Matəm və melanxoliya

Yuxunun narsisistik ruh pozulmalarının normal nümunəsi kimi bizə xidmət etmiş olmasından sonra, melanxoliyanın mahiyyətini kədərin normal affektinə bənzətməklə aydınlaşdırmağa cəhd edək. Lakin bu dəfə nəticənin həddindən artıq şişirdilməsinə xəbərdarlıq edən bir etirafı əvvəlcədən bildirməliyik. Təsviri psixiatriyada da anlayış təyini qeyri-sabit olan melanxoliya, müxtəlif kliniki formalarda ortaya çıxır; bu formaların vahid bütövlük kimi birləşdirilməsinin təmin olunduğu şübhəlidir və bəziləri psixogen pozulmalardan çox, somatik pozulmalara işarə edir. Hər bir müşahidəçi üçün mövcud olan təəssüratlardan əlavə, materialımız, psixogen təbiəti heç bir şübhə doğurmayan az sayda hadisə ilə məhdudlaşır. Beləliklə, nəticələrimizin ümumi etibarlılığı iddiasından əvvəlcədən imtina edəcəyik və mövcud tədqiqat vasitələrimizlə, tam bir pozulma sinfi üçün olmasa da, kiçik bir qrup üçün tipik olmayan bir şey tapmaq çətindir düşüncəsi ilə özümüzü təsəlli edəcəyik.

Melanxoliya və kədərin bir araya gətirilməsi hər iki vəziyyətin ümumi mənzərəsi ilə əsaslandırılır. Həyat təsirlərindən yaranan hər ikisinin səbəbləri, ümumiyyətlə şəffaflıq olduqları yerlərdə üst-üstə düşür. Kədər, qayda olaraq, sevilən bir şəxsin və ya onun yerini tutan vətən, azadlıq, ideal və s. kimi abstraksiyaların itirilməsinə reaksiyadır. Eyni təsirlər altında, bu səbəbdən xəstəlik meyilliliyi şübhəsi altında tutduğumuz bəzi şəxslərdə kədərin yerini melanxoliya alır. Kədəri xəstəlik vəziyyəti kimi nəzərə almaq və həkimə müalicəyə təhvil vermək heç vaxt ağlımıza gəlmir, baxmayaraq ki, o, normal həyat tərzindən ağır sapmalarla nəticələnir. Biz onun müəyyən bir müddətdən sonra aradan qalxacağına etibar edirik və ona mane olmağı, hətta zərərli olsa belə, məqsədəuyğun saymırıq.⁸⁹

Melanxoliya ruhən dərin, ağrılı bir əhval-ruhiyyə ilə, xarici dünyaya marağın ləğvi ilə, sevmə qabiliyyətinin itirilməsi ilə, hər cür fəaliyyətin ləngiməsi və özünə qınaq və özünü təhqir şəklində ifadə olunan, cəza gözləməsinin sayıqlama xarakterli təsəvvürünə qədər yüksələn özünə hörmətin aşağılanması ilə seçilir. Bu mənzərə, kədərin eyni xüsusiyyətləri daşıdığını, yalnız bir istisna ilə nəzərə alsaq, bizim başa düşməyimizə daha yaxın olur; kədərdə özünə hörmətin pozulması yoxdur. Əks halda, hər şey eynidir. Ağır kədər, sevilən bir şəxsin itirilməsinə reaksiya, eyni ağrılı əhval-ruhiyyəni, xarici dünyaya marağın itirilməsini — ölən şəxsi xatırlatmadığı qədər —, yeni bir sevgi obyektini seçmək qabiliyyətinin itirilməsini — bu, kədərlənən şəxsi əvəz etmək mənasına gəlir —, ölən şəxsin xatirəsi ilə əlaqəli olmayan hər cür fəaliyyətdən uzaqlaşmanı ehtiva edir. Biz asanlıqla qəbul edirik ki, Mənin bu ləngiməsi və məhdudlaşdırılması yalnız kədərə həsr olunmanın ifadəsidir, digər məqsədlər və maraqlar üçün heç nə qalmır. Əslində, bu davranış bizə yalnız ona görə patoloji görünmür ki, biz onu çox yaxşı izah edə bilirik.

Kədərin əhval-ruhiyyəsini «ağrılı» adlandıran müqayisəni də təsdiqləyəcəyik. Əgər ağrını iqtisadi baxımdan xarakterizə edə bilsək, onun haqlılığı bizə, yəqin ki, aydın olacaq.

Kədərin gördüyü iş nədən ibarətdir? Hesab edirəm ki, onu aşağıdakı şəkildə təqdim etmək məcburiyyət deyil: Reallıq yoxlaması göstərdi ki, sevilən obyekt artıq mövcud deyil və indi bu obyekt ilə bütün əlaqələrindən libidonu geri çəkmək tələbini irəli sürür. Buna qarşı başa düşülən bir müqavimət qalxır — insanın libido mövqeyini, hətta əvəz artıq gözlənilsə belə, asanlıqla tərk etmədiyi ümumi müşahidədir. Bu müqavimət o qədər intensiv ola bilər ki, reallıqdan uzaqlaşma və hallüsinativ istək psixozu (əvvəlki məqaləyə baxın) vasitəsilə obyektin saxlanması baş verə bilər. Normal olan, reallıq qarşısında hörmətin qələbə çalmasıdır. Lakin onun tələbi dərhal yerinə yetirilə bilməz. İndi o, böyük vaxt və yüklənmə enerjisi sərfiyyatı ilə tək-tək həyata keçirilir və bu müddətdə itirilmiş obyektin psixi mövcudluğu davam etdirilir. Libidonun obyektə bağlandığı hər bir xatirə və gözlənti dayandırılır, həddindən artıq yüklənir və libidonun həlli onun üzərində həyata keçirilir. Reallıq tələbinin tək-tək icrasının bu kompromis nəticəsi niyə bu qədər qeyri-adi dərəcədə ağrılıdır, iqtisadi əsaslandırma ilə asanlıqla göstərmək mümkün deyil. Bu ağrı-xoşagəlməzliyin bizə öz-özlüyündə aydın görünməsi maraqlıdır. Əslində, kədər işinin tamamlanmasından sonra Mən yenidən sərbəst və ləngiməsiz olur.

Melanxoliya haqqında bildiklərimizi, kədərdən əldə etdiyimiz məlumatlara tətbiq edək. Bir sıra hallarda aydındır ki, melanxoliya da sevilən bir obyektin itirilməsinə reaksiya ola bilər; digər səbəblərdə isə itkinin daha çox ideallaşdırılmış təbiətə malik olduğunu görmək olar. Obyekt həqiqətən ölməyib, lakin sevgi obyekti kimi itirilib (məsələn, tərk edilmiş gəlin halı). Başqa hallarda belə bir itkini qəbul etmək lazım gəldiyinə inanılır, lakin nəyin itirildiyini aydın müəyyən etmək mümkün deyil və xəstənin itirdiyi şeyi şüurlu şəkildə dərk edə bilmədiyi fərziyyəsini irəli sürmək daha asandır. Hətta melanxoliyaya səbəb olan itkini xəstənin bildiyi halda belə, o, kimin itirildiyini bilsə də, həmin şəxsdə nəyi itirdiyini bilmədiyi üçün bu hal mövcud ola bilər. Beləliklə, bizə melanxoliyanı şüurdan qaçan bir obyekt itkisi ilə əlaqələndirmək məsləhət görülür; kədərdən fərqli olaraq, kədərdə itkidə heç nə şüursuz deyil.

Kədərdə Məni udan kədər işlənməsi səbəbindən yaranan ləngimə və maraqsızlığı tamamilə aydın şəkildə izah etdik. Melanxoliyada bilinməyən itkiyə bənzər daxili bir iş də olacaq və buna görə də melanxoliyadakı ləngiməyə cavabdeh olacaq. Yalnız melanxolik ləngimə bizdə sirli bir təəssürat yaradır, çünki xəstələri bu qədər tamamilə udan şeyin nə olduğunu görə bilmirik. Melanxolik xəstə bizə kədərdə olmayan bir şeyi daha göstərir: özünə dəyər hissinin həddindən artıq aşağı düşməsini, Mənin böyük bir kasıblığını. Kədərdə dünya kasıb və boş qalır, melanxoliyada isə bu, Mənin özüdür. Xəstə bizə öz Mənini dəyərsiz, qabiliyyətsiz və əxlaqi cəhətdən qınanılacaq kimi təsvir edir; özünü qınayır, özünü təhqir edir və cəmiyyətdən qovulma ilə cəzalandırılma gözləyir. O, hər kəsin qarşısında özünü alçaldır, yaxınlarının hər birinə belə layiqsiz şəxslə bağlı olduqlarına görə təəssüf edir. O, özündə baş vermiş dəyişikliyə dair hökm vermir, əksinə özünü tənqidini keçmişə yayır; heç vaxt daha yaxşı olmadığını iddia edir. Bu — əsasən əxlaqi — kiçiklik sayıqlamasının obrazı yuxusuzluq, qidanın rədd edilməsi və canlı olan hər şeyi həyatda saxlamağa məcbur edən həvəsi psixoloji cəhətdən son dərəcə qəribə şəkildə üstələməklə tamamlanır.

Xəstəyə öz Məninə qarşı belə ittihamlar irəli sürdüyü zaman etiraz etmək həm elmi, həm də terapevtik baxımdan eyni dərəcədə bəhrəsiz olardı. O, yəqin ki, hansısa şəkildə haqlıdır və ona göründüyü kimi olan bir şeyi təsvir edir. Onun bəzi məlumatlarını heç bir məhdudiyyət qoymadan dərhal təsdiqləməliyik. O, həqiqətən də dediyi kimi maraqsız, sevməyə və iş görməyə qadir deyil. Lakin bu, bildiyimiz kimi, ikinci dərəcəlidir, daxili, bizə məlum olmayan, kədərə bənzər işin nəticəsidir ki, bu iş onun Mənini tükəndirir. Digər bəzi özünüittihamlarda da o, bizə elə gəlir ki, haqlıdır və həqiqəti melanxolik olmayanlardan daha kəskin dərk edir. Əgər o, artmış özünütənqidlə özünü "xırda, eqoist, səmimiyyətsiz, müstəqil olmayan insan" kimi təsvir edirsə, bu insan həmişə yalnız öz varlığının zəif cəhətlərini gizlətməyə çalışmışdır, onda o, bizim biliyimizə görə, özünüdərketməyə kifayət qədər yaxınlaşmış ola bilər və biz yalnız soruşuruq ki, niyə insan belə həqiqətə çatmaq üçün əvvəlcə xəstələnməlidir. Çünki şübhə yoxdur ki, belə bir özünüqiymətləndirmə tapmış və onu başqalarının qarşısında bildirən — Şahzadə Hamletin özü və bütün başqaları üçün hazır saxladığı qiymətləndirmə kimi¹ — istər həqiqəti desin, istərsə də özünə az-çox haqsızlıq etsin, xəstədir. Həm də fərq etmək çətin deyil ki, özünüalçaltmanın həcmi ilə onun bizim mühakiməmizə görə real əsaslılığı arasında heç bir uyğunluq yoxdur. Əvvəllər əxlaqlı, qabiliyyətli və vəzifəsinə sadiq olan qadın melanxoliyada özü haqqında həqiqətən dəyərsiz olan qadından daha yaxşı danışmayacaq, bəlkə də birincinin melanxoliyaya tutulma ehtimalı digərindən daha çoxdur, halbuki biz də o birisi haqqında yaxşı heç nə deyə bilməzdik. Nəhayət, diqqətimizi cəlb etməlidir ki, melanxolik şəxs yenə də normal olaraq peşmançılıq və özünüqınama ilə əzilmiş kimsə kimi davranmır. Başqaları qarşısında utanma yoxdur ki, bu, sonuncu vəziyyəti hər şeydən əvvəl xarakterizə edərdi, ya da heç olmasa nəzərəçarpan şəkildə özünü göstərmir. İnsan melanxolikdə, demək olar ki, əks cəhəti — özünü ifşa etməkdə məmnunluq tapan təkidli həmsöhbətliyi qeyd edə bilər.⁹⁰

Deməli, melanxolikin özünü incidici şəkildə alçaltması ilə bu tənqidin başqalarının mühakiməsi ilə üst-üstə düşməsi baxımından haqlı olub-olmaması əsaslı deyil. Söhbət daha çox ondan gedir ki, o, öz psixoloji vəziyyətini düzgün təsvir edir. O, özünəhörmətini itirmişdir və buna yaxşı əsası olmalıdır. Bu halda biz, doğrudan da, çətin həll olunan bir tapmacanı bizə verən bir ziddiyyət qarşısında dururuq. Kədərlə analogiyaya görə belə nəticəyə gəlməli idik ki, o, obyektdə itkiyə məruz qalmışdır; onun ifadələrindən isə öz Mənində itki çıxır.

Bu ziddiyyətlə məşğul olmadan əvvəl, melanxolik xəstənin insan Mənin tərkibinə dair bizə verdiyi anlayışa bir anlıq nəzər salaq. Onun nümunəsində görürük ki, Mənin bir hissəsi digərinə qarşı çıxır, onu tənqidi şəkildə qiymətləndirir və onu sanki obyekt kimi qəbul edir. Burada Məndən ayrılan tənqidi orqanın digər şəraitdə də müstəqilliyini nümayiş etdirə biləcəyinə dair şübhəmiz, sonrakı bütün müşahidələrlə təsdiqlənəcəkdir. Bu orqanı qalan Məndən ayırmaq üçün həqiqətən əsas tapacağıq. Burada tanıdığımız şey, adətən vicdan adlandırılan orqandır; onu şüur senzurası və reallıq yoxlaması ilə birlikdə böyük Mən institutları sırasında sayacağıq və onun tək başına xəstələnə biləcəyinə dair sübutları da bir yerdə tapacağıq. Melanxoliya xəstəliyinin klinik mənzərəsi, öz Məninə qarşı mənfi narazılığı digər şikayətlərdən daha çox önə çıxarır: fiziki qüsurlar, çirkinlik, zəiflik və sosial aşağılıq çox nadir hallarda özünü qiymətləndirmənin mövzusu olur; yalnız yoxsulluq xəstənin qorxuları və ya iddiaları arasında üstün yer tutur.

Əvvəlcə qeyd olunan ziddiyyətin aydınlaşdırılmasına, elə bir müşahidə aparır ki, onu etmək heç də çətin deyil. Melanxolik xəstənin müxtəlif özünü ittihamlarını səbirlə dinləsək, nəhayət, onlardan ən güclülərinin çox vaxt öz şəxsiyyətinə çox az uyğun gəldiyini, lakin kiçik dəyişikliklərlə xəstənin sevdiyi, sevmiş olduğu və ya sevməli olduğu başqa bir şəxsiyyətə uyğun gəldiyi təəssüratından qurtula bilmərik. Hadisəni hər dəfə araşdırdıqda, bu fərziyyəni təsdiqləyir. Beləliklə, özünü ittihamları sevimli obyektə yönəlik ittihamlar kimi tanımaqla, xəstəlik mənzərəsinin açarını əldə etmiş oluruq; bu ittihamlar həmin obyektdən uzaqlaşdırılıb öz Məninə yüklənmişdir.

Səsli şəkildə belə bacarıqsız bir qadına bağlandığına görə ərinə təəssüf etdiyini bildirdiyi qadın, əslində ərinin bacarıqsızlığını ittiham etmək istəyir, bu ittiham hansı mənada nəzərdə tutulursa-tutulsun. Bir neçə həqiqi özünü ittihamın geri çevrilmiş ittihamların arasına səpələnmiş olmasına çox təəccüblənmək lazım deyil; onlar irəli çıxa bilərlər, çünki digərlərini ört-basdır etməyə və hadisənin mahiyyətini anlamağı mümkün olmamağa kömək edirlər; onlar da sevgi mübahisəsinin lehinə və əleyhinə olan tərəflərdən gəlir ki, bu da sevgi itkisinə səbəb olmuşdur. İndi xəstələrin davranışı da xeyli aydınlaşır. Onların şikayətləri, sözün köhnə mənasında, ittihamlardır; onlar utanc duymur və gizlənmirlər, çünki özləri haqqında dedikləri bütün alçaldıcı şeylər, əslində başqası haqqında deyilir; və onlar, yalnız belə layiqsiz şəxslərə yaraşan təvazökarlıq və itaətkarlığı ətrafındakılara göstərməkdən çox uzaqdırlar, əksinə Ən yüksək dərəcədə əziyyətli, həmişə incik və onlara böyük haqsızlıq edilmiş kimi davranırlar. Bu, yalnız onların davranış reaksiyalarının hələ də üsyanın psixi konstellasiyasından qaynaqlanması və daha sonra müəyyən bir proses nəticəsində melanxolik peşmanlığa çevrilmiş olması sayəsində mümkündür.

Bu prosesi bərpa etmək heç bir çətinlik yaratmır. Bir obyekt seçimi, libidonun müəyyən bir şəxsə bağlanması mövcud olmuşdur; sevilən şəxs tərəfindən edilən real bir incitmə və ya məyusluğun təsiri ilə bu obyekt münasibətində sarsıntı baş vermişdir. Nəticə, libidonun bu obyektdən çəkilərək yeni bir obyektə yerdəyişməsi olan normal nəticə deyil, əksinə, baş verməsi üçün bir neçə şərt tələb edən başqa bir nəticə olmuşdur. Obyekt yüklənməsi çox davamlı olmadığı ortaya çıxmış, ləğv edilmiş, lakin azad libido başqa bir obyektə yerdəyişməmiş, əksinə, Mənə geri çəkilmişdir. Orada o, istənilən şəkildə istifadə olunmamış, əksinə, tərk edilmiş obyekt ilə Mənin eyniləşdirilməsini təmin etməyə xidmət etmişdir. Beləliklə, obyektin kölgəsi Mənə düşmüş və Mən, artıq xüsusi bir instansiyaya görə bir obyekt, tərk edilmiş obyekt kimi qiymətləndirilə bilmişdir. Bu yolla obyekt itkisi Mən itkisinə çevrilmiş, Mən ilə sevilən şəxs arasındakı münaqişə, Mən tənqidi ilə eyniləşdirmə nəticəsində dəyişmiş Mən arasındakı ikiliyə çevrilmişdir.

Belə bir prosesin şərtləri və nəticələri haqqında bəzi şeyləri birbaşa təxmin etmək olar. Bir tərəfdən sevgi obyektinə güclü bir fiksasiya mövcud olmalı, digər tərəfdən isə buna zidd olaraq obyekt yüklənməsinin davamlılığı az olmalıdır. O. Rankın bir qeydinə görə, bu ziddiyyət, obyekt seçiminin narsisistik əsasda baş verdiyini, beləliklə, ona qarşı çətinliklər yarandığı zaman obyekt yüklənməsinin narsisizmə qayıda biləcəyini tələb edir. Obyekt ilə narsisistik eyniləşdirmə daha sonra sevgi yüklənməsinin əvəzinə keçir və nəticədə sevgi münasibəti sevilən şəxslə münaqişəyə baxmayaraq tərk edilməli olmur. Obyekt sevgisinin eyniləşdirmə ilə belə bir əvəzi, narsisistik hallar üçün əhəmiyyətli bir mexanizmdir; K. Landauer bu yaxınlarda şizofreniya müalicəsi prosesində bunu üzə çıxara bilmişdir. Bu, təbii ki, obyekt seçiminin bir tipindən ilkin narsisizmə geri qayıtmaya uyğun gəlir. Biz başqa bir yerdə eyniləşdirmənin obyekt seçiminin ilkin mərhələsi olduğunu və Mənin bir obyekti fərqləndirdiyi ilk, ifadəsində ambivalent olan üsul olduğunu qeyd etmişik. Mən bu obyekti özünə qatmaq istəyir və bu, libido inkişafının oral və ya kannibal mərhələsinə uyğun olaraq yemə yolu ilə baş verir. Abraham, melanxolik vəziyyətin ağır formalaşması zamanı özünü göstərən qəbul etmənin rədd edilməsini, haqlı olaraq, bu əlaqəyə aid edir.

Nəzəriyyənin tələb etdiyi nəticə, yəni melanxolik xəstəliyə və ya onun bir hissəsinə olan predispozisiyanı obyektlərin seçilməsinin narsisistik tipinin üstünlüyünə yerləşdirən nəticə, təəssüf ki, hələ də araşdırma ilə təsdiqlənməmişdir. Bu məqalənin giriş cümlələrində bildirmişəm ki, bu tədqiqatın əsaslandığı empirik material bizim tələblərimiz üçün kifayət deyil. Əgər müşahidə ilə bizim çıxardığımız nəticələr arasında uyğunluğun olduğunu qəbul edə bilsək, onda obyektlə yüklənmədən hələ narsisizmə aid olan oral libido fazasına doğru geriləməni melanxoliyanın xarakteristikasına daxil etməkdən çəkinməzdik. Obyektlə eyniləşmələr transfer nevrozlarında, xüsusilə histeriyada da müşahidə olunur. Lakin biz narsisistik eyniləşmənin histerik eyniləşmədən fərqini ondan görə bilərik ki, birincisində obyektlə yüklənmə ləğv edilir, ikincisində isə o, mövcudluğunu qoruyur və adətən müəyyən tək-tük hərəkətlərə və sinir təsirlərinə məhdudlaşan bir təsir göstərir. Hər halda, eyniləşmə transfer nevrozlarında da sevgi mənasına gələ bilən bir ortaqlığın ifadəsidir. Narsisistik eyniləşmə daha ilkin olandır və bizə daha az öyrənilmiş histerik eyniləşməni anlamaq yolunu açır.⁹¹

Beləliklə, melanxoliya öz xarakterlərinin bir hissəsini matəmdən, digər hissəsini isə narsisistik obyekt seçməsindən narsisizmə doğru geriləmə prosesindən götürür. O, bir tərəfdən, matəm kimi, sevgi obyektinin real itkisinə reaksiyadır, lakin əlavə olaraq, normal matəmdə olmayan və ya əlavə edildikdə onu patologiyaya çevirən bir şərtlə bağlıdır. Sevgi obyektinin itkisi, sevgi münasibətlərindəki ambivalensiyanı qüvvəyə minməyə və üzə çıxarmağa səbəb olan əlamətdar bir fürsətdir. Məcburiyyət nevrozuna predispozisiyanın mövcud olduğu yerlərdə, ambivalensiya münaqişəsi matəmə patoloji bir forma verir və onu, sevgi obyektinin itkisinə özünün səbəb olduğunu, yəni istədiyini bildirən özünə qınama şəklində ifadə etməyə məcbur edir. Əziz adamların ölümündən sonra belə məcburiyyət nevrozlu depressiyalarda, geriləmə yolu ilə libidonun geri çəkilməsi iştirak etmədikdə, ambivalensiya münaqişəsinin təkbaşına nə bacardığı bizə nümayiş etdirilir. Melanxoliyanın səbəbləri adətən ölüm nəticəsində itkinin aydın halından kənara çıxır və sevgi ilə nifrət arasında ziddiyyətin münasibətə daxil edildiyi və ya mövcud ambivalensiyanın gücləndirildiyi bütün təhqir, aşağılama və məyusluq vəziyyətlərini əhatə edir. Bu ambivalensiya münaqişəsi, bəzən daha çox real, bəzən daha çox qurucu mənşəli olmaqla, melanxoliyanın şərtlərini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Obyektə olan və tərk edilə bilməyən sevgi, obyektin özü tərk edildiyi halda, narsisistik eyniləşməyə sığındıqda, bu əvəzedici obyektə qarşı nifrət, onu söyməklə, alçaltmaqla, əziyyət çəkdirməklə və bu əziyyətdən sadistik doyum əldə etməklə özünü büruzə verir. Melanxoliyanın şübhəsiz ki, həzzverici özünə əziyyət verməsi, tam olaraq məcburiyyət nevrozundakı müvafiq fenomen kimi, bir obyektə yönəlmiş və bu yolla öz şəxsiyyətinə qarşı yönəldilmiş sadistik və nifrət təmayüllərinin doyumunu ifadə edir.¹ Hər iki xəstəlikdə xəstənin, xəstəliyə düşərək düşmənçiliyini birbaşa göstərməli olmamaq üçün, özünü cəzalandırma yolu ilə ilkin obyektlərdən qisas almağa və onların yaxınlarını xəstəliyi vasitəsilə əziyyət çəkdirməyə nail olması adətən mümkün olur. Xəstənin duyğu pozğunluğunu doğuran, xəstəliyinin istiqamətini təyin edən şəxs, adətən, xəstənin ən yaxın ətrafında tapılır. Beləliklə, melanxolik xəstənin obyektinə olan sevgi yüklənməsi ikiqat taleyə uğramışdır; o, bir hissəsi eyniləşməyə doğru geriyə qayıtmış, digər hissəsi isə ambivalensiya münaqişəsinin təsiri altında ona daha yaxın olan sadizm mərhələsinə geri qaytarılmışdır.

Yalnız bu sadizm, melanxoliyanı bu qədər maraqlı və bu qədər — təhlükəli edən intihara meyllilik sirrini həll edir. Biz, həvəs həyatının başladığı ilkin vəziyyət kimi, Mənin belə böyük bir öz-sevgisini tanıdıq; biz, həyat təhlükəsi zamanı yaranan təşvişdə narsisistik libidonun belə nəhəng bir miqdarının azad olduğunu görürük ki, bu Mənin özünü məhv etməyə necə razılıq verə bildiyini, belə niyyətləri başqalarına qarşı öldürmə təkanından özünə geri çevirmədən necə hiss etdiyini dərk edə bilmirik, lakin hansı qüvvələr oyununun belə bir niyyətin icraya çevrilməsinə imkan verdiyi anlaşılmaz qalırdı. İndi melanxoliyanın təhlili bizə öyrədir ki, Mən yalnız obyekt yüklənməsinin geri qayıtması sayəsində özünü bir obyekt kimi müalicə edə bildiyi zaman, bir obyektə yönəlmiş və xarici dünyadakı obyektlərə qarşı Mənin ilkin reaksiyasını təmsil edən düşmənçiliyi özünə yönəldə bildiyi zaman özünü öldürə bilər. («Triebe und Triebschicksale» əsərinə baxın.) Beləliklə, narsisistik obyekt seçimindən geriyə qayıtma zamanı obyekt ləğv edilsə də, o, Məndən daha qüvvətli olduğunu sübut etmişdir. Ən şiddətli aşiq olma və intihar kimi bir-birinə zidd olan iki vəziyyətdə Mən, tamamilə fərqli yollarla olsa da, obyekt tərəfindən məğlub edilir.

Melanxoliyanın bir xarakterik cəhəti olan yoxsulluq təşvişinin ortaya çıxması üçün, onun əlaqələrindən qoparılmış və geriyə qayıtmış şəkildə dəyişdirilmiş anal erotizminin törəməsi olduğunu qəbul etmək məntiqli görünür.⁹²

Melanxoliya bizi, cavablarının bir hissəsi bizdən qaçan başqa suallarla da qarşılaşdırır. Müəyyən bir müddətdən sonra aşkar iri dəyişikliklər qoymadan keçib getməsi xarakterini o, matəm ilə bölüşür. Orada biz, reallıq yoxlaması əmrinin detallı icrası üçün vaxtın lazım olduğu, bu işdən sonra Mənin öz libidosunu itirilmiş obyektdən azad etdiyi cavabını tapmışdıq. Biz analoji bir işlə Məni melanxoliya zamanı məşğul düşünə bilərik; hadisənin iqtisadi başa düşülməsi burada da, orada da qalır. Melanxoliyanın yuxusuzluğu, şübhəsiz ki, vəziyyətin qatılığını, yuxu üçün lazım olan ümumi yüklənmələrin geri çəkilməsini həyata keçirməyin qeyri-mümkünlüyünü sübut edir. Melanxolik kompleks açıq bir yara kimi davranır, bütün tərəflərdən yüklənmə enerjilərini özünə cəlb edir (biz bunlara transfer nevrozlarında «qarşı yüklənmələr» adını vermişik) və Məni tamamilə kasıblıq həddinə qədər boşaldır; o, Mənin yuxu istəyinə qarşı asanlıqla müqavimət göstərə bilər. — Ehtimal ki, somatik, psixogen olaraq aydınlaşdırıla bilməyən bir amil, vəziyyətin axşam saatlarında mütəmadi yüngülləşməsi ilə üzə çıxır. Bu müzakirələrə, obyektə diqqət yetirmədən Mən itkisinin (saf narsisistik Mən zədələnməsinin) melanxoliya obrazını yaratmağa kifayət edib-etmədiyi və birbaşa toksik Mən libidosu kasıblığının bəzi xəstəlik formalarını verib-vermədiyi sualı əlavə olunur.

Melanxoliyanın ən qəribə və aydınlaşdırılmaya ehtiyacı olan xüsusiyyəti, onun simptomatik olaraq əks vəziyyət olan maniyanı dəyişməyə meylliliyi ilə verilir. Məlum olduğu kimi, hər melanxoliya bu taleyə malik deyil. Bəzi hallar periodik nükslərlə gedir, onların intervalları ya heç bir, ya da çox az miqdarda maniya çalarını aşkar edir. Digərləri isə melanxolik və manik fazaların həmin mütəmadi növbələşməsini göstərir ki, bu da dövrü psixozun tərtibində ifadəsini tapmışdır. Psixoanalitik iş, bu xəstəliklərin bir neçəsi üçün həll və terapevtik təsir əldə etməsəydi, insan bu halları psixogen baxışdan kənara atmağa təşviq oluna bilərdi. Deməli, melanxoliyanın analitik aydınlaşdırılmasını maniyaya da şamil etmək yalnız icazəli deyil, hətta zəruridir.

Bu cəhdin tamamilə qaneedici nəticələnəcəyinə söz verə bilmərəm. Əksinə, o, ilkin istiqamətlənmə imkanından çox da uzağa getmir. Burada bizə iki istinad nöqtəsi mövcuddur: birincisi psixoanalitik bir təəssürat, ikincisi isə, demək olar ki, ümumi iqtisadi təcrübədir. Artıq bir neçə psixoanalitik tədqiqatçı tərəfindən sözlərlə ifadə edilmiş bu təəssürat, maniyanın melanxoliyadan fərqli bir məzmunu olmadığı, hər iki affektin eyni “kompleks”lə mübarizə apardığı, Mənin melanxoliyada bu kompleksə ehtimal ki, məğlub olduğu, maniada isə onu dəf etdiyi və ya kənara itələdiyi nəzərə alınmalıdır. Digər bir dəlil təcrübədən gəlir: Maniyanın normal nümunəsini təşkil edən sevinc, coşqu və qələbə vəziyyətlərinin hamısı eyni iqtisadi şərtlərlə bağlı olduğunu göstərir. Bu hallarda böyük, uzun müddət saxlanılan və ya vərdiş halına gəlmiş psixi səy artıq lüzumsuz olur və beləliklə, müxtəlif istifadə və boşalma imkanları üçün hazır vəziyyətə gəlir. Məsələn: Əgər kasıb bir adam böyük bir pul qazancı ilə gündəlik çörək üçün xroniki narahatlıqdan qurtulursa, əgər uzun və çətin mübarizə nəticədə uğurla taclanarsa, əgər insan ağır bir məcburiyyətdən və ya uzun müddət davam edən saxtakarlıqdan bir anda imtina etmək vəziyyətinə düşərsə və s. Bütün bu vəziyyətlər yüksəlmiş əhval-ruhiyyə, sevinc affektinin boşalma əlamətləri və hər cür fəaliyyətə qarşı artmış istək ilə xarakterizə olunur; bu, tamamilə maniyaya bənzəyir və melanxoliyanın depressiyası və ləngiməsi ilə tam ziddiyyət təşkil edir. İnsan açıq şəkildə deyə bilər ki, maniya elə belə bir qələbənin özüdür, yalnız bu halda Mənin nəyi dəf etdiyi və hansı üzərində qələbə çaldığı yenidən Mənə örtülü qalır. Eyni vəziyyətlər sırasına aid olan spirtli içki sərxoşluğu — əgər o, şən sərxoşluqdirsə — eyni qaydada izah edilə bilər; burada ehtimal ki, toksik vasitə ilə əldə edilmiş sıxışdırma səylərinin aradan qaldırılması söhbət gedir. Qeyri-peşəkarlar adətən belə bir maniakal vəziyyətdə insanın hərəkət və təşəbbüs istəyinin bu qədər yüksək olmasını “yaxşı əhvalda” olmağı ilə əlaqələndirirlər. Bu yanlış əlaqəni, əlbəttə, həll etmək lazımdır. Psixi həyatda əvvəllər qeyd olunan iqtisadi şərt yerinə yetirilmişdir və buna görə də, bir tərəfdən insan bu qədər şən əhval-ruhiyyədədir, digər tərəfdən isə fəaliyyətində bu qədər sərbəstdir.

Bu iki işarəni birləşdirsək, nəticə belə olur: Maniyada Mən, obyektin itirilməsini (və ya itirilməyə görə kədəri, bəlkə də obyektin özünü) dəf etmiş olmalıdır və indi melanxoliyanın ağrılı əzabının Məndən özünə çəkdiyi və bağladığı bütün əks-yüklənmə miqdarı əlçatan olmuşdur. Maniakal xəstə, əzab çəkdiyi obyektdən azad olduğunu bizə aydın şəkildə nümayiş etdirir, çünki o, ac bir adam kimi yeni obyekt yüklənmələri axtarır.

Bu izahat inandırıcı görünür, lakin birincisi, hələ kifayət qədər dəqiq deyil və ikincisi, cavab verə biləcəyimizdən daha çox yeni sual və şübhə yaradır. Biz bu sualların müzakirəsindən yayınmaq istəmirik, baxmayaraq ki, onların vasitəsilə aydınlığa aparan yolu tapacağımızı gözləyə bilmərik.

Əvvəlcə: Normal matəm də obyektin itirilməsini dəf edir və mövcud olduğu müddət ərzində Mənin bütün enerjilərini udur. Niyə matəmdə onun axarından sonra qələbə mərhələsinə aid iqtisadi şərait heç bir şəkildə, hətta işarə kimi belə yaranmır? Bu etiraza qısa cavab verməyi qeyri-mümkün hesab edirəm. Bu etiraz bizə matəmin vəzifəsini hansı iqtisadi vasitələrlə həll etdiyini belə deyə bilməyəcəyimizi də xatırladır; lakin bəlkə də burada bir fərziyyə kömək ola bilər. Libidonun itirilmiş obyektə bağladığı hər bir xatirə və gözlənti vəziyyətinə reallıq öz hökmünü gətirir ki, obyekt artıq mövcud deyil, və Mən, sanki bu taleyi bölüşmək istəyib-istəmədiyi sualı qarşısında qoyulmuş kimi, yaşamaqdan əldə edilən narsisistik təmin olunmaların cəmi ilə məğlub edilmiş obyektə olan bağını qırmağa məcbur olur.

Təxmin etmək olar ki, bu qırılma çox yavaş və mərhələli baş verir, belə ki, işin bitməsi ilə birlikdə ona lazım olan səy də səpələnir.⁹³ Matəmin işi haqqındakı fərziyyədən melanxolik işin təsvirinə keçmək cazibədar görünür. Burada bizə ilk növbədə bir qeyri-müəyyənlik mane olur. Biz indiyə qədər melanxoliyada topik baxış bucağını demək olar ki, nəzərə almamışıq və melanxoliyanın işinin hansı psixi sistemlərin daxilində və hansı psixi sistemlər arasında baş verdiyi sualını qoymamışıq. Affektin psixi proseslərindən hansı hissə hələ tərk edilmiş şüursuz obyekt yüklənmələrində, hansı hissə isə onların Məndəki eyniləşmə əvəzedicilərində baş verir?

Obyektin “şüursuz (şey-) təsəvvürünün libidodan tərk edildiyini” tez söyləmək və asanlıqla yazmaq olar. Lakin əslində bu təsəvvür sayı-bilməyən tək təəssüratlar (onların şüursuz izləri) ilə təmsil olunur və bu libido çəkilməsinin icrası ani bir proses ola bilməz, əksinə, matəmdə olduğu kimi, şübhəsiz ki, uzunmüddətli, tədricən irəliləyən bir prosesdir. Bu prosesin çoxlu yerlərdə eyni vaxtda başlayıb-başlamadığını və ya hər hansı bir müəyyən ardıcıllıq təşkil edib-etmədiyini ayırd etmək asan deyil; analizlərdə tez-tez müşahidə etmək olar ki, bəzən bu, bəzən isə digər xatirə aktivləşir və eyni məzmunda, monotonluğu ilə yoran şikayətlər hər dəfə başqa bir şüursuz əsasdan qaynaqlanır. Əgər obyektin Mən üçün minlərlə əlaqə ilə gücləndirilmiş böyük bir əhəmiyyəti yoxdursa, onun itirilməsi də matəm və ya melanxoliya yaratmağa uyğun deyil.

Libido ayrılmasının tək-tək icrasının xarakteri, beləliklə, melanxoliyaya da, matəmə də eyni dərəcədə aid edilməlidir, ehtimal ki, eyni iqtisadi şəraitə əsaslanır və eyni təmayüllərə xidmət edir.

Melanxoliya, eşitdiyimiz kimi, adi matəmdən daha çox məzmuna malikdir. Onun obyektlə əlaqəsi sadə deyil, ambivalensiya münaqişəsi ilə mürəkkəbləşir. Ambivalensiya ya konstitusionaldır, yəni bu Mənin hər bir sevgi əlaqəsinə bağlıdır, ya da obyektin itirilmə hədəsi ilə gələn hadisələrdən birbaşa yaranır. Buna görə də melanxoliya, adətən yalnız obyektin real itirilməsi, onun ölümü ilə təhrik olunan matəmdən çox daha geniş səbəblərə malik ola bilər. Beləliklə, melanxoliyada obyekt ətrafında nifrət və sevginin bir-biri ilə mübarizə apardığı sayısız tək-tək döyüşlər başlayır; bunlardan biri libidonu obyektən ayırmaq, digəri isə bu libido mövqeyini hücumdan qorumaq üçündür. Bu tək-tək döyüşləri Ubw-dan, yəni əşya xatirə izləri sahəsindən (söz yüklənmələrindən fərqli olaraq) başqa heç bir sistemə köçürə bilmərik. Matəmdə həll cəhdləri də məhz burada baş verir, lakin sonuncu halda bu proseslərin normal yol ilə Bw vasitəsilə şüura davam etməsinə maneə yoxdur. Melanxolik iş üçün bu yol, bəlkə də çoxsaylı səbəblərin və ya onların birgə təsirinin nəticəsi olaraq, bağlanıb. Konstitusional ambivalensiya təbiətcə sıxışdırılmışa aiddir, obyektlə bağlı travmatik hadisələr isə başqa sıxışdırılmışları aktivləşdirmiş ola bilər. Beləliklə, melanxoliyaya xas olan nəticə baş verməyənə qədər, bütün bu ambivalensiya mübarizələri şüurdan uzaq qalır. Bildiyimiz kimi, bu nəticə təhdid olunan libido yüklənməsinin nəhayət obyekti tərk etməsində, lakin yalnız özünün gəldiyi Mən yerinə geri çəkilmək üçün tərk etməsində ifadə olunur. Sevgi bu şəkildə Mənə sığınmaqla ləğvdən qaçmış olur. Libidonun bu geriləməsindən sonra proses şüurlu ola bilər və şüurda Mənin bir hissəsi ilə tənqidi instansiya arasında münaqişə kimi təmsil olunur.

Melanxolik işin şüurdan keçən hissəsi, həmin işin əsas hissəsi deyil, habelə əziyyətin həllinə təsir göstərə biləcəyini düşündüyümüz hissə də deyil. Biz görürük ki, Mən özünü alçaldır və özünə qarşı qəzəblənir, lakin bunun hansı nəticələrə gətirib çıxaracağını və necə dəyişdirilə biləcəyini, xəstənin özü kimi, biz də başa düşmürük. İşin şüursuz hissəsinə belə bir qabiliyyəti daha çox münasib görürük, çünki melanxoliya işi ilə matəm işi arasında əsas analoji tapmaq çətin deyil. Matəm, obyekti ölü elan edərək və Mənə sağ qalma mükafatını təklif edərək, Məni obyektdən imtina etməyə məcbur etdiyi kimi, hər bir ambivalensiya mübarizəsi də obyekti dəyərdən salaraq, alçaldaraq, sanki öldürərək, libidonun obyektə olan fiksasiyasını boşaldır. Şüursuzda prosesin bitmə ehtimalı mövcuddur, istər qəzəb özünü büsbütün göstərdikdən sonra, istərsə də obyekt dəyərsiz sayılıb tərk edildikdən sonra. Bu iki ehtimaldan hansının müntəzəm və ya əsasən melanxoliyaya son qoyduğunu və bu sonluğun hadisənin gedişatına necə təsir etdiyini görmə imkanı bizdə yoxdur. Mən, özünü daha yaxşı, obyektə üstün kimi tanımaqla əldə edilən razılığı həzz ala bilər.

Melanxolik işə dair bu baxışı qəbul etsək belə, o, izahını istədiyimiz bir məsələni həll edə bilməz. Melanxoliyadan sonra manianın yaranmasının iqtisadi şərtini, bu affeksiyaya hakim olan ambivalensiyadan çıxarmaq gözləntimiz, müxtəlif digər sahələrdən analoji nümunələrə əsaslanardı; lakin qarşısında baş əyməli olduğumuz bir fakt var. Melanxoliyanın üç şərti: obyekt itkisi, ambivalensiya və libidonun Mənə geriləməsi — ölüm hadisələrindən sonra yaranan məcburi ittihamlarda ilk ikisini yenidən tapırıq. Orada mübahisənin hərəkətverici qüvvəsi şübhəsiz ambivalensiyadır və müşahidə göstərir ki, mübahisə bitdikdən sonra maniakal vəziyyətin qələbəsinə aid heç nə qalmır. Beləliklə, biz üçüncü amilin tək təsirli olduğunu göstərən məqama yönəldilirik. Melanxolik işin bitməsindən sonra azad olan və manianı mümkün edən, əvvəlcə bağlı yüklənmələrin toplanması, libidonun narsisizmə geriləməsi ilə əlaqəli olmalıdır. Melanxoliyanın obyekt uğrunda mübarizəni əvəz etdiyi Məndəki mübahisə, çox yüksək əks-yüklənmə tələb edən ağrılı yaraya bənzər təsir göstərməlidir. Lakin burada yenidən məqsədəuyğun olar ki, dayanaq və manianın daha ətraflı izahını, əvvəlcə fiziki, sonra isə ona analoji olan psixi ağrının iqtisadi təbiətinə aid məlumat əldə edənə qədər təxirə salaq. Artıq bilirik ki, mürəkkəb psixi problemlərin əlaqəsi bizi hər bir araşdırmanı, digərinin nəticələri köməyə gələ bilməyənə qədər, natamam şəkildə dayandırmağa məcbur edir.⁹⁴