməsi çətin şeylər ehtiva edərdi, lakin o, insanlığın böyük fərdləri, xalqlar və dövlətlər arasında etik münasibətlərin inkişafını dayandırmazdı.

Biz inanmaq istəmədiyimiz müharibə indi başladı və o, — məyusluq gətirdi. O, hücum və müdafiənin güclü təkmilləşdirilmiş silahları nəticəsində əvvəlki müharibələrdən daha qanlı və daha çox itkiyə malik olmaqla yanaşı, ən azı hər hansı bir keçmiş müharibə qədər qəddar, amansız və mərhəmətsizdir. O, sülh dövründə öhdəsinə götürdüyümüz, xalqlar hüququ adlandırdığımız bütün məhdudiyyətləri aşır; yaralının və həkimin imtiyazlarını, əhalinin dinc və döyüşən hissələri arasındakı fərqi, xüsusi mülkiyyətin tələblərini tanımır. O, qarşısına çıxan hər şeyi kor qəzəblə yerə sərir, sanki ondan sonra insanlar arasında gələcək və sülh olmamalıdır. O, bir-biri ilə mübarizə aparan xalqlar arasındakı bütün icma bağlarını qırır və uzun müddət ərzində bu bağların yenidən qurulmasını mümkün olmayan edəcək bir amansızlıq qoyub gedəcəyi təhlükəsini yaradır.

O, mədəniyyət xalqlarının bir-birini bu qədər az tanıması və başa düşməsi, birinin digərinə nifrət və iyrənmə ilə çevrilə bilməsi kimi demək olar ki, başa düşülməz bir hadisəni də üzə çıxardı. Hətta böyük mədəniyyət millətlərindən birinin o qədər ümumi şəkildə nifrətə layiq görülməsi ki, onun artıq ən möhtəşəm töhfələri ilə öz layiqliyini sübut etdiyi halda, onu “vəhşi” adlandıraraq mədəniyyət icmasından xaric etmək cəhdinə əl atıla bilər. Biz ümid edirik ki, qərəzsiz tarix yazısı sübut edəcək ki, məhz bu millət — dilində yazdığımız, qələbəsi üçün bizim yaxınlarımızın döyüşdüyü millət — insan mədəniyyəti qanunlarına ən az əl qaldırmışdır; lakin belə bir vaxtda kim öz işində hakim kimi çıxışa bilər?

Xalqlar təxminən onların yaratdığı dövlətlər tərəfindən təmsil olunur; bu dövlətlər isə onları idarə edən hökumətlər tərəfindən. Müharibə zamanı fərd, bəlkə də artıq sülh dövründə ona özünü göstərməyə çalışan bir şeyi dəhşətlə qeyd edə bilər: dövlət fərdə haqsızlıq etməyi qadağan edib, çünki haqsızlığı ləğv etmək istəmir, əksinə, onu duz və tütün kimi inhisarına almaq istəyir. Müharibə aparan dövlət, fərdi alçaldacaq hər cür haqsızlığa və zorakılığa icazə verir. O, yalnız icazə verilən hiylədən deyil, həm də düşmənə qarşı qəsdən yalandan və niyyətli aldatmadan istifadə edir və bunu elə bir dərəcədə edir ki, keçmiş müharibələrdəki adət-ənənələri üstələyir. Dövlət vətəndaşlarından itaət və fədakarlığın ən yüksək dərəcəsini tələb edir, lakin eyni zamanda onları həddindən artıq gizlətmə və məlumat və fikir ifadəsinə tətbiq olunan senzura ilə məhdudlaşdırır; bu da intellektual baxımdan boğulanların əhval-ruhiyyəsini hər cür əlverişsiz vəziyyətə və hər cür vəhşi şayiyəyə qarşı müdafiəsiz edir. O, digər dövlətlərə qarşı özünü bağladığı vədlərdən və müqavilələrdən imtina edir, açıq-aşkar hərisliyini və hakimiyyətə can atmasını etiraf edir və sonra fərdin vətənpərvərlik naminə bunu təsdiqləməsini gözləyir.

Dövlətin haqsızlıqdan imtina edə bilməyəcəyini, çünki bunun ona ziyan vuracağını söyləmək olmaz. Fərd üçün də əxlaqi normalara əməl etmək və vəhşi güc tətbiqindən imtina etmək adətən çox əlverişsizdir və dövlət, fərddən tələb etdiyi qurban üçün onu kompensasiya etmək qabiliyyətini nadir hallarda göstərir. İnsanlığın böyük fərdləri arasında bütün əxlaqi əlaqələrin zəifləməsinin fərdlərin əxlaqına təsir göstərməsinə təəccüblənmək də lazım deyil, çünki bizim vicdanımız etika alimlərinin onu təqdim etdiyi kimi əyilməz hakim deyil; o, mənşəcə “sosial təşviş”dur və başqa heç nə deyil. İcma qınamağı ləğv etdikdə, pis həvəslərin boğulması da dayanır və insanlar, onların mədəni səviyyəsi ilə uyğun gəlməyəcəyini düşündüyümüz qəddarlıq, xəyanət, bühtan və vəhşilik aktları törədirlər.

Beləliklə, əvvəlcə təqdim etdiyim mədəniyyət dünyası vətəndaşı, ona yadlaşmış dünyada çarəsizlik içində dayanır, böyük vətəni parçalanır, ortaq mülkləri xarab olur, vətəndaşları ayrılır və alçalır!

Onun məyusluğunun tənqidi barədə bir neçə qeyd etmək lazımdır. Sərt mənada götürülsə, bu məyusluq əsaslı deyil, çünki o, bir illüziyanın məhv edilməsindən ibarətdir. İllüziyalar bizə xoşagəlməzlik hisslərindən qurtulmağa və əvəzində doyum hissini yaşamağa imkan verdiyi üçün özünü təklif edir. Biz sonra şikayətsiz qəbul etməliyik ki, onlar bir müddət sonra həqiqətin bir hissəsi ilə toqquşur və qırılır.

Bu müharibədə məyusluğumuzu qızışdıran iki şey var: daxildə əxlaqi normaların qoruyucusu kimi görünən dövlətlərin xaricdəki aşağı əxlaqı və ən yüksək insan mədəniyyətinin iştirakçıları kimi eyni davranışı gözləmədiyimiz fərdlərin rəftarındakı vəhşilik.

İkinci nöqtədən başlayaq və tənqid etmək istədiyimiz baxışı tək, qısa bir cümlədə ifadə etməyə çalışaq. Bir fərdin əxlaqın daha yüksək səviyyəsinə necə çatdığı prosesi əslində necə təsəvvür edirik? İlk cavab yəqin ki, belə olacaq: O, doğuşdan və əvvəlcədən yaxşı və nəcibdir. Burada buna daha çox diqqət yetirməyə ehtiyac yoxdur. İkinci cavab burada bir inkişaf prosesinin mövcud olması haqqındakı təklifə toxunacaq və yəqin ki, bu inkişafın insanın pis meyillərinin ondan kökündən qoparılması və tərbiyə ilə mədəniyyət mühitinin təsiri altında yaxşılığa olan meyillərlə əvəz edilməsindən ibarət olduğunu qəbul edəcək. Onda belə tərbiyə almış insanda pisliyin yenidən belə güclü şəkildə üzə çıxmasına təəccüblənmək olar.

Lakin bu cavab, bizə etiraz etmək istədiyimiz bir hökmü də ehtiva edir. Əslində pisliyin “kökündən qoparılması” mövcud deyil. Psixoloji — daha sərt mənada psixoanalitik — araşdırma göstərir ki, insanın ən dərin mahiyyəti, təbiətcə elementar olan, bütün insanlarda eyni olan və bəzi ilkin ehtiyacların ödənilməsinə yönəlmiş həvəs təhriklərindən ibarətdir. Bu həvəs təhrikləri öz-özlüyündə nə yaxşı, nə də pisdirlər. Biz onları və onların ifadələrini insan cəmiyyətinin ehtiyacları və tələbləri ilə əlaqəsinə görə belə təsnif edirik. Qəbul etmək lazımdır ki, cəmiyyət tərəfindən pis sayılan bütün təhriklər — onların nümayəndəsi kimi eqoist və qəddar olanları götürək — bu primitiv təhriklər arasında yer alır.

Bu ibtidai təhriklər yetkin şəxsin fəaliyyətində icazə verilməzdən əvvəl uzun bir inkişaf yolu qət edirlər. Onlar ləngidilir, başqa məqsədlərə və sahələrə yönəldilir, bir-biri ilə birləşmələrə girir, obyektlərini dəyişirlər və qismən öz şəxslərinə qarşı yönəlirlər. Müəyyən həvəslərə qarşı reaksiya təşəkkülləri həmin həvəslərin məzmunca dəyişməsini təqlid edir, sanki eqoizmdən altruizm, qəddarlıqdan isə şəfqət yaranmışdır. Bu reaksiya təşəkküllərinə, bəzi həvəs təhriklərinin demək olar ki, əvvəldən zidd cütlüklər şəklində ortaya çıxması xeyir gətirir; bu, çox qəribə və kütləvi məlumatdan uzaq olan, “hiss ambivalensiyası” adlandırılan bir münasibətdir. Güclü sevgi və güclü nifrətin eyni şəxsdə bu qədər tez-tez birgə mövcud olması faktını müşahidə etmək və dərk etmək ən asandır. Psixoanaliz buna əlavə edir ki, bir-birinə zidd olan bu iki hissi təhrik çox vaxt eyni şəxsi obyekt kimi götürür.

Bütün bu “həvəs talelərini” aşdıqdan sonra insanın xarakteri adlandırdığımız və məlum olduğu kimi yalnız “yaxşı” və ya “pis” sözləri ilə çox natamam təsnif edilə bilən şey ortaya çıxır. İnsan nadir hallarda bütün baxımdan yaxşı və ya pis olur; əksər hallarda bu münasibətdə “yaxşı”, başqa bir münasibətdə “pis” və ya belə xarici şəraitdə “yaxşı”, başqa şəraitdə isə qəti şəkildə “pis” olur. Maraqlı təcrübə ondan ibarətdir ki, güclü “pis” təhriklərin uşaqlıqda mövcudluğu çox vaxt yetkinin “Yaxşı”ya doğru xüsusi aydın bir dönüşü üçün şərt olur. Ən güclü uşaq eqoistləri ən köməkçi və ən qurban verməyə qadir vətəndaşlara çevrilə bilərlər; şəfqət həvəskarlarının, insanpərvərlərin və heyvanları qoruyanların əksəriyyəti kiçik sadistlərdən və heyvanlara əziyyət verənlərdən inkişaf etmişlər.

«Pis» həvəslərinin yenidən formalaşdırılması eyni mənada təsir edən iki amilin — daxili və xarici amilin — əməyidir. Daxili amil, insanın ən geniş mənada qəbul edilən sevgi ehtiyacı olan erotikanın, pis — deyək ki, eqoist — həvəslərə təsiri ilə ifadə olunur. Erotik komponentlərin qarışdırılması sayəsində eqoist həvəslər sosial həvəslərə çevrilir. İnsan, digər üstünlüklərdən imtina etməyə imkan verən bir üstünlük kimi sevilənməyi qiymətləndirməyi öyrənir. Xarici amil, mədəni mühitin tələblərini təmsil edən və daha sonra mədəni mühitin birbaşa təsiri ilə davam etdirilən tərbiyə məcburiyyətidir. Mədəniyyət, həvəs təminindən imtina etmək sayəsində əldə edilmişdir və yeni gələn hər kəsdən eyni həvəs imtinasını yerinə yetirməsini tələb edir. Fərdin həyatı boyu xarici məcburiyyətin daxili məcburiyyətə daimi çevrilməsi baş verir. Mədəni təsirlər, eqoist cəhdlərin erotik əlavələr vasitəsilə daha çox altruist, sosial cəhdlərə çevrilməsinə yönəldir. Nəhayət, insanın inkişafında özünü göstərən bütün daxili məcburiyyətin, əslində, yəni insanlıq tarixində yalnız xarici məcburiyyət olduğunu fərz etmək olar. Bu gün doğulan insanlar, eqoist həvəslərin sosial həvəslərə çevrilməsinə olan bir meyl (dispozisiya) hissəsini, asan təkanlar qarşısında bu çevrilməni həyata keçirən irsi bir təşkilat kimi özləri ilə gətirirlər. Bu həvəs çevrilməsinin başqa bir hissəsi isə həyatın özündə yerinə yetirilməlidir. Bu cür insan fərdi yalnız cari mədəni mühitinin təsiri altında deyil, həm də əcdadlarının mədəniyyət tarixinin təsirinə məruz qalır.

İnsana aid olan eqoist həvəslərin erotikanın təsiri altında yenidən formalaşdırılması qabiliyyətini onun mədəniyyətə uyğunluğu adlandırsaq, bu uyğunluğun iki hissədən — doğuşdan gələn və həyatda qazanılan hissələrdən — ibarət olduğunu və bu iki hissənin bir-birinə və dəyişməz qalmış həvəs həyatı hissəsinə olan nisbətinin çox dəyişkən olduğunu söyləyə bilərik.

Ümumiyyətlə, doğuşdan gələn hissəni yüksək qiymətləndirməyə meylliyik və üstəlik, mədəniyyətə uyğunluğun bütününü primitiv qalmış həvəs həyatına olan nisbətində şişirtmək təhlükəsi ilə üzləşirik, yəni insanları olduqlarından daha «yaxşı» qiymətləndirməyə vadar oluruq. Çünki hökmümüzü bulanıq edən və nəticəni lehinə təhrif edən başqa bir amil də mövcuddur.

Başqa bir insanın həvəs təhrikləri bizim qavrayışımızdan təbii olaraq uzaqdır. Biz onların həvəs həyatından gələn motivlərə əsaslanaraq onun hərəkətləri və davranışları üzərindən nəticə çıxarırıq. Belə bir nəticə çıxarma müəyyən hallarda zəruri olaraq yanlış olur. Eyni, mədəni cəhətdən “yaxşı” olan hərəkətlər bir dəfə “nəcib” motivlərdən qaynaqlana bilər, digər dəfə isə qaynaqlana bilməz. Nəzəri etiklər yalnız yaxşı həvəs təhriklərinin ifadəsi olan hərəkətləri “yaxşı” adlandırırlar, digərlərinə isə öz təsdiqlərini vermirlər. Lakin praktik məqsədlərlə idarə olunan cəmiyyət ümumiyyətlə bu fərqlənmə ilə maraqlanmır; o, insanın öz davranışını və hərəkətlərini mədəni qaydalara uyğun tənzimləməsi ilə kifayətlənir və onun motivləri haqqında az soruşur.

Biz eşitmişik ki, tərbiyə və ətraf mühitin insana tətbiq etdiyi xarici məcburiyyət, onun həvəs həyatının yaxşılığa doğru daha da dəyişməsinə, eqoizmdən altruizmə doğru bir dönüşə səbəb olur. Lakin bu, xarici məcburiyyətin zəruri və ya qanunauyğun təsiri deyil. Tərbiyə və ətraf mühit yalnız sevgi mükafatları təklif etmir, həm də digər növ üstünlük mükafatları, maaş və cəzalarla da işləyir. Onlar beləliklə, öz təsirləri altında olan şəxsin mədəni mənada yaxşı hərəkət etməyə qərar verməsinə səbəb ola bilər, lakin onun daxilində həvəslərin təmizlənməsi, eqoist meyillərin sosial meyillərə çevrilməsi baş verməmiş ola bilər. Nəticə təxminən eyni olacaq; yalnız xüsusi şəraitdə birinin həmişə yaxşı hərəkət etdiyini, çünki onun həvəs meyillərinin bunu ona məcbur etdiyini, digərinin isə yalnız yaxşı olduğunu, çünki mədəni davranışın onun öz maraqlarına üstünlük gətirdiyi müddətcə və dərəcəyə qədər belə olduğunu göstərəcək. Biz isə fərdlərlə səthi tanışlıq zamanı bu iki halı ayırmaq üçün heç bir vasitəyə malik olmayacağıq və şübhəsiz ki, optimizmimizlə aludə olaraq, mədəniyyət tərəfindən dəyişdirilmiş insanların sayını çox artıq qiymətləndirəcəyik.

Yaxşı hərəkəti tələb edən və onun həvəs əsasları ilə maraqlanmayan mədəni cəmiyyət, beləliklə, öz təbiətinə uyğun davranmayan çox sayda insanı mədəni itaətə qazanmışdır. Bu uğurla ruhlandırılmış cəmiyyət, əxlaqi tələbləri mümkün qədər yüksəltməyə və iştirakçılarını öz həvəs təbiətindən daha da uzaqlaşmağa məcbur etməyə aldanmışdır. Bunlara artıq davamlı bir həvəs boğulması yüklənmişdir və onun gərginliyi ən qəribə reaksiya və kompensasiya hadisələrində özünü büruzə verir. Cinsəllik sahəsində, belə bir boğulmanın ən az həyata keçirilə biləcəyi yerdə, nevroz xəstəliklərinin reaksiya hadisələri baş verir. Mədəniyyətin digər təzyiqi hərçənd patoloji nəticələr doğurmur, lakin xarakterin təhrif olunmasında və ləngidilmiş həvəslərin uyğun həzzin ödənilməsinə nail olmaq üçün. Kimsə, öz həvəs meyllərinin ifadəsi olmayan qaydalara daima uyğun reaksiya verməyə məcbur edilirsə, psixoloji baxımdan, öz imkanlarından artıq yaşayır və obyektiv olaraq ikiüzlü adlandırıla bilər, bu fərqi onun aydın şüuruna gəlib-gəlməməsindən asılı olmayaraq. Şübhəsizdir ki, bizim indiki mədəniyyətimiz bu cür ikiüzlülüyün inkişafını qeyri-adi dərəcədə dəstəkləyir. Belə bir iddia irəli sürmək olar ki, mədəniyyət belə bir ikiüzlülük üzərində qurulub və əgər insanlar psixoloji həqiqətə uyğun yaşamağa cəhd etsələr, dərin dəyişikliklərə tabe olmalı olacaqlar. Deməli, həqiqətən mədəni olan insanlardan qat-qat çox mədəni ikiüzlü var; hətta müəyyən dərəcədə mədəni ikiüzlülüyün mədəniyyətin qorunması üçün zəruri olub-olmadığını müzakirə etmək olar, çünki bu gün yaşayan insanların artıq təşkil olunmuş mədəniyyətə uyğunlaşma qabiliyyəti bəlkə də bu iş üçün kifayət etməyəcək. Digər tərəfdən, mədəniyyətin belə şübhəli bir əsas üzərində qorunması, hər yeni nəsildə daha yaxşı mədəniyyətin daşıyıcısı kimi daha inkişaf etmiş həvəs dəyişməsinin təməlini qoymaq ümidini verir.

İndiyə qədərki müzakirələrdən biz artıq bir təsəlli çıxarırıq: müharibədə dünya vətəndaşlarımızın qeyri-mədəni davranışına görə bizim inciyimiz və ağrılı məyusluğumuz əsassız idi. Onlar bir illüziyaya əsaslanırdı, biz isə ona aldanmışdıq. Əslində, onlar bizim qorxduğumuz qədər dərinə düşməyiblər, çünki onlar bizim onlardan inandığımız qədər yüksəyə qalxmamışdılar. İnsanların böyük fərdləri, xalqlar və dövlətlər bir-birinə qarşı əxlaqi məhdudiyyətləri kənara itələdikdə, bu, onlar üçün mədəniyyətin mövcud təzyiqindən bir müddətlik yayınmaq və saxlanılmış həvəslərinə müvəqqəti ödəniş imkanı vermək üçün başa düşülən bir təşviq oldu. Bu zaman onların öz xalqları daxilindəki nisbi əxlaqiyyətinə ehtimal ki, heç bir zərər dəymədi.

Lakin biz müharibənin keçmiş həmvətənlərimizdə göstərdiyi dəyişikliyi anlamağı daha da dərinləşdirə və onlara qarşı haqsızlıq etməmək üçün bir xəbərdarlıq ala bilərik. Ruhi inkişaflar belə bir xüsusiyyətə malikdir ki, bu, başqa heç bir inkişaf prosesində rast gəlinmir. Bir kənd şəhərə, bir uşaq kişiyə çevrildikdə, kənd və uşaq şəhər və kişi içində məhv olur. Yalnız xatirə köhnə cizgiləri yeni obrazın üzərinə çəkə bilər; həqiqətdə isə köhnə materiallar və ya formalar aradan qaldırılmış və yeniləri ilə əvəz olunmuşdur. Ruhi inkişafda isə vəziyyət fərqlidir. Müqayisə edilə bilməyən bu vəziyyəti yalnız belə bir iddia ilə təsvir etmək olar: hər bir əvvəlki inkişaf mərhələsi, ondan yaranan sonrakı mərhələ ilə yanaşı qalır; ardıcıl inkişaf eyni vaxtda mövcudluğu da şərtləndirir, baxmayaraq ki, bütün dəyişikliklər ardıcıllığı eyni materiallar üzərində baş vermişdir. Əvvəlki ruhi vəziyyət illərlə özünü büruzə verməmiş ola bilər, lakin o, elə dərəcədə mövcud qalır ki, bir gün yenidən ruhi qüvvələrin ifadə formasına çevrilə bilər, üstəlik, tək ifadə forması kimi, sanki bütün sonrakı inkişaflar ləğv edilmiş və geri qaytarılmış kimi. Ruhi inkişafların bu qeyri-adi plastikliyi istiqamət baxımından məhdudiyyətsiz deyil; onu "geri qayıtma — geriləmə — xüsusi qabiliyyəti" adlandırmaq olar, çünki sonrakı və daha yüksək inkişaf mərhələsinin, tərk edildikdən sonra, yenidən əldə edilə bilmədiyi hallar da olur. Lakin ibtidai vəziyyətlər həmişə yenidən bərpa oluna bilər; ibtidai ruhi olan tam mənada ölməzdir.

Sözdə ağıl xəstəlikləri adi insanda ağıl və ruh həyatının məhvə məhkum edildiyi təəssüratını yaratmalıdır. Həqiqətdə isə məhv yalnız sonrakı qazanclar və inkişaflara aiddir. Ağıl xəstəliyinin mahiyyəti əvvəlki vəziyyətlərə qayıtmaqdadır affekt həyatının və funksiyasının. Ruh həyatının plastikliyinə əla bir nümunə, hər gecə arzuladığımız yuxu vəziyyətidir. Biz dəhşətli və qarışıq yuxuları tərcümə etməyi öyrəndikdən bəri, hər yatma anında əziyyətlə qazanılmış əxlaqımızı bir geyim kimi üstümüzdən atdığımızı — və səhər yenidən geyindiyimizi bilirik. Bu soyunma təbii ki, təhlükəsizdir, çünki yuxu vəziyyəti bizi felc edərək, hərəkətsizliyə məhkum edir. Yalnız yuxu, hisslərimizin həyatının ən erkən inkişaf mərhələlərindən birinə geri qayıtması haqqında məlumat verə bilər. Məsələn, bütün yuxularımızın tamamilə eqoist motivlərlə idarə olunduğunu qeyd etmək lazımdır. İngilis dostlarımdan biri Amerikada elmi bir yığıncaqda bu fikri müdafiə etmişdi; nəticədə orada olan bir xanım ona belə bir qeyd etdi ki, bu bəlkə Avstriya üçün doğru ola bilər, lakin o, özünün və dostlarının yuxuda da altruist hiss etdiklərini iddia edə bilər. Dostum, özü ingilis irqinə mənsub olsa da, yuxu təhlili sahəsindəki öz təcrübələrinə əsaslanaraq xanıma qəti şəkildə etiraz etməli oldu: Yuxuda hətta nəcib amerikalı da avstriyalı qədər eqoistdir.

Beləliklə, mədəniyyətə uyğunlaşmamızın əsasında duran həvəslərin çevrilməsi də həyatın təsirləri — daimi və ya müvəqqəti — nəticəsində geri çevrilə bilər. Şübhəsiz ki, müharibənin təsirləri belə bir geri qayıtmaya səbəb ola bilən qüvvələrə aiddir və buna görə də, hazırda mədəni olmayan davranışlar sərgiləyən bütün insanlardan mədəniyyətə uyğunlaşma qabiliyyətini inkar etməyə ehtiyac yoxdur; onların həvəslərinin incəldilməsinin sakit dövrlərdə yenidən bərpa olunacağını gözləyə bilərik.

Bəlkə də, dünyadakı həmvətənlərimizdə müşahidə etdiyimiz başqa bir simptom, onların etik yüksəklikdən acı bir şəkildə aşağı düşmələrindən az təəccüb və qorxu doğurmamışdır. Ən yaxşı zəkalı adamlarda belə özünü göstərən bu, onların inadkarlığını, ən inandırıcı arqumentlərə qarşı əlçatmazlığını, ən şübhəli iddialara qarşı tənqidsiz asan inancını göstərir. Bu, əlbəttə ki, kədərli bir mənzərə yaradır və mən açıq şəkildə vurğulamaq istəyirəm ki, heç bir halda kor-koranə tərəfdar kimi intellektual səhvləri yalnız iki tərəfdən birində görmürəm. Lakin bu hadisə, əvvəllər nəzərdən keçirdiyimiz hadisədən daha asan izah olunur və ondan qat-qat az təhlükəlidir. İnsan mütəxəssisləri və filosoflar bizə uzun müddətdir öyrədiblər ki, zəkamızı müstəqil bir qüvvə kimi qiymətləndirməkdə və onun hisslər həyatından asılılığını nəzərdən qaçırmağımızda haqsızlıq edirik. Bizim intellektimiz yalnız güclü hiss təhriklərinin təsirlərindən uzaq olduqda etibarlı işləyə bilər; əks halda, o, sadəcə olaraq bir iradənin əlində alət kimi davranır və bu iradənin ona tapşırdığı nəticəni verir. Deməli, məntiqi arqumentlər affektiv maraqlara qarşı acizdir və buna görə də, Falstaffın sözlərinə görə, böyürtkən qədər adi olan səbəblərlə mübahisə etmək, maraqlar dünyasında o qədər məhsuldar deyil. Psixoanalitik təcrübə bu iddianı mümkün olduqca daha da vurğulamışdır. O, hər gün göstərə bilər ki, ən dərin düşüncəli insanlar belə, tələb olunan anlayış onların hisslərində müqavimətlə qarşılaşan kimi, dərhal axmaqlar kimi anlayışdan məhrum davranırlar, lakin bu müqavimət aradan qalxdıqda bütün anlayışı yenidən qazanırlar. Bu müharibənin, vətəndaşlarımızın ən yaxşıları arasında belə tez-tez ortaya çıxardığı məntiqi korluq, deməli, ikinci dərəcəli bir hadisədir, hisslərin oyanmasının nəticəsidir və ümid edirik ki, onunla birlikdə yox olmağa məhkumdur.

Əgər biz bu cür, bizdən uzaqlaşmış vətəndaşlarımızı yenidən başa düşsək, insanlığın böyük fərdlərinin, xalqların bizə yaşatdığı məyusluğa çox daha asan dözərik, çünki onlardan yalnız qat-qat mütevazı tələblər irəli sürə bilərik. Eyni xalqlar bəlkə də fərdlərin inkişafını təkrarlayırlar və bu gün bizə hələ çox ilkin bu təşkilatlanmanın, daha yüksək vahidlərin formalaşmasının aşağı mərhələlərinə qarşı çıxır. Buna uyğun olaraq, fərdlərdə bu qədər təsirli olduğunu gördüyümüz, xarici məcburiyyətin əxlaqi tərbiyəvi elementi onlarda hələ demək olar ki, aşkar edilə bilməz. Biz ümid edirdik ki, əlaqə və istehsalat sayəsində yaradılan böyük maraq birliyi belə bir məcburiyyətin başlanğıcını verəcək, lakin görünür, xalqlar hazırda maraqlarından çox, ehtiraslarına itaət edirlər. Onlar ən yaxşı halda ehtiraslarını rasionalizə etmək üçün maraqlarından istifadə edirlər; ehtiraslarının təmin edilməsini əsaslandırmaq üçün maraqlarını irəli sürürlər. Xalq fərdlərinin bir-birini əslində niyə aşağıladığı, nifrət etdiyi, iyrəndiyi, üstəlik, sülh dövründə belə, və hər bir millətin digərini niyə belə qəbul etdiyi, əlbəttə, sirrdir. Bunu deməyi bilmirəm. Bu halda elə olur ki, fərdlərin bütün əxlaqi qazancları, çoxluq və ya milyonlarla insanı bir araya gətirdiyiniz zaman silinir və yalnız ən ibtidai, ən qədim və ən xam ruhi mövqelər qalır. Bu təəssüf doğuran şəraitdə bəlkə də yalnız sonrakı inkişaflar bir şeyləri dəyişdirə biləcək. Lakin qarşılıqlı insan münasibətlərində və onlarla onları idarə edənlər arasında hər tərəfdən bir az daha çox həqiqət və dürüstlük, bu dəyişmə üçün də yolları asanlaşdıra bilər.

II

Bir vaxtlar bu qədər gözəl və mehriban olan dünyada özümüzü bu qədər yad hiss etməmizi izah etdiyim ikinci amil, ölümə qarşı indiyə qədər bizim tərəfimizdən qorunan münasibətin pozulmasıdır.

Bu münasibət səmimi deyildi. Bizi dinlədikləri zaman, biz əlbəttə, ölümün bütün həyatın zəruri nəticəsi olduğunu, hər birimizin təbiətə bir ölüm borclu olduğunu və bu borcu ödəməyə hazır olmalı olduğumuzu, qısası, ölümün təbii, inkarolunmaz və qaçınılmaz olduğunu müdafiə etməyə hazır idik. Əslində isə biz elə davranırdıq ki, sanki belə deyil. Biz ölümü kənara itələmək, həyatdan aradan qaldırmaq üçün açıq-aşkar bir təmayül nümayiş etdirdik. Onu susdurmağa çalışdıq; bizdə belə bir atalar sözü də var: ölüm kimi bir şeyi düşünməmək lazımdır. Əlbəttə, öz ölümünü düşünməmək. Öz ölümümüz də təsəvvür edilə bilməz və nə qədər buna cəhd etsək, əslində tamaşaçı olaraq qaldığımızı müşahidə edə bilərik. Beləliklə, psixoanalitik məktəbdə belə bir ifadəni söyləmək cəsarət edildi: Əslində heç kim öz ölümünə inanmır və ya, eyni məna daşıyır: Şüursuzluqda hər birimiz öz ölümsüzlüyümüzə inandığımızı qəbul edirik.

Digərinin ölümünə gəldikdə, mədəniyyət insanı, ölümə məhkum edilmiş şəxs bunu eşidə biləcəyi təqdirdə, bu ehtimal haqqında danışmaqdan diqqətlə qaçınacaqdır. Yalnız uşaqlar bu məhdudiyyəti pozurlar; onlar ölüm şansları ilə bir-birini çəkinmədən hədələyirlər və hətta sevimli bir şəxsə belə bir şeyi üzünə deməyi də bacarırlar, məsələn: «Əziz ana, təəssüf ki, sən öləndə, mən bu və ya digər şeyi edəcəyəm». Böyüyən mədəniyyətli insan da digərinin ölümünü fikirlərinə yerləşdirməyi xoşlamır, çünki özünü sərt və ya pis göstərməkdən qorxur; yalnız həkim, vəkil və s. kimi peşəkar fəaliyyəti ilə ölümə məruz qaldığı hallar istisnadır. Ən azı o, digərinin ölümünü düşünməyə icazə verəcəkdir, əgər bu hadisə azadlıq, mülkiyyət və vəzifə qazanmaqla bağlıdırsa. Təbii ki, bizim incə hisslərimiz ölüm hadisələrini geri qaytara bilməz; onlar baş verdikdə, biz hər dəfə dərin təəssüf hissi keçiririk və gözləntilərimiz sarsılmış kimi oluruq. Biz ölümün təsadüfi səbəbini, qəzanı, xəstəliyi, infeksiyanı, yaşlılığı qeyd edirik və beləliklə, ölümü zərurətdən təsadüfə endirmək cəhdimizi büruzə veririk. Ölüm hadisələrinin çoxluğu bizə çox dəhşətli görünür. Ölənin özünə qarşı xüsusi bir münasibət göstəririk, demək olar ki, çox çətin bir işi bacaran birinə bəslənilən heyranlıq kimi. Ona qarşı tənqidi dayandırırıq, onun mümkün haqsızlıqlarını bağışlayırıq, «ölülər haqqında yaxşıdan başqa heç nə deməmək» əmrini veririk və ona mərasim nitqində və qəbir daşında ən yaxşı xüsusiyyətlərinin aid edilməsini ədalətli hesab edirik. Ölüyə göstərilən ehtiram, onun artıq ehtiyac duymadığı halda, bizə həqiqətdən üstün gəlir, əksəriyyətimiz üçün isə şübhəsiz ki, diri insana göstərilən ehtiramdan da üstündür.

Ölümə qarşı bu mədəni-konvensional münasibət, ölümün bizə yaxın olan bir şəxsi, valideyn və ya həyat yoldaşını, qardaş və ya bacını, uşağı və ya bahalı dostu vurduğu zaman tamamilə yıxılmamızla tamamlanır. Biz onunla birlikdə ümidlərimizi, tələblərimizi, həzzlərimizi basdırırıq, təsəlli almağa icazə vermirik və itiriləni əvəz etməkdən imtina edirik. Biz sonra özümüzü, sevdikləri öldükdə özləri də ölməyə hazır olan bir növ Asra kimi aparırıq. Bu ölümə münasibətimiz həyatımıza güclü təsir edir. Həyatda ən yüksək mərc, yəni elə həyatın özü, riskə atıla bilmədikdə, həyat kasıblayır, marağını itirir. O, əvvəlcədən heç nə baş verə bilməyəcəyi müəyyən edilmiş amerikalı flört kimi dadı və məzmunu olmayan bir şeyə çevrilir; bu, hər iki tərəfdaşın həmişə ciddi nəticələri yadda saxlamalı olduğu kontinental sevgi münasibətindən fərqlidir. Bizim hissi bağlarımız, kədərimizin dözülməz şiddəti bizi özümüz və yaxınlarımız üçün təhlükə axtarmaqdan imtina etməyə məcbur edir. Biz təhlükəli, lakin əslində zəruri olan bir sıra təşəbbüsləri — məsələn, uçuş təcrübələrini, uzaq ölkələrə ekspedisiyaları, partlayıcı maddələrlə təcrübələri — nəzərə almağa cəsarət etmirik. Bizi bu zaman bir fəlakət baş verərsə, anaya oğlunu, həyat yoldaşına kişini, uşaqlara atanı kimin əvəz edəcəyi fikri lal edir. Ölümü həyat hesabından kənarda buraxmağa meyil, çoxlu digər imtinanı və kənarlaşdırmanı özündə ehtiva edir. Və buna baxmayaraq, Hansa Birliyinin şüarı belə idi: Navigare necesse est, vivere non necesse! Dənizə çıxmaq lazımdır, yaşamaq isə mütləq deyil.

Onda həyat itkisinin əvəzini fikirlər dünyasında, ədəbiyyatda, teatrdan axtarmaqdan başqa çarə qalmır. Orada biz hələ də ölməyi bacaran insanları tapırıq, hətta başqasını öldürməyi də bacaranları. Yalnız orada ölüm barəsində barışa biləcəyimiz şərt yerinə yetirilir; yəni həyatın bütün dəyişkənliklərinin arxasında toxunulmaz bir həyat qaldıqda. Həyatda şahmat oyunundakı kimi getməsi çox kədərlidir; burada bir səhv hərəkət bizi oyunun uduzulduğunu qəbul etməyə məcbur edir, fərq ondadır ki, biz ikinci, revanş oyununa başlaya bilmərik. Fikirlər sahəsində bizə lazım olan həyatların çoxluğunu tapırıq. Biz bir qəhrəmanla eyniləşmə yolu ilə ölürük, lakin yenə də ondan sağ qalırıq və ikinci dəfə digər bir qəhrəmanla eyni dərəcədə zərərsiz ölməyə hazırıq.

Aydındır ki, müharibə ölümün bu konvensional münasibətini süpürüb aparmalıdır. Artıq ölümü inkar etmək mümkün deyil; ona inanmaq lazımdır. İnsanlar həqiqətən ölür, artıq tək-tək deyil, çoxlu, bəzən bir gündə on minlərlə adam. Bu, artıq təsadüf də deyil. Əlbəttə, bu güllənin birini və ya digərini vurmağı hələ də təsadüfi görünür; lakin digərini asanlıqla ikinci bir güllə vura bilər, çoxluq təsadüfi təəssüratına son qoyur. Həyat əlbəttə yenidən maraqlı olub, öz tam məzmununu geri qazanıb.

Burada iki qrup arasında bir ayırım etmək lazımdır: özləri döyüşdə həyatlarını qurban verənləri, evdə qalan və yalnız yaralanma, xəstəlik və ya infeksiya nəticəsində əzizlərindən birini itirməyi gözləməli olan digərlərindən ayırmaq lazımdır. Döyüşçülərin psixologiyasındakı dəyişiklikləri öyrənmək əlbəttə çox maraqlı olardı, lakin mən bu barədə çox az şey bilirəm. Biz özümüzün də daxil olduğu ikinci qrupa bağlı qalmalıyıq. Mən artıq bildirmişdim ki, əziyyət çəkdiyimiz çaşqınlıq və iş qabiliyyətimizin iflic olması, əsasən, ölümə olan indiyə qədərki münasibətimizi qoruya bilməməyimiz və hələ yeni bir münasibət tapmamış olmağımızla müəyyən dərəcədə təyin olunur. Psixoloji araşdırmamızı ölümə olan iki digər münasibətə yönəltmək bizə kömək edə bilər: birincisi, ibtidai insana, qədim dövrlərin insanına aid olduğunu fərz etdiyimiz münasibət, ikincisi isə hər birimizdə hələ də qorunan, lakin şüurumuz üçün görünməz şəkildə ruhi həyatımızın daha dərin qatlarında gizlənən münasibətdir.

Qədim dövrlərin insanının ölümlə necə davrandığını biz təbii ki, yalnız nəticə çıxarma və quruculuq vasitəsilə bilirik, lakin məncə, bu vasitələr bizə kifayət qədər etibarlı məlumatlar vermişdir.

Qədim insan ölümlə çox qəribə şəkildə münasibət qurmuşdur. Heç də vahid deyil, əksinə, olduqca ziddiyyətli. Bir tərəfdən ölümü ciddi qəbul etmiş, onu həyatın ləğvi kimi tanımış və bu mənada ondan istifadə etmiş, digər tərəfdən isə ölümü inkar etmiş, onu heç nəyə endirmişdir. Bu ziddiyyət, onun başqasının, yad adamın, düşmənin ölümünə öz ölümünə nisbətən köklü şəkildə fərqli mövqe tutması faktı ilə mümkün olmuşdur. Başqasının ölümü ona xoş gəlirdi, nifrət edilənin məhvi kimi qəbul edilirdi və ibtidai insan onu gətirməkdə heç bir çəkinmə bilmirdi. O, əlbəttə çox ehtiraslı bir varlıq idi, digər heyvanlardan daha qəddar və daha pisxasiyyət idi. O, istəklə və sanki təbii bir şeymiş kimi qətl törədirdi. Digər heyvanları eyni növdən olan varlıqları öldürməkdən və yeməkdən saxlamalı olan instinkti ona aid etmək bizə lazım deyil.

İnsanlığın qədim tarixi də qətl ilə doludur. Hələ bu gün uşaqlarımızın məktəbdə dünya tarixi kimi öyrəndikləri şey, əsasən, xalq qətllərinin ardıcıllığıdır. İnsanlığın qədim dövrlərdən bəri altında olduğu qaranlıq günah hissi, bəzi dinlərdə ilkin günahın, irsi günahın qəbuluna doğru sıxlaşan bu his, ehtimal ki, qədim dövrlərin insanlığının özünü yüklədiyi qan günahının ifadəsidir. Mən kitabımda, “Totem və Tabu” (1913), W. Robertsonun işarələrini Smit, Atkinson və Ç. Darvinə əsaslanaraq, bu qədim təqsirin təbiətini təxmin etmək istəmişəm və hesab edirəm ki, müasir xristian təlimi hələ də bizə ona nəzər salmağa imkan verir. Əgər Allahın Oğlu insanlığı günahdan qurtarmaq üçün öz həyatını qurban verməli idisə, Talion qaydasına, yəni bərabərliklə cavab verməyə görə, bu günah bir öldürmə, bir qətliam olmalıdır. Yalnız bu, onun kəffarəsi üçün bir həyatın qurban verilməsini tələb edə bilərdi. Və əgər ilkin günah Allah-Ataya qarşı bir təqsir idisə, insanlığın ən qədim cinayəti bir ata qətli, yəni ibtidai insan dəstəsinin ilkin atasının öldürülməsi olmalıdır; onun xatirə obrazı sonradan ilahiyyətə yüksəldilmişdir.¹ İlk insan üçün öz ölümü, bu gün hər birimiz üçün olduğu kimi, eyni dərəcədə təsəvvürə gəlməz və qeyri-real idi.

Lakin onun üçün ölümə qarşı iki əks mövqeyin toqquşduğu və bir-biri ilə münaqişəyə girdiyi bir hal yarandı və bu hal çox əhəmiyyətli və uzaq təsirlərlə zəngin oldu. Bu hal, ilk insan öz yaxınlarından birinin, arvadının, uşağının və ya dostunun öldüyünü gördüyü zaman baş verirdi; şübhəsiz ki, o, onları biz öz yaxınlarımızı sevdiyimiz kimi eyni dərəcədə sevirdi, çünki sevgi qətliam həvəsindən çox da gənc ola bilməz. O, öz ağrısında insanın da ölə biləcəyi təcrübəsini etməli idi və bütün varlığı bu etirafa qarşı üsyan edirdi; çünki bu sevilənlərin hər biri əslində onun öz sevilən Məninin bir parçası idi. Digər tərəfdən, belə bir ölüm ona bir qədər də xoş gəlirdi, çünki hər bir sevilən şəxsdə bir parça yadlıq da var idi. Hiss ambivalensiyası qanunu, bu gün də bizim ən çox sevdiyimiz şəxslərə olan hissi münasibətlərimizi idarə edən qanun, qədim dövrlərdə şübhəsiz daha məhdudiyyətsiz şəkildə qüvvədə idi. Beləliklə, bu sevilən vəfat edənlər əslində yadlar və düşmənlər idilər, onlar onun içində düşmən hisslərinin bir hissəsini oyatmışdılar.⁶⁸,⁶⁹

Fəlsəfəçilər iddia etmişdirlər ki, ölüm təsvirinin ibtidai insana verdiyi intellektual sirr onun düşünməsini məcbur etmiş və bütün spekulyasiyanın başlanğıcı olmuşdur. Məncə, fəlsəfəçilər burada həddindən artıq fəlsəfi düşünür, əsasən təsirli olan motivlərə kifayət qədər diqqət yetirmirlər. Buna görə də mən yuxarıdakı iddianı məhdudlaşdırmaq və düzəltmək istəyirəm: ibtidai insan öldürülmüş düşmənin cəsədi qarşısında qələbə çalmış, lakin həyat və ölüm sirləri haqqında başını yormaq üçün heç bir səbəb tapmamışdır. İntellektual sirr və ya hər hansı bir ölüm hadisəsi deyil, əksinə, sevilən, lakin eyni zamanda yad və nifrət edilən şəxslərin ölümü zamanı yaranan hissi konflikt insanın araşdırmasını başlatmışdır. Bu hissi konfliktdən əvvəlcə psixologiya doğulmuşdur. İnsan ölümü artıq özündən uzaq saxlaya bilməzdi, çünki o, ölən şəxsin ardınca çəkilən ağrıda ölümü dadmışdı, lakin o, ölümü qəbul etmək istəmirdi, çünki özünü ölü təsəvvür edə bilmirdi. Beləliklə, o, kompromislərə razı oldu, ölümü özünə də aid etdi, lakin ona həyatın məhvi mənasını inkar etdi; halbuki düşmənin ölümündə ona bu mənanı verəcək heç bir motiv çatışmırdı. Sevilən şəxsin cəsədi qarşısında o, ruhları uydurdu və kədərinə qarışmış olan qaneçilikdən irəli gələn təqsir hissi, bu ilk yaradılmış ruhların qorxulu şeytana çevrilməsinə səbəb oldu. Ölümün dəyişiklikləri ona fərdin bədənə və bir neçə – əvvəlcə bir neçə – ruha bölünməsini məsləhət gördü; beləliklə, onun düşüncə tərzi ölümün başlatdığı çürümə prosesinə paralel gedirdi. Ölən şəxsə davamlı xatirə başqa mövcudluq formalarının qəbul edilməsinin əsasını təşkil etdi və ona görünən ölümdən sonra həyatın davam etməsi ideyasını verdi.

Bu sonrakı mövcudluqlar əvvəlcə yalnız ölüm ilə tamamlanmış həyatın kölgəvari, məzmunsuz və son dövrlərə qədər aşağı qiymətləndirilən əlavələri idilər; onlar hələ də acınacaqlı çarələr xarakterini daşıyırdılar. Axillesin ruhu Odisseyə nə cavab verdiyini xatırlayırıq:

Çünki biz, Arqos oğulları, bir vaxtlar səni, canlı olanı, Tanrılar kimi hörmətlə qarşılayırdıq; indi isə güclü şəkildə Burada yaşayan ruhlar üzərində hökmranlıq edirsən. Buna görə də, Axilles, ölümə peşman olma. Mən belə deyirəm; və dərhal cavab verdi, belə cavab verərək:

Nəzakətli Odissey, mənə ölüm haqqında təsəlli sözü demə! Daha yaxşı olardı ki, mən gündəlik işçi kimi, Varisliyi və öz rifahı olmayan yoxsul bir adamın Təkinə işləyən tarla əkinçisi olum, Bütün yox olmuş ölülərin ordusuna hökmranlıq etmək əvəzinə. (Odyssey XI, 484–491 sətirlər.)

Və ya H. Heynenin güclü, acı-parodistik versiyasında:

Stuckert am Neckarda ən kiçik canlı burjua Məndən daha xoşbəxtdir, Məndən, Pelid, ölü qəhrəmandan, Yeraltı dünyada kölgə şahzadəsindən.

Daha sonra dinlər bu sonrakı mövcudluğu daha dəyərli, daha etibarlı hesab etmək və ölümlə tamamlanmış həyatı sadəcə bir hazırlıq mərtəbəsinə endirmək işini bacardılar. Onda keçmişə doğru uzadılan həyat, əvvəlki mövcudluqlar, ruhların köçməsi və yenidən doğulma uydurmaq, bütün bunları ölümün həyatın ləğvi kimi mənasını oğurlamaq məqsədilə etmək yalnız məntiqli idi. Bizim konvensional-mədəni adlandırdığımız ölümün inkarı, elə erkən dövrlərdə öz başlanğıcını götürdü.

Sevdiyimiz şəxsin cəsədi qarşısında yalnız ruh haqqında təlim, ölməzlik inancı və insan vicdan əzabının güclü kökü deyil, həm də ilk etik əmrlər yarandı. Oyanan vicdanın ilk və ən əhəmiyyətli qadağası belə idi: “Öldürmə”. Bu, yasın arxasında gizlənən sevdiyimiz ölünün üzərindəki nifrətin ödənilməsinə qarşı reaksiya kimi əldə edilmişdi və tədricən sevilməyən yad adama, nəhayət düşmənə də şamil olundu.

Sonuncu halda mədəni insanda artıq hiss olunmur. Bu müharibənin vəhşi mübarizəsi sona çatdıqda, qalib döyüşçülərin hər biri yaxın döyüşdə və ya uzaqdan təsir edən silahla öldürdüyü düşmənlər haqqında fikirlərlə narahat olmadan, dərhal və maneəsiz öz evinə, qadınına və uşaqlarına şadlıqla qayıdacaq. Maraqlıdır ki, hələ yer üzündə yaşayan və ilkin insana bizdən əlbəttə daha yaxın olan ibtidai xalqlar bu məsələdə fərqli davranırlar — və ya bizim mədəniyyətimizin təsirini görmədikləri müddətcə belə davranmışlar. Vəhşi — avstraliyalı, buşmen, odlu torpaq sakini — heç də peşman olmayan qatil deyil; müharibə yolundan qalib kimi evinə qayıtdıqda, çox vaxt uzun və çətin kəffarələrlə müharibə qətllərini kəffarələmədən əvvəl kəndinə daxil ola və qadınına toxuna bilməz. Əlbəttə, bunun izahı onun batil inancından asandır; vəhşi öldürülənlərin ruhlarının qisasından hələ də qorxur. Lakin öldürülmüş düşmənlərin ruhları onun qan borcuna görə pis vicdanının ifadəsindən başqa bir şey deyil; bu batil inancın arxasında, biz mədəni insanlara itmiş bir parça etik incəlik gizlənir.⁷⁰

Xudapərəst ruhlar, varlığımızı pislik və bayağılıqla təmasdan uzaq görmək istəyənlər, qətl qadağasının erkən və qətiliyindən bizə yerləşdirilmiş olmalı etik təhriklərin gücü barədə təsəlliverici nəticələr çıxarmağı əlbəttə unutmayacaqlar. Təəssüf ki, bu arqument əksinə daha çox dəlil gətirir. Belə güclü qadağa yalnız eyni dərəcədə güclü bir impulsa qarşı yönələ bilər. Heç bir insanın ruhunun arzulamadığını qadağan etmək lazım deyil; o, öz-özünə kənarlaşır. «Öldürmə!» əmrinin məhz vurğulanması bizi əmin edir ki, biz sonsuz uzun bir qatil nəsilləri silsiləsindən törəmişik; onların qanında qətl həvəsi, bəlkə hələ bizdə də, var idi. İnsanlığın etik səyləri — onların gücünə və əhəmiyyətinə irad tutmağa ehtiyac yoxdur — insan tarixinin qazancıdır; təəssüf ki, çox dəyişkən dərəcədə sonra bu gün yaşayan insanlığın irsi mülkünə çevrilmişdir.

İndi ibtidai insandan uzaqlaşaq və öz ruhi həyatımızdakı şüursuzluğa tərəf yönələk. Burada biz tamamilə psixoanalizin tədqiqat metoduna əsaslanırıq, ki, belə dərinliklərə qədər uzanan yeganə metoddur. Soruşuruq: şüursuzluğumuz ölüm problemi ilə necə əlaqəlidir? Cavab belə olmalıdır: demək olar ki, tam olaraq ibtidai insan kimi. Bu və bir çox digər baxımdan ibtidai insan dəyişməz şəkildə bizim şüursuzluğumuzda yaşamağa davam edir. Deməli, bizim şüursuzluğumuz öz ölümünə inanmır, ölməz kimi davranır. Bizim «şüursuz» adlandırdığımız şey, ruhumuzun ən dərin, həvəs təhriklərindən ibarət qatları, heç bir mənfi şeyi, heç bir inkarı tanımır — əkslər onda birləşir — və buna görə də öz ölümünü də tanımır, ki, biz ona yalnız mənfi məzmun verə bilərik. Ölüm inancına bizim içimizdə heç nə həvəsli qarşı çıxmır. Bəlkə də bu, qəhrəmanlığın sirridir. Qəhrəmanlığın rasionel əsaslandırması, öz həyatının müəyyən abstrakt və ümumi nemətlər qədər qiymətli ola bilməyəcəyi hökmünə əsaslanır. Lakin mənim fikrimcə, daha çox instinktiv və impulsiv qəhrəmanlıq olmalıdır, ki, belə motivləşdirmədən imtina edir və sadəcə Anzengruberin daş qırıcısı Hansın təsdiqinə görə: «Sənə heç nə olmaz», təhlükələrə meydan oxuyur. Və ya həmin motivləşdirmə yalnız, şüursuzluğa uyğun qəhrəman reaksiyanı saxlaya bilən şübhələri aradan qaldırmaq üçün xidmət edir. Ölüm təşvişi, ki, onun hakimiyyəti altında biz özümüzün bildiyimizdən daha çox vaxt qalırıq, əksinə, ikincil bir şeydir və çox vaxt günahkarlıq şüurundan irəli gəlmişdir.⁷¹

Digər tərəfdən, biz yadellilər və düşmənlər üçün ölümü tanıyırıq və onlar haqqında ilkin insan qədər eyni dərəcədə hazırlıqla və qeydsizliklə hökm çıxarırıq. Burada əlbəttə ki, bir fərq özünü göstərir ki, insan həqiqətdə onu həlledici sayacaq. Bizim şüursuzumuz qətli icra etmir, o, yalnız bunu düşünür və istəyir. Lakin bu psixi reallığı faktiki reallıqla müqayisədə tamamilə kiçik görmək ədalətsizlik olardı. O, kifayət qədər əhəmiyyətli və ağır nəticələr doğuran bir şeydir. Biz öz şüursuz təhriklərimizdə gündəlik və saat-saat qarşımızda dayanan, bizi təhqir edən və zərər verən bütün insanları aradan qaldırırıq. Şərti təbəssüm və ya zarafatla dilimizə gələn “Şeytan alsın onu” ifadəsi, əslində “Ölüm alsın onu” demək istəyir; bizim şüursuzumuzda bu, daha ciddi və güclü bir ölüm istəyidir. Bəli, bizim şüursuzumuz kiçik şeylər üçün belə qətllər törədir; Drakonun qədim Afina qanunvericiliyi kimi, o, cinayətlər üçün ölümdən başqa cəza tanımır və bunu müəyyən bir məntiqlə edir, çünki bütün qüdrətli və özbaşına Mənimizə edilən hər bir zərər, əslində, majestətin təhqir edilməsi cinayətidir.

Beləliklə, biz də özümüz, əgər bizi şüursuz istək təhriklərimizə görə qiymətləndirsələr, ilkin insanlar kimi qatil dəstəsiyik. Bütün bu istəklərin, ilkin dövrlərdə insanların onlara aid etdiyi gücə malik olmaması bir şansdır; qarşılıqlı lənətlərin çarpaz atəşi altında insanlıq çoxdan məhv olardı, kişilərin ən yaxşıları və ən ağıllıları, qadınların isə ən gözəlləri və ən incələri də daxil olmaqla.

Belə təkliflərlə psixoanaliz adətən cahillər arasında inanc tapmır. Onlar şüurun təsdiqlərinə qarşı böhtan kimi rədd edilir və şüursuzun şüura özünü açmağa alışdığı kiçik əlamətlər ustalıqla nəzərdən qaçırılır. Buna görə də, psixoanalizdən təsirlənə bilməyən bir çox mütəfəkkirin, bizim səssiz düşüncələrimizin qadağan olunmuş qətli aşaraq qarşımızda dayanan şeyləri aradan qaldırmağa hazır olmasını kifayət qədər açıq şəkildə qınadığını vurğulamaq yerindədir. Mən bunun üçün bir çox digər nümunə əvəzinə, məşhur olmuş tək bir nümunə seçirəm:

“Qorio ata” romanında Balzak, J. J. Russo əsərlərindəki bir yerə işarə edir; orada müəllif oxucudan soruşur ki, əgər o — Parisi tərk etmədən və əlbəttə ki, ifşa olunmadan — Pekindəki yaşlı bir mandarinin sadəcə iradə aktı ilə ölümünə səbəb ola bilsəydi, nə edərdi; bu mandarinin ölümü ona böyük bir üstünlük qazandırmalı idi. O, bu nüfuzlu şəxsin həyatının çox təhlükəsiz olmadığını güman etməyə icazə verir. “Mandarinini öldürmək” ifadəsi sonradan bu gizli hazırlığın, hətta müasir insanlar arasında da, atalar sözü halına gəldi.

Eyni istiqamətdə şahidlik edən bir çox sinik zarafat və anekdot da var; məsələn, ərlərə aid edilən belə bir ifadə: “Bizdən biri ölərsə, mən Parisə köçəcəyəm.” Belə sinik zarafatlar mümkün olmazdı, əgər onlar inkar edilən bir həqiqəti çatdırmırdılsa, ki, insan ona etiraf etməyə cəsarət etmir.⁷²

Məlum olduğu kimi, zarafatda hətta həqiqəti demək olar.

İlkin insan üçün olduğu kimi, bizim şüursuzumuz üçün də ölümə qarşı bir-birinə zidd olan iki mövqenin — birinin ölümü həyatın məhvi kimi tanıyan, digərinin isə onu qeyri-real sayaraq inkar edən mövqelərin — toqquşduğu və münaqişəyə girdiyi bir hal yaranır. Və bu hal, qədim dövrdəki kimi eynidir: bizim yaxınlarımızdan birinin, valideynlərimizdən və ya həyat yoldaşlarımızdan birinin, qardaş-bacılarımızdan, uşaqlarımızdan və ya sevimli dostlarımızdan birinin ölümü və ya ölüm təhlükəsi. Bu yaxınlar bir tərəfdən bizə daxili mülk, öz Mənimizə aid hissələr kimi görünür, digər tərəfdən isə qismən yad, hətta düşmən kimi qalır. Çox az istisna hallar xaricində, ən şirin və ən yaxın sevgi münasibətlərimizə belə kiçik bir düşmənçilik ləçəyi bitişikdir ki, bu da şüursuz ölüm arzusunu qıcıqlandıra bilər. Lakin bu ambivalensiya münaqişəsindən, bir zamanlar olduğu kimi, ruh nəzəriyyəsi və etikaya deyil, normal ruh həyatına da dərin baxış imkanı verən nevroza yaranır. Psixoanalizlə məşğul olan həkimlər nə qədər çox yaxınlarının rifahına həddindən artıq qayğı göstərmə simptomu və ya sevimli bir şəxsin ölümündən sonra tam əsassız özünü qınama halları ilə qarşılaşıblar.

Bu hadisələrin öyrənilməsi onlarda şüursuz ölüm arzularının yayılması və əhəmiyyəti barədə heç bir şübhə qoymayıb. Qeyri-mütəxəssis bu hisslərin mümkünlüyündən qorxulu bir dəhşət duyur və bu xoşagəlməzliyi psixoanalizin iddialarına qarşı inanmamaq üçün əsaslı bir səbəb kimi qəbul edir. Məncə, haqsız yerə. Sevgi həyatımızın aşağılanması nəzərdə tutulmur və belə bir aşağılama da mövcud deyil. Anlayışımıza və hisslərimizə sevgi ilə nifrəti bu şəkildə bir-birinə bağlamaq uzaqdır, lakin təbiət bu ziddiyyət cütü ilə işlədikcə, sevgini həmişə oyaq və təzə saxlayır ki, onun arxasında pusuda duran nifrətə qarşı onu təmin etsin. Deyə bilərik ki, sevgi həyatımızın ən gözəl inkişaflarını sinəmizdə hiss etdiyimiz düşmən təkanına qarşı reaksiyaya borcluyuq.

İndi nəticə çıxaraq: bizim şüursuzumuz öz ölümümüz təsəvvürünə qarşı, qədim dövrdəki insan kimi, yad adama qarşı eyni dərəcədə qətli həvəslidir və sevimli şəxsə qarşı eyni dərəcədə ikili (ambivalent) münasibət bəsləyir. Lakin ölümə qarşı konvensional-mədəni mövqeyimiz bu ilkin vəziyyətdən nə qədər uzaqlaşıb!

Müharibənin bu parçalanmaya necə müdaxilə etdiyini söyləmək asandır. O, bizdən sonrakı mədəni qatları soyub atır və içimizdəki ilkin insanı yenidən üzə çıxarır. O, bizi yenidən qəhrəman olmağa məcbur edir; qəhrəmanlar ki, öz ölümlərinə inana bilməzlər; o, bizə yadları düşmən kimi göstərir, onların ölümünü ya gətirmək, ya da arzulamaq lazımdır; o, bizə sevdiklərimizin ölümünü göz ardı etməyi məsləhət görür. Lakin müharibə ləğv edilə bilməz; xalqların mövcudluq şərtləri bu qədər fərqli və onlar arasındakı itələmələr bu qədər şiddətli olduğu müddətcə, müharibələr olmağa məcbur olacaq. Beləliklə, sual qalxır: Biz təslim olan və ona uyğunlaşanlar olmamalıyıqmı? Bizim ölümə münasibətdəki mədəni mövqeyimizlə psixoloji olaraq yenidən öz səviyyəmizdən yuxarıda yaşadığımızı qəbul etməməli, əksinə, geri dönüb həqiqəti qəbul etməməliyik? Ölümə reallıqda və düşüncələrimizdə ona layiq olduğu yeri vermək və indiyə qədər çox diqqətlə boğduğumuz şüursuz ölüm mövqeyimizi bir az daha üzə çıxarmaq daha yaxşı olmazmı? Bu, yüksək bir nailiyyət kimi görünmür, əksinə, bəzi cəhətlərdə geri addım, bir geriləmədir, lakin onun üstünlüyü odur ki, həqiqətə daha çox haqq verir və həyatı bizə yenidən daha dözümlü edir. Həyata dözmək, bütün canlıların ilk vəzifəsi olaraq qalır. Əgər illüziya bizə bu işdə mane olursa, o, dəyərsizləşir.

Qədim atı yadlayırıq: Si vis pacem, para bellum. Əgər sülhü qorumaq istəyirsənsə, müharibəyə hazırlaş.

Onu dəyişmək müasir olardı: Si vis vitam, para mortem. Əgər həyata dözmək istəyirsənsə, özünü ölümə hazırla.