Yuxu nəzəriyyəsinə metapsixoloji əlavə

Müxtəlif hallarda, xəstəlik əlamətlərinin normal nümunələri kimi qəbul edilə bilən bəzi vəziyyətləri və fenomenləri müqayisə üçün cəlb etdiyimiz zaman tədqiqatımız üçün bunun nə qədər faydalı olduğunu təcrübə ilə öyrənə biləcəyik. Bu qəbildən olan vəziyyətlər kədər və aşiq olma kimi əhval-ruhiyyə vəziyyətləri, həmçinin yuxu vəziyyəti və yuxu görmə fenomenidir.

Biz insanın hər gecə dərisinin üstünə çəkdiyi örtükləri və bədən orqanlarının əlavə hissələrini, yəni eynək, saxta saçlar, dişlər və s. qədər, onların nöqsanlarını əvəzləməklə örtməyə nail olduğu dərəcədə çıxarması fikrinə çoxlu düşüncələr bağlamağa öyrəşmiş deyilik. Əlavə etmək olar ki, o, yatarkən psixi varlığının tamamilə analoji soyunmasını həyata keçirir, psixi qazanclarının çoxundan imtina edir və beləliklə hər iki tərəfdən həyat inkişafının başlanğıcına aid olan vəziyyətə fövqəladə yaxınlaşma yaradır. Yuxu somatik olaraq ana bətnində qalma vəziyyətinin yenidən canlandırılmasıdır, sakitlik, istilik və qıcıqlandırıcılardan qorunma şərtlərinin yerinə yetirilməsi ilə; bəli, bir çox insanlar yatarkən fetal bədən vəziyyətini yenidən alırlar.⁸²

Yuxulayanların psixi vəziyyəti ətraf aləmdən demək olar ki, tamamilə geri çəkilmə və ona olan bütün marağın dayandırılması ilə xarakterizə olunur.

Psixonevrotik vəziyyətləri araşdırdıqda, insan hər birində vaxt geriləmələrini, yəni inkişafda geri qayıtma dərəcəsini vurğulamağa məcbur olur. Belə iki geriləmə fərqləndirilir: Mən inkişafının və libido inkişafının geriləmələri. İkincisi yuxu vəziyyətində ilkin narsisizmin bərpasına qədər, birincisi isə hallüsinativ istək ödənişi mərhələsinə qədər uzanır.

Yuxu vəziyyətinin psixi xüsusiyyətləri haqqında bildiklərimiz, təbii ki, yuxunun öyrənilməsi sayəsində əldə edilmişdir. Yuxu bizə yuxulamaqda olmayan insanı göstərir, lakin o, eyni zamanda yuxunun özünün də xüsusiyyətlərini açmağa məcburdur. Müşahidədən yuxunun bəzi xüsusiyyətlərini öyrəndik ki, əvvəlcə onları başa düşə bilmədik, indi isə asanlıqla yerinə qoya bilərik. Beləliklə, bilirik ki, yuxu mütləq eqoistdir və səhnələrində əsas rolu oynayan şəxs həmişə özümüz kimi tanınmalıdır. Bu, yuxu vəziyyətinin narsisizmindən asanlıqla və başa düşülən şəkildə irəli gəlir. Narsisizm və eqoizm eynidir; «narsisizm» sözü yalnız eqoizmin eyni zamanda libidinal fenomen olduğunu vurğulamaq istəyir, ya da başqa sözlə desək, narsisizm eqoizmin libidinal əlavəsi kimi qəbul edilə bilər. Eyni dərəcədə başa düşüləndir yuxunun ümumi qəbul edilmiş və sirr hesab olunan «diaqnostik» qabiliyyəti: yuxuda başlanğıc bədən xəstəlikləri çox vaxt oyandıqda olduğundan daha erkən və daha aydın hiss olunur, bütün aktual bədən hissləri isə nəhəng dərəcədə böyüyərək ortaya çıxır. Bu böyümə hipoxondrik təbiətlidir, onun şərti bütün psixi yüklənmənin xarici aləmdən öz Mənə geri çəkilməsidir və bu, oyandıqda bir müddət nəzərdən qaçacaq bədən dəyişikliklərinin erkən tanınmasına imkan verir.

Yuxu bizə yuxunu pozmaq istəyən bir şeyin baş verdiyini göstərir və bu pozulmanın necə dəf edildiyini anlamağımıza imkan verir. Nəticədə yuxulayan adam yuxu görüb yuxusuna davam edə bilər; onu məşğul etmək istəyən daxili tələbin yerini, tələbi yerinə yetirilmiş olan xarici bir təcrübə tutmuşdur. Deməli, yuxu da bir proyeksiyadır, daxili bir prosesin xariciləşdirilməsidir. Xatırlayırıq ki, proyeksiyaya artıq başqa bir yerdə müdafiə vasitələri arasında rast gəlmişik. Histerik fobiyanın mexanizmi də, daxili bir həvəs tələbinin yerini tutmuş olan xarici bir təhlükədən qaçma cəhdləri ilə fərdin özünü qoruya bilməsi nəticəsində zirvəyə çatmışdır. Lakin proyeksiyanın ətraflı müzakirəsini, bu mexanizmin ən nəzərə çarpan rolu oynadığı həmin narsisistik affeksiyanın təhlilinə qədər təxirə salırıq.

Ancaq yuxulamaq niyyətinin pozulması halı hansı yolla yaradıla bilər? Pozulma daxili oyanmadan və ya xarici qıcıqdan qaynaqlana bilər. Biz daha az şəffaflıq və daha çox maraq doğuran daxili pozulma halını əvvəlcə nəzərə alacağıq; təcrübə bizə yuxunun qıcıqlandırıcısı kimi gündüz qalıqları, ümumi yüklənmənin geri çəkilməsinə tabe olmayan və ona baxmayaraq müəyyən dərəcədə libidinal və ya başqa marağı saxlamış olan düşünmə yüklənmələrini göstərir. Deməli, yuxunun narsisizmi burada əvvəlcədən bir istisnaya icazə verməli olmuşdur və yuxu qurulması bu istisna ilə başlayır. Bu gündüz qalıqları analizdə latent yuxu düşüncələri kimi tanıyırıq və onların təbiətinə və bütün vəziyyətə görə onları şüuröncəsi təsəvvürlər, Vbw sisteminə aid olanlar kimi qəbul etməliyik.

Yuxu qurulmasının daha da aydınlaşdırılması bəzi çətinliklərin dəf edilməsi olmadan mümkün deyil. Yuxu vəziyyətinin narsisizmi bütün obyekt təsəvvürlərindən, həm şüursuz, həm də şüuröncəsi hissələrindən yüklənmənin geri çəkilməsi deməkdir. Əgər bəzi “gündüz qalıqlar” yüklənməmiş qalmışsa, bu qalıqların gecə vaxtı şüurun diqqətini özünə cəlb etmək üçün kifayət qədər enerji qazandığını fərz etmək şübhə doğurur; daha çox, onlarda qalmış yüklənmənin gündüz vaxtı onlara məxsus olan yüklənmədən çox daha zəif olduğunu fərz etməyə meyllik var. Analiz bizə burada daha çox spekulyasiyadan azad edir, çünki bu gündüz qalıqların yuxu qurucuları kimi çıxış etmək üçün şüursuz həvəs təhriklərinin qaynaqlarından güclənməli olduqlarını sübut edir. Bu fərz əvvəlcə heç bir çətinlik yaratmır, çünki biz inanmalıyıq ki, yuxu zamanı Vbw və Ubw arasındakı senzura çox aşağı düşmüşdür, beləliklə hər iki sistem arasındakı əlaqə daha asanlaşmışdır.

Amma başqa bir şübhəni də gizlətmək olmaz. Əgər narsisistik yuxu vəziyyəti Ubw və Vbw sistemlərinə edilən bütün yüklənmələrin geri çəkilməsinə səbəb olmuşdursa, onda şüuröncəsi gündüz qalıqlarının, öz yüklənmələrini Mənə vermiş olan şüursuz həvəs təhriklərindən güc alma ehtimalı da ortadan qalxır. Yuxu yaranması nəzəriyyəsi burada bir ziddiyyətə düşür, yaxud da yuxu narsisizmi haqqındakı fərziyyənin dəyişdirilməsi ilə xilas edilməlidir.

Sonradan aydın olacağı kimi, belə məhdudlaşdırıcı bir fərziyyə Dementia praecox nəzəriyyəsində də qaçınılmazdır. Bu fərziyyə yalnız belə ola bilər ki, Ubw sisteminin sıxışdırılmış hissəsi Məndən gələn yuxu istəyinə itaət etmir, öz yüklənməsinin tam və ya qismən qoruyur və ümumiyyətlə, sıxışdırma nəticəsində Məndən müəyyən dərəcədə asılı olmayan bir vəziyyət əldə etmişdir. Daha da uyğun olaraq, həvəs təhlükəsinə qarşı mübarizə aparmaq üçün sıxışdırma səyinin (qarşı yüklənmənin) müəyyən bir miqdarı gecə boyu saxlanılmalıdır, baxmayaraq ki, həyəcan ifadəsinə və hərəkətə gedən bütün yolların əlçatmazlığı lazım olan qarşı yüklənmənin hündürlüyünü əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilər. Beləliklə, yuxu yaranmasına aparan vəziyyəti təxminən belə təsəvvür edirik: Yuxu istəyi Məndən göndərilmiş bütün yüklənmələri geri çəkməyə və mütləq bir narsisizm yaratmağa çalışır. Bu yalnız qismən uğurla nəticələnə bilər, çünki Ubw sisteminin sıxışdırılmış hissəsi yuxu istəyinə tabe olmur. Deməli, qarşı yüklənmələrin də bir hissəsi saxlanılmalı və Ubw ilə Vbw arasındakı senzura, tam gücü ilə olmasa da, qalmalıdır. Mənin hakimiyyətinin çatdığı yerlərdə bütün sistemlər yüklənmələrdən boşaldılmışdır. Ubw həvəs yüklənmələri nə qədər güclü olarsa, yuxu da bir o qədər qeyri-sabit olar. Biz həmçinin Mənin yuxu istəyindən imtina etdiyi ekstremal halı da bilirik, çünki o, yuxu zamanı azad olmuş sıxışdırılmış təhrikləri ləngitməkdən aciz olduğunu hiss edir; başqa sözlə, yuxudan imtina edir, çünki öz yuxularından qorxur.

Sonradan sıxışdırılmış təhriklərin inatçı xarakterini nəticələri ağır bir fərziyyə kimi qiymətləndirəcəyik. İndi isə yuxu yaranması vəziyyətini daha da izləyək.

Narsisizmə ikinci hücum kimi, əvvəllər qeyd olunan və şüuröncəsi gündüz düşüncələrinin də bəzilərinin müqavimət göstərdiyi və yüklənmələrinin bir hissəsini saxladığı ehtimalını nəzərə almalıyıq. Bu iki hal əsasən eyni ola bilər; gündüz qalıqlarının müqaviməti artıq ayıq həyatda mövcud olan şüursuz təhriklərlə əlaqəyə gətirilə bilər, yaxud da proses bir az daha mürəkkəb gedir və tam boşalmamış gündüz qalıqları Yuxu vəziyyəti, şüuröncəsi (Vbw) və şüursuz (Ubw) arasındakı asanlaşmış kommunikasiya sayəsində, sıxışdırılmış olanla əlaqə qurur. Hər iki halda yuxu qurulmasının eyni həlledici irəliləyişi baş verir: şüuröncəsi yuxu istəyi formalaşır; bu istək, şüuröncəsi gündüz qalıqlarının materialı içərisində şüursuz təhriklərə ifadə verir. Bu yuxu istəyini gündüz qalıqlardan kəskin şəkildə ayırmalıdır; o, oyaq həyatında mövcud olmamış ola bilər, əgər onu şüura köçürsək, bütün şüursuzun özündə daşıdığı irrasional xarakteri artıq göstərə bilər. Yuxu istəyini, şüuröncəsi (gizli) yuxu düşüncələri arasında mümkün, lakin mütləq şəkildə zəruri olmayan istək təhrikləri ilə də qarışdırmaq olmaz. Əgər belə şüuröncəsi istəklər mövcud olubsa, yuxu istəyi onlara ən təsirli gücləndirici kimi qoşulur.

İndi söhbət, mahiyyətcə bir şüursuz həvəs tələbini təmsil edən və şüuröncəsində (Vbw) yuxu istəyi (istək ödəyici fantaziya) kimi formalaşmış bu istək təhrikinin gələcək taleyindən gedir. Mülahizə bizə deyir ki, o, üç müxtəlif yolla həllini tapa bilər. Ya oyaq həyatında normal olan yolla, şüuröncəsindən şüura doğru təzyiq edərək, ya da şüura (Bw) yan keçərək birbaşa hərəkət boşalması yaradaraq, ya da müşahidənin həqiqətən izləməyə imkan verdiyi gözlənilməz yolu seçərək. Birinci halda o, istək ödəmə məzmunlu bir sayıqlama fikrinə çevrilərdi, lakin bu yuxu vəziyyətində heç vaxt baş vermir. (Psixi proseslərin metapsixoloji şərtlərinə o qədər də tanış olmadığımız üçün, bu faktlardan bəlkə də bir sistemin tam boşalmasının onu stimullara qarşı az həssas etdiyi barədə bir işarə çıxara bilərik.) İkinci hal, yəni birbaşa hərəkət boşalması, eyni prinsip tərəfindən istisna edilməlidir, çünki hərəkətə keçid adətən şüur senzurasından bir az daha uzaqdadır, lakin o, istisna olaraq yuxu yürüşü (somnambulizm) kimi müşahidə olunur. Biz bunu mümkün edən şərtləri və niyə daha tez-tez baş vermədiyini bilmirik. Yuxu qurulması zamanı həqiqətən baş verən şey çox qəribə və tamamilə gözlənilməz bir qərardır. Şüuröncəsində (Vbw) qurulmuş və şüursuz (Ubw) tərəfindən gücləndirilmiş proses, şüura təqdim olunan qavrayışa doğru şüursuz (Ubw) vasitəsilə geri qayıdan bir yol götürür. Bu geriləmə yuxu qurulmasının üçüncü mərhələsidir. Biz burada nəzəriyyə üçün əvvəlkiləri təkrarlayırıq: şüuröncəsi gündüz qalıqlarının şüursuz tərəfindən gücləndirilməsi — yuxu istəyinin yaradılması.

Belə bir geriləməni, əvvəl qeyd olunan zamana və ya inkişaf tarixinə aid geriləmənin əksinə, topik geriləmə adlandırırıq. Bu ikisi həmişə üst-üstə düşməməlidir, lakin bizim əlimizdə olan nümunədə məhz üst-üstə düşürlər. Oyanma axınının şüuröncəsindən (Vbw) şüursuz (Ubw) vasitəsilə qavrayışa doğru geri dönüşü, eyni zamanda hallüsinativ istək ödəmənin erkən mərhələsinə geri qayıtmadır.

«Yuxuların yozumu» əsərindən məlumdur ki, şüuröncəsi gündüz qalıqların yuxu yaranması zamanı necə geriyə qayıtdığı. Düşüncələr bu zaman əsasən vizual obrazlara çevrilir, yəni söz təsəvvürləri onlara uyğun gələn cisim təsəvvürlərinə qaytarılır, sanki təsvir oluna bilmə ehtimalı prosesi idarə edirmiş kimi. Geriyə qayıtma başa çatdıqdan sonra Ubw sistemində bir sıra yüklənmələr, yəni psixi ilkin prosesin təsir etdiyi cisim xatirələrinin yüklənmələri lüzumsuz olur; bu proses həmin yüklənmələrin sıxlaşdırılması və yerdəyişməsi vasitəsilə manifest yuxu məzmununu formalaşdırana qədər davam edir. Yalnız gündüz qalıqlardakı söz təsəvvürləri düşüncə ifadəsi deyil, qavramaların təzə, aktual qalıqları olduqda, onlar cisim təsəvvürləri kimi qəbul edilir və təbiətcə sıxlaşdırma və yerdəyişmənin təsirlərinə məruz qalır. Buna görə də, yuxuların yozumunda verilmiş və o vaxtdan bəri aydınlığı təsdiq edilmiş qaydaya əsasən, yuxu məzmunundakı sözlər və nitqlər yenidən qurulmur, əksinə yuxu gününün (və ya digər təzə təəssüratların, hətta oxunanlardan) nitqlərinə bənzədilir. Yuxu işlənməsinin söz təsəvvürlərinə nə qədər az bağlı olduğu çox diqqətəlayiqdir; o, plastik təsvir üçün ən əlverişli vasitəni təqdim edən ifadəni tapana qədər sözləri bir-biri ilə dəyişməyə həmişə hazırdır.

Bu nöqtədə yuxu işlənməsi ilə şizofreniya arasındakı həlledici fərq özünü göstərir. İkincidə, şüuröncəsi düşüncənin ifadə olunduğu sözlərin özü ilkin prosesin işlənməsinin obyekti olur; yuxuda isə sözlər deyil, sözlərin qaytarıldığı cisim təsəvvürləri belə olur. Yuxu topik geriyə qayıtmaya malikdir, şizofreniya isə yox; yuxuda (şüuröncəsi) söz yüklənmələri ilə (şüursuz) cisim yüklənmələri arasındakı əlaqə sərbəstdir; şizofreniya üçün xarakterik olan budur ki, bu əlaqə bağlanıb. Bu fərqliliyin təəssüratı, psixoanalitik praktikada apardığımız yuxu yozumları ilə zəifləyir. Yuxu yozumu yuxu işlənməsinin gedişini izlədiyi üçün, latent fikirlərdən yuxu elementlərinə aparan yolları izləyir, söz ikili mənalılıqlarının istismarını aşkarlayır və müxtəlif material dairələri arasında söz körpülərinin mövcudluğunu sübut edir; bu, tez-tez ya zəkalı, ya da şizofrenik təsir bağışlayır və bizə bütün söz əməliyyatlarının yuxu üçün yalnız məntiqi geriləməyə hazırlıq olduğunu unudturur.⁸³

Yuxu prosesinin tamamlanması, geriləmə yolu ilə dəyişdirilmiş və arzu fantaziyasına çevrilmiş fikir məzmununun, hər bir qavrama məzmununun məruz qaldığı ikinci dərəcəli işlənməyə uğrayaraq, həssas qavrama kimi şüura çıxmasından ibarətdir. Biz deyirik ki, yuxu arzusu hallüsinasiya olunur və özünün reallaşmasına olan inancı hallüsinasiya kimi tapır. Yuxu qurulmasının məhz bu son hissəsi, yuxunu ona bənzər patoloji hallarla müqayisə edərək aydınlaşdırmağa çalışdığımız ən güclü qeyri-müəyyənliklərlə bağlıdır.

Arzu fantaziyasının qurulması və onun hallüsinasiyaya geriləməsi yuxu işlənməsinin ən əsas hissələridir, lakin onlar yalnız yuxuya məxsus deyil. Əksinə, onlar iki xəstəlik halında da eyni şəkildə rast gəlinir: akut hallüsinativ qarışıqlıqda, yəni Amentiyada (Meynertin təsnifatına görə) və şizofreniyanın hallüsinativ fazasında. Amentiyanın hallüsinativ deliri, açıq şəkildə tanına bilən bir arzu fantaziyasıdır, çox vaxt gözəl gündüz yuxusu kimi tamamilə nizamlıdır. Ümumiyyətlə, hallüsinativ arzu psixozundan danışmaq və onu həm yuxuya, həm də Amentiyaya eyni dərəcədə aid etmək olar. Çox zəngin, təhrif olunmamış arzu fantaziyalarından başqa heç nədən ibarət olmayan yuxular da mövcuddur. Şizofreniyanın hallüsinativ fazası daha az yaxşı öyrənilib; o, adətən mürəkkəb təbiətli kimi görünür, lakin əsasən libidinal yüklənməni obyekt təsəvvürlərinə qaytarmaq istəyir.‘ Müxtəlif patoloji hallarda baş verən digər hallüsinativ vəziyyətləri müqayisə üçün nəzərə ala bilmirəm, çünki burada nə öz təcrübəmə, nə də başqalarının təcrübəsinə əsaslanmaq imkanı mənə məlumdur.

Gəlin aydınlaşdıraq ki, hallüsinativ istək psixozu — yuxuda və ya başqa yerdə — bir-biri ilə üst-üstə düşməyən iki fərqli fəaliyyət həyata keçirir. O, yalnız gizli və ya sıxışdırılmış istəkləri şüura gətirmir, həm də onları tam etimadla yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir. Bu təsadüfü anlamaq lazımdır. Heç vaxt belə iddia etmək olmaz ki, şüursuz istəklər şüurə çıxandan sonra reallıq kimi qəbul edilməlidir, çünki məlum olduğu kimi, hökmümüz reallıqları, istənilən qədər intensiv təsəvvür və istəklərdən ayırd etməyə qadirdir. Əksinə, reallıq inancının hisslərlə qavranılma ilə bağlı olduğunu fərz etmək məntiqlidir. Əgər bir fikir, şüursuz obyekt xatirə izlərinə və oradan da qavranılmaya qədər olan geriləmə yolunu tapıbsa, onun qavranılmasını real kimi tanıyırıq. Beləliklə, hallüsinasiya reallıq inancını özü ilə gətirir. İndi sual budur: hallüsinasiyanın yaranması üçün şərt nədir? İlk cavab belə olardı: geriləmə, və beləliklə, hallüsinasiyanın yaranması sualı geriləmə mexanizmi sualı ilə əvəz olunur. Bu suala cavabı yuxu üçün uzun müddət verməməyə ehtiyac yoxdur. Şüuröncəsi yuxu düşüncələrinin əşya xatirə təsəvvürlərinə geriləməsi, aydın şəkildə, bu şüursuz həvəs təmsilçilərinin — məsələn, sıxışdırılmış təcrübə xatirələrinin — sözlərlə ifadə olunmuş fikirlərə göstərdiyi cazibənin nəticəsidir. Lakin tezliklə qeyd edirik ki, yanlış yola düşmüşük. Hallüsinasiyanın sirri geriləmənin sirrindən fərqli olmasaydı, kifayət qədər intensiv hər bir geriləmə reallıq inancı ilə hallüsinasiya nəticə verərdi. Lakin biz çox yaxşı bilirik ki, geriləyici düşünmənin çox aydın vizual xatirə təsəvvürlərini şüura gətirdiyi hallar var və biz onları bir an belə real qavranılma kimi qəbul etmirik. Həmçinin çox asanlıqla təsəvvür edə bilərik ki, yuxu işlənməsi belə xatirə təsəvvürlərinə qədər irəliləyir, indiyə qədər şüursuz olanları şüura gətirir və bizə istək fantaziyası təqdim edir; biz bu fantaziyanı həsrətlə hiss edirik, lakin onu istəyin real yerinə yetirilməsi kimi tanımayarıq. Beləliklə, hallüsinasiya, özündə şüursuz olan xatirə təsəvvürlərinin geriləyici canlandırılmasından daha çox şey olmalıdır.⁸⁴

Həddən artıq intensiv xatırlanan təsəvvürlərin qavranılmasını ayırd etmək, böyük praktik əhəmiyyət kəsb edir. Xarici aləmlə, reallıqla olan bütün münasibətimiz bu qabiliyyətdən asılıdır. Biz belə bir fərziyyə irəli sürmüşük ki, biz bu qabiliyyətə həmişə malik olmamışıq və ruh həyatımızın əvvəlində, ona olan ehtiyacımızı hiss etdikdə, əslində, doyumlu obyekti hallüsinasiya etmişik. Lakin belə bir halda doyum əldə edilməmişdi və uğursuzluq, bizdə belə bir quruluşu yaratmağa çox tezliklə səbəb olmuşdu ki, onun köməyi ilə belə bir arzu qavranılmasını real ödənişdən ayırmaq və gələcəkdə bundan qaçmaq mümkün olsun. Başqa sözlə, biz çox erkən hallüsinativ arzu doyumundan imtina etmiş və bir növ reallıq yoxlaması qurmuşuq. İndi sual yaranır: bu reallıq yoxlaması nədən ibarət idi və yuxunun və amentiyanın hallüsinativ arzu psixozu kimi hallar, onu necə ləğv edib doyumu əvvəlki üsulda bərpa etməyi bacarır?

Üçüncü psixi sistemimizi, yəni indiyə qədər Vbw-dən kəskin şəkildə ayırmadığımız Bw sistemini daha ətraflı təyin etməyə başlayanda, cavab vermək mümkün olar. Biz artıq «Yuxuların yozumu» əsərində şüurlu qavranılmanı, bəzi qəribə xüsusiyyətlər aid etdiyimiz və güclü səbəblərlə daha da əlavə xarakterlər verəcəyimiz xüsusi bir sistemin məhsulu kimi qəbul etməyə məcbur olmuşuq. Orada W adlandırdığımız bu sistemi, adətən, şüurlu olma asılı olduğu Bw sistemi ilə üst-üstə salırıq. Lakin şüurlu olma faktı hələ də sistemə mənsubiyyətlə tam üst-üstə düşmür, çünki biz təcrübə ilə öyrənmişik ki, duyğu xatirə obrazları qeyd oluna bilər, lakin biz onlara Bw və ya W sisteminin psixi yerini tanımaqda qətiyyən mümkün deyilik.

Ancaq bu çətinliyin həlli, Bw sistemini öz marağımızın mərkəzinə yerləşdirə bilənə qədər yenidən təxirə salına bilər. Mövcud əlaqəmiz üçün belə bir fərziyyəyə icazə verilməlidir ki, hallüsinasiya Bw (W) sisteminin yüklənməsindən ibarətdir, lakin bu yüklənmə normal olaraq xaricdən deyil, daxildən baş verir və onun şərti odur ki, geriləmə bu sistemi özündə əhatə edəcək qədər irəli getməli və bu zaman reallıq yoxlamasını aşmalıdır.

Biz əvvəlki bir əlaqədə («Həvəslər və həvəslərin taleyi») hələ köməksiz olan orqanizmin, qavranılmaları vasitəsilə dünyada ilk istiqaməti tapmaq qabiliyyətinə malik olduğunu qəbul etmişik; bu zaman o, əzələ hərəkəti ilə əlaqəyə görə «xarici» və «daxili»ni ayırd edir. Hərəkət vasitəsilə yox edilən qavranılma, xarici, yəni real kimi tanınır; belə hərəkətin heç nəyi dəyişmədiyi yerdə, qavranılma öz bədəninin daxili hissəsindən gəlir və o, real deyil. Fərd üçün dəyərlidir ki, onda reallığın belə bir əlaməti vardır ki, bu eyni zamanda ona qarşı bir çarə deməkdir və o, öz tez-tez amansız həvəs tələblərinə qarşı bənzər bir qüvvə ilə təchiz olunmaq istəyirdi. Buna görə də o, daxildən ona ağır gələni xaricə köçürmək, proyeksiya etmək üçün belə zəhmət sərf edir.⁸⁵

Dünyada daxil və xaric arasında fərq qoymaqla oriyentasiya bu işini biz indi ruhi aparatın ətraflı təhlilindən sonra yalnız Bw (W) sisteminə aid etməliyik. Bw motor innervasiyaya malik olmalıdır ki, bunun vasitəsilə qəbulun yoxa çıxarılmalı olub-olmadığı və ya müqavimət göstərdiyi müəyyən edilir. Reallıq yoxlaması bundan başqa bir şey olmamalıdır. Bu barədə daha ətraflı heç nə deyə bilmərik, çünki Bw sisteminin təbiəti və iş üsulu hələ də çox az məlumdur. Reallıq yoxlamasını biz Mənin böyük qurumlarından biri olaraq, ruhi sistemlər arasında bizə məlum olmuş senzuraların yanında qoyacağıq və gözləyirik ki, narsisistik affeksiyaların təhlili bizə digər bu kimi qurumları aşkar etməyə kömək edəcəkdir.

Bunun əksinə olaraq, biz artıq indi patologiyadan öyrənə bilərik ki, reallıq yoxlaması hansı üsulla ləğv edilə və ya fəaliyyətdən çıxarıla bilər, və biz bunu arzu psixozunda, amentiyada yuxudakından daha birmənalı dərk edəcəyik: Amentiya reallığın iddia etdiyi, lakin Mən tərəfindən dözülməz olaraq inkar edilməli olan bir itkiyə reaksiyadır. Bunun üzərinə Mən reallıqla əlaqəni kəsir, qəbul sistemləri Bw-dən yüklənməni və ya bəlkə daha yaxşısı, xüsusi təbiəti hələ tədqiqat mövzusu ola biləcək bir yüklənməni geri çəkir. Reallıqdan bu üz döndərmə ilə reallıq yoxlaması aradan qaldırılır, sıxışdırılmamış, tamamilə şüurlu arzu fantaziyaları sistemə daxil ola bilər və oradan daha yaxşı reallıq olaraq tanınır. Belə bir geri çəkmə sıxışdırma proseslərinə yanaşdırıla bilər; amentiya bizə Mənin öz orqanlarından biri ilə, bəlkə də ona ən sadiq xidmət edən və ən sıx bağlı olan biri ilə ikiyə bölünməsinin maraqlı mənzərəsini təqdim edir.⁸⁶

Amentiyada “sıxışdırma”nın gördüyü işi, yuxuda könüllü imtina görür. Yuxu vəziyyəti xarici dünyadan heç nə bilmək istəmir, reallıqla ya heç maraqlanmır, ya da yalnız yuxu vəziyyətindən çıxmaq, yəni oyana bilmək nəzərə alındığı qədər maraqlanır. Beləliklə, o, digər sistemlərdən, Vbw və Ubw-dan olduğu kimi, Bw sistemindən də yüklənməni geri çəkir; bu o qədərdir ki, həmin sistemlərdə mövcud olan mövqelər yuxu istəyinə tabe olsun. Bw sisteminin bu yüklənməmişliyi ilə reallıq yoxlaması imkanı ləğv olunur və yuxu vəziyyətindən asılı olmayaraq geriləmə yolunu tutmuş oyanmalar, Bw sistemindəki mübahisəsiz reallıq kimi qəbul ediləcəkləri yerə qədər sərbəst şəkildə irəliləyəcəklər. Dementia praecox-un hallüsinativ psixozu üçün bizim mülahizələrimizdən onun xəstəliyin giriş əlamətlərinə aid ola bilməyəcəyi nəticəsini çıxara bilərik. Bu, yalnız xəstənin Məni o qədər dağılmış olduqda mümkün olur ki, reallıq yoxlaması artıq hallüsinasiyanın qarşısını ala bilmir.⁸⁷,⁸⁸

Yuxu proseslərinin psixologiyasına dair nəticə alırıq ki, yuxunun bütün əsas xarakteristikaları yuxu vəziyyətinin şərti ilə müəyyən edilir. Köhnə Aristotel özünəməxsus olmayan ifadəsi ilə, yəni yuxunun yatan adamın psixi fəaliyyəti olması haqqında sözləri ilə bütün baxımdan haqlıdır. Biz aşağıdakıları izah edə bildik: Psixi fəaliyyətin bir qalığı, narsisistik yuxu vəziyyətinin istisnasız olaraq tam həyata keçirilmədiyi üçün mümkün olur. Bu, psixoloqların və filosofların həmişə dediklərindən çox da fərqli deyil, lakin psixi aparatın quruluşu və funksiyası haqqında tamamilə fərqli baxışlara əsaslanır; bu baxışların əvvəlkilərdən üstünlüyü ondadır ki, onlar yuxunun bütün təfərrüatlarını da bizim başa düşməyimizə yaxınlaşdıra bildilər.

Sonda, sıxışdırma prosesinin topikasının psixi pozğunluqların mexanizmini dərk etməyimizdə qazandığı əhəmiyyətə bir daha nəzər salaq. Yuxuda yüklənmənin (libido, maraq) geri çəkilməsi bütün sistemləri bərabər şəkildə əhatə edir; transfer nevrozlarda Bw yüklənməsi geri çəkilir, şizofreniyada Ubw-nun, amentiyada isə Bw-nun yüklənməsi geri çəkilir.