Həvəs çevrilmələri, xüsusilə anal erotizm haqqında

Bir neçə il əvvəl mən psixoanalitik müşahidələrdən belə bir fərziyyə çıxarmışdım ki, qaydalılıq, qənaətcillik və inadkarlıq kimi üç xarakter xüsusiyyətinin daimi şəkildə birgəliyi, həmin şəxslərin cinsəllik tərkibində anal erotik komponentin güclənməsinə işarə edir; lakin inkişaf prosesində anal erotikanın sərf olunması nəticəsində Məndə belə üstün reaksiya üsullarının formalaşmasına gətirib çıxarır.

O zaman mənim məqsədim faktiki olaraq aşkar edilmiş bir əlaqəni açıqlamaq idi; onun nəzəri qiymətləndirilməsi ilə çox az məşğul olurdum. O vaxtdan bəri ümumi qəbul edilmiş fikir budur ki, həmin üç xüsusiyyətdən hər biri — xəsislik, pedantizm və inadkarlıq — anal erotikanın həvəs mənbələrindən qaynaqlanır və ya — daha ehtiyatlı və tam ifadə ilə desək — bu mənbələrdən güclü qatqılar alır. Qeyd olunan üç xarakter nöqsanının birləşməsinin xüsusi bir çalar verdiyi hallar (anal xarakter) sadəcə ekstremal nümunələr idi; bizə maraqlı olan əlaqənin hətta qeyri-müntəzəm müşahidələrdə belə özünü büruzə verdiyi yerlər də bunlar idi.⁷⁹

Bir neçə il sonra mən, xüsusilə məcburedici bir analitik təcrübədən irəli gələn çoxsaylı təəssüratlardan çıxardığım nəticəyə əsasən, insan libidosunun inkişafında genital üstünlük fazasından əvvəl „pregenital təşkilatlanma“nın olduğunu qəbul etmək lazımdır ki, bu mərhələdə sadizm və anal erotika aparıcı rol oynayır.

Anal-erotik həvəs təhriklərinin bundan sonra hansı taleyə uğrayacağı sualı o andan etibarən qaçınılmaz hala gəldi. Son genital təşkilatın qurulması ilə cinsi həyatdakı əhəmiyyətlərini itirdikdən sonra onların taleyi necə oldu? Onlar sıxışdırma vəziyyətində qalıb davam etdilərmi, yoxsa sublimasiyaya və ya xarakter xüsusiyyətlərinə çevrilməklə tükənməyə məruz qaldılar, ya da genitaliyanın üstünlüyü ilə təyin olunan cinsəlliyin yeni quruluşuna daxil oldular? Və ya daha düzgün desək, anal-erotik üçün bu taleylərin heç birinin tək başına olmaya biləcəyi ehtimalı nəzərə alınarsa, bu müxtəlif imkanlar anal-erotikanın taleyinin həllində hansı dərəcədə və hansı şəkildə iştirak edirlər; halbuki onun orqanik mənbələri genital təşkilatın yaranması ilə heç vaxt bağlana bilməzdi.

İnsan düşünə bilər ki, bu sualların cavablandırılması üçün material çatışmazlığı olmamalıdır, çünki müvafiq inkişaf və çevrilmə prosesləri psixoanalitik araşdırmanın predmeti olan bütün şəxslərdə baş vermiş olmalıdır. Lakin bu material o qədər qeyri-şəffafdır, təkrarlanan təəssüratların bolluğu o qədər çaşdırıcı təsir edir ki, mən bu gün də problemin tam həllini deyil, yalnız həllinə töhfələri verə bilərəm. Əlaqənin icazə verdiyi hallarda anal-erotikaya aid olmayan bəzi digər həvəs çevrilmələrini qeyd etmək fürsətindən qaçmağıma ehtiyac yoxdur. Nəhayət, Təsvir edilmiş inkişaf proseslərinin — psixoanalizdə burada olduğu kimi, başqa yerlərdə də — nevroz prosesləri tərəfindən məcbur edildikləri geri qayıtmalardan çıxarıldığını vurğulamaq demək olar ki, lazım deyil.⁸⁰

Bu müzakirələrin başlanğıc nöqtəsi, şüursuzun məhsullarında — ani düşüncələr, fantaziyalar və simptomlar — nəcis (pul, hədiyyə), uşaq və penis anlayışlarının bir-birindən pis ayrıldığı və asanlıqla bir-biri ilə əvəz olunduğu görünüşü ola bilər. Əgər biz belə ifadə etsək, təbii ki, bilirik ki, psixi həyatın digər sahələri üçün istifadə olunan adlandırmaları haqsız olaraq şüursuzluğa köçürürük və müqayisənin gətirdiyi üstünlüklə aldanırıq. Buna görə də, bu elementlərin şüursuzda çox vaxt bir-birinə ekvivalent olan və bir-birini qeydsiz-şərtsiz əvəz edə biləcəkləri kimi davranıldığını şübhəsiz formada təkrarlayaq.

“Uşaq” və “Penis” arasındakı əlaqələr üçün bunu görmək ən asandır. Hər ikisinin yuxunun simvol dilində, eləcə də gündəlik həyatın dilində ortaq bir simvol ilə əvəz oluna biləcəyi birmənalı deyil. Uşaq penisdə olduğu kimi “Kiçik” adlanır. Simvol dilinin çox vaxt cins fərqini aşdığı məlumdur. Əslində kişilik orqanını nəzərdə tutan “Kiçik” ikincili olaraq qadın genital orqanının adlandırılmasına keçmiş ola bilər.

Qadının nevrozunu kifayət qədər dərin araşdırdıqda, tez-tez kişi kimi penisə sahib olmaq istəyinin sıxışdırılmış olduğunu aşkar edirik. Qadın həyatındakı təsadüfi bədbəxtliklər, çox vaxt güclü kişi təbiətinin öz nəticəsi olan bu uşaq istəyini, kiçik yaşda «penis həsədi» adlandırdığımız və kastrasiya kompleksinə aid etdiyimiz istəyi yenidən aktivləşdirir və libidonun geri axını sayəsində onu nevroz simptomlarının əsas daşıyıcısına çevirir. Digər qadınlarda isə penisə olan bu istəyin heç bir izini aşkar etmək mümkün deyil; onun yerini uşaq istəyi tutur və həyatda bu istəyin təmin edilməməsi nevrozu tetikləyə bilər. Elə bil ki, bu qadınlar — hər hansı bir motiv kimi mümkün olmayan bir şeyi — başa düşüblər: təbiət qadına, ondan imtina etdiyi şeyin əvəzinə uşağı verib. Daha digər qadınlarda isə hər iki istəyin uşaqlıq dövründə mövcud olduğunu və bir-birini əvəz etdiyini görürük. Əvvəlcə onlar kişi kimi penisə sahib olmaq istəyirdilər, sonra isə hələ də uşaq yaşında olan bir dövrdə uşaq istəyi onun yerini tutdu. Uşaqlıq həyatının təsadüfi amillərinin — qardaşların olması və ya olmaması, yeni bir uşağın doğulmasının əlverişli bir həyat dövründə yaşanması — bu müxtəlifliyə səbəb olduğunu və beləliklə, penisə olan istəyin əslində uşaq istəyi ilə eyni olduğunu inkar etmək mümkün deyil.

Sonrakı həyatda nevroz şərtləri yoxdursa, uşaqlıq dövründəki penis istəyinin hansı taleyi yaşadığını qeyd edə bilərik. Bu istək kişi istəyinə çevrilir, yəni kişi penisin əlavəsi kimi qəbul edilir. Bu dəyişmə ilə qadın cinsi funksiyasına qarşı yönəlmiş bir təhrik, ona əlverişli bir təhrikə çevrilir. Beləliklə, bu qadınlar üçün narsisizmdən gələn əsl qadın sevgi həyatının yanında, kişi tipinə uyğun obyekt sevgisinə əsaslanan bir sevgi həyatı mümkün olur. Digər hallarda narsisistik öz-sevgidən obyekt sevgisinə keçidi yalnız uşağın təmin etdiyini artıq eşitmişik. Deməli, bu məqamda da uşaq penis tərəfindən təmsil oluna bilər.

Bir neçə dəfə qadınların ilk cinsi əlaqələrdən sonrakı yuxularını öyrənmək imkanı əldə etmişəm. Bu yuxular, aydın şəkildə, hiss etdikləri penisin özlərində qalması istəyini üzə çıxarırdı; libidinal əsaslandırmanı nəzərə almasaq, bu, istək obyekti kimi kişidən penisə doğru qısa müddətli bir geriləməyə uyğun gəlirdi. İnsan, əlbəttə, kişi istəyini tamamilə rasionallıq baxımından uşaq istəyinə aid etmək meylinə düşəcək, çünki nə vaxtsa kişinin iştirakı olmadan uşaq sahibi olmağın mümkün olmadığını başa düşürük. Lakin daha çox belə baş verir ki, kişi istəyi uşaq istəyindən asılı olmayaraq yaranır və əgər bu istək, tamamilə Mən psixologiyasına aid olan başa düşülən motivlərlə ortaya çıxırsa, penisə olan köhnə istək ona şüursuz libidinal gücləndirmə kimi qoşulur.

Təsvir olunan prosesin əhəmiyyəti ondadır ki, o, gənc qadının narsisistik kişiliyinin bir hissəsini qadınlığa çevirir və beləliklə, qadın cinsi funksiyası üçün zərərsiz edir. Başqa bir yolla da pregenital fazanın erotikasının bir hissəsi genital üstünlük fazasında istifadə üçün yararlı hala gətirilir. Uşaq yenə də “Lumpf” (kirli şey) kimi qəbul edilir (kiçik Hansun təhlilinə baxın), yəni bağırsaq vasitəsilə bədəndən ayrılan bir şey kimi; beləliklə, bağırsaq məzmununa yönəlmiş olan libido yüklənməsinin müəyyən miqdarı, bağırsaq vasitəsilə doğulan uşağa genişləndirilə bilər. Uşaq və nəcis eyniliyinin dil nümunəsi “uşaq hədiyyə etmək” ifadəsində qorunub saxlanılıb. Nəcis, əslində, ilk hədiyyədir, körpənin yalnız sevdiyi şəxsin təşviqi ilə ayrıldığı bədəninin bir hissəsidir, onunla körpə təşəbbüskar olmadan da öz şirinliyini nümayiş etdirir, çünki o, adətən, yad şəxsləri ləkələmir. (Sidiklə də oxşar, lakin o qədər intensiv olmayan reaksiyalar baş verir). Nəcis atma zamanı uşaq üçün narsisistik və obyekt sevgisi mövqeləri arasında ilk qərar yaranır. O, ya nəcisə itaətkar şəkildə təslim olur, onu sevgiyə “qurban” edir, ya da onu avtoerotik doyum, sonradan isə öz iradəsini təsdiqləmək üçün geri saxlayır. Sonuncu qərarla inatçılıq (özbaşınalıq) qurulur, bu da anal erotikanın narsisistik israrından qaynaqlanır.

Hədiyyənin, qızıl—puldan çox, nəcis marağının irəlilədiyi növbəti məna olması ehtimalı yüksəkdir. Uşaq ona hədiyyə ediləndən başqa pulu tanımır, nə qazanılmış, nə də özünün, irsən qalmış pulu. Nəcis onun ilk hədiyyəsi olduğu üçün, uşaq marağını bu maddədən həyatda ona ən vacib hədiyyə kimi görünən yeni maddəyə asanlıqla köçürür. Hədiyyənin bu mənşəyindən şübhə edən, psixoanalitik müalicədəki təcrübəsinə müraciət etsin, həkim kimi xəstədən aldığı hədiyyələri öyrənsin və xəstəyə hədiyyə verməklə yarada biləcəyi transfer fırtınalarına diqqət yetirsin.

Həzz marağı beləliklə, bir hissədə pul marağı kimi davam etdirilir, digər hissədə isə uşaq istəyinə çevrilir. Bu uşaq istəyində anal-erotik və genital bir təhrik (penis həsədi) qarşılaşır. Lakin penisin uşaq marağından asılı olmayan anal-erotik mənası da var. Penis ilə onun tərəfindən doldurulmuş və qıcıqlandırılmış selikli boru arasındakı əlaqə, əslində, pregenital, sadistik-anal mərhələdə artıq əvvəlcədən formalaşmışdır. Nəcis topu — və ya xəstələrdən birinin ifadəsi ilə desək, “nəcis çubuğu” — demək olar ki, ilk penisdir, onun qıcıqlandırdığı selik isə son bağırsağın seliyidir. Bəzi şəxslərdə anal-erotizm pubertədən əvvəlki dövrə (on-on iki yaşa) qədər güclü və dəyişməz qalmışdır; onlardan öyrənilir ki, bu pregenital mərhələdə artıq fantaziyalarda və pervers oyunlarda genital orqanizasiyaya analoq bir orqanizasiya inkişaf etdirmişdilər, burada penis və vajina nəcis çubuğu və bağırsaq tərəfindən təmsil olunurdu. Digərlərində — məcburiyyət nevrozu xəstələrində — genital orqanizasiyanın geriləmə nəticəsində aşağı düşməsinin nəticəsini tanımaq olar. Bu, əslində genital konsepsiya ilə yaradılmış bütün fantaziyanın anal sahəyə köçürülməsi, penisin nəcis çubuğu ilə, vajinanın isə bağırsaq ilə əvəz edilməsi şəklində ifadə olunur.

Əgər nəcis marağı normal şəkildə geri çəkilirsə, burada izah edilən orqanik analogiya belə təsir edir ki, o, penisə köçürülür. Sonralar cinsəllik araşdırmalarında uşağın bağırsaqdan doğulduğunu öyrənirsə, bu, anal-erotizmin əsas varisi olur, lakin uşağın sələfi penis olmuşdur, həm bu, həm də başqa mənada.

Mən əminəm ki, nəcis—penis—uşaq ardıcıllığındakı çoxsaylı əlaqələr artıq tamamilə qarışıq vəziyyətə gəlib və buna görə də çatışmazlığı qrafik təsvirlə aradan qaldırmağa çalışmaq istəyirəm; onun müzakirəsində eyni material yenidən, lakin fərqli ardıcıllıqla qiymətləndirilə bilər. Təəssüf ki, bu texniki vasitə niyyətlərimiz üçün kifayət qədər çevik deyil, yaxud da biz onu uyğun şəkildə istifadə etməyi hələ öyrənməmişik. Hər halda, əlavə edilmiş sxemə ciddi tələblər qoymamağınızı xahiş edirəm.

Anal-erotizmdən narsisistik istifadədə inatçı qərarlılıq (Trotz) ortaya çıxır; bu, digərlərinin tələblərinə qarşı Mənin əhəmiyyətli reaksiyasıdır; nəcisə yönəlmiş maraq hədiyyəyə, sonra pula marağa çevrilir. Penisin ortaya çıxması ilə qızda penis həsədi yaranır, bu da sonralar penisi daşıyıcı kimi kişiyə istəyə çevrilir. Bundan əvvəl penisə istək uşağa istəyə çevrilmişdir, yaxud uşaq istəyi penis istəyinin yerini tutmuşdur. Penis və uşaq arasındakı orqanik analogiya (nöqtəli xətt) hər ikisinə ortaq olan bir simvolun (“kiçik olan”) sahibi olması ilə ifadə olunur. Uşaq istəyindən sonra kişiyə istəyə racional bir yol (ikiqat xətt) aparır. Bu həvəs dəyişməsinin mənasını biz artıq qiymətləndirmişik.

Digər bir əlaqə parçası kişidə daha aydın şəkildə müşahidə olunur. Bu, uşağın cinsi araşdırması qadında penisin olmamasını təcrübə ilə öyrəndikdə ortaya çıxır. Beləliklə, penis bədəndən ayrıla bilən bir şey kimi tanınır və ilk dəfə imtina edilməli olan bədən hissəsi olan nəcisə analoji olaraq ortaya çıxır. Köhnə anal inadkarlıq beləliklə kastrasiya kompleksinin tərkibinə daxil olur. Pre-genital mərhələdə bağırsaq məzmununun penisin sələfi olduğunu bildirən orqanik analoji motiv kimi nəzərə alına bilməz; lakin o, cinsi araşdırma vasitəsilə psixi bir əvəz tapır.

Uşaq dünyaya gəldikdə, cinsi araşdırma tərəfindən “Lumpf” (kirli şey) kimi tanınır və güclü, anal-erotik maraqla yüklənir. Uşaq istəyi, sosial təcrübənin uşağın sevgi sübutu, hədiyyə kimi qəbul edilə biləcəyini öyrətdiyi zaman eyni mənbədən ikinci bir artım alır. Üçü də – nəcis sütunu, penis və uşaq – onların nüfuz etməsi və ya çıxması zamanı selikli qişa kanalını (son bağırsağı və Lu Andreas-Salomenin yaxşı sözü ilə demək olar ki, icarəyə götürülmüş vaginasını) qıcıqlandıran bərk cisimlərdir. Uşağın cinsi araşdırması bu vəziyyətdən yalnız uşağın nəcis sütunu ilə eyni yolu getdiyini öyrənə bilər; penisin funksiyası adətən uşaq araşdırması tərəfindən açılmır. Lakin orqanik uyğunluğun çox sayda dolambaçlı yoldan sonra psixi sahədə şüursuz eynilik kimi yenidən üzə çıxması maraqlıdır.⁸¹