Yuxularda nağıl süjetləri

Psixoanalizdən xalq nağıllarımızın uşaqlarımızın ruh həyatı üçün hansı əhəmiyyət qazandığını öyrənmək də təəccüb doğurmur. Bəzi insanlarda sevimli nağıllarına dair xatirə öz uşaqlıq xatirələrinin yerini tutmuşdur; onlar nağılları örtük xatirələri səviyyəsinə qaldırmışlar.

Bu nağıllardan gələn elementlər və situasiyalar indi yuxularda da tez-tez rast gəlinir. Aidiyyəti yerlərin yozumunda analiz edilənlərin yadına onlar üçün mənalı olan nağıl düşür. Bu çox adi hadisədən burada iki misal gətirmək istəyirəm. Lakin nağılların yuxu görənlərin uşaqlıq tarixçəsi və nevrozu ilə əlaqələri yalnız işarə edilə biləcək, analitik üçün ən dəyərli əlaqələri qoparmaq təhlükəsi bahasına.

I

Bir neçə gün əvvəl ərinin ziyarətini qəbul etmiş gənc qadının yuxusu: O, tamamilə qəhvəyi bir otaqdadır. Kiçik bir qapıdan dik bir pilləkənə çıxılır və bu pilləkənlə otağa qəribə bir kişicik gəlir, kiçik, ağ saçlı, keçəl və qırmızı burunlu, otaqda onun qarşısında rəqs edir, çox gülməli hərəkətlər edir və sonra yenidən pilləkəndən aşağı enir. O, bütün formaları görməyə imkan verən boz bir geyimdədir. (Düzəliş: O, uzun qara pencək və boz şalvar geyinmişdir.)

Analiz: Kişiciyin təsviri heç bir dəyişiklik olmadan onun qayınatasına uyğun gəlir. Sonra isə dərhal ona Rumpelstilzchen haqqında nağıl yadına düşür, o, yuxudakı kişi kimi gülməli rəqs edir və bu zaman kraliçaya adını açıb deyir. — Bununla o, kraliçanın ilk uşağına olan hüququnu itirir və qəzəblə özünü ortadan iki yerə parçalayır.

Yuxu günü o, özü ərinə o qədər qəzəbli idi və dedi: Mən onu ortadan iki yerə parçalaya bilərdim.

Qəhvəyi otaq əvvəlcə çətinlik yaradır. Onun yadına yalnız valideynlərinin yemək otağı düşür, o da belə — ağac qəhvəyi — taxta ilə örtülmüşdür, sonra isə o, iki nəfərin belə narahat yatdığı çarpayılar haqqında hekayələr danışır. Bir neçə gün əvvəl, başqa ölkələrdəki çarpayılardan söhbət gedərkən, o, çox yersiz bir şey demişdi, — zərərsiz niyyətlə, deyir, — buna cəmiyyəti dəhşətli dərəcədə gülməli idi.

Yuxu artıq başa düşüləndir. Ağac qəhvəyi otaq əvvəlcə çarpayıdır, yemək otağı ilə əlaqə sayəsində nikah çarpayısıdır. Deməli, o, nikah çarpayısındadır. Ziyarətçi onun gənc kişisi olmalı idi, o, bir neçə aylıq yoxluqdan sonra nikah çarpayısındakı rolunu oynamaq üçün onun yanına gəlmişdi. Lakin əvvəlcə bu, kişinin atası, qayınatadır.

Bu ilk yozumun arxasından tamamilə cinsi məzmunlu daha dərin bir şey görünür. Otaq indi vaginadır. (Bu Otaq onun içindədir, yuxuda tərsinə çevrilmişdir.) Öz mimikalarını edən və özünü belə gülməli aparan kiçik kişi penisdir; dar qapı və dik pilləkən vəziyyətin cinsi əlaqə təsviri kimi qəbulunu təsdiqləyir. Biz başqa yerlərdə uşağın penisi simvolizasiya etməsinə öyrəşmişik, lakin burada atanın penisin təmsilçiliyinə cəlb edilməsinin yaxşı bir mənası olduğunu başa düşəcəyik.¹,²,³

Yuxunun hələ saxlanılan qalığının həlli bizi yozumda tamamilə əmin edəcəkdir. İşıq keçirən boz geyimi o özü prezervativ olaraq izah edir. Uşağın qarşısının alınması (kontrasepsiya) maraqlarının, bu kişinin ziyarətinin ikinci uşağa toxum qoyub-qoymadığına dair narahatlıqların bu yuxunun təhrikçilərinə aid olduğunu öyrənməyə icazəmiz var.

Qara pencək: belə bir pencək onun ərinə əla yaraşır. O, ərinə təsir etmək istəyir ki, adi geyiminin əvəzinə həmişə onu geyinsin. Deməli, qara pencəkdə əri onun görmək istədiyi kimidir. Qara pencək və boz şalvar: bu, biri digərini örtən iki müxtəlif qatdan deməkdir: Səni belə geyinmiş görmək istəyirəm. Sən mənə belə xoş gəlirsən.

Rumpelstilzchen yuxunun aktual düşüncələri — gündüz qalıqları — ilə gözəl bir ziddiyyət münasibəti vasitəsilə bağlanır. O, nağılda kraliçadan ilk uşağı almaq üçün gəlir; yuxudakı kiçik kişi ata olaraq gəlir, çünki o, ehtimal ki, ikinci uşaq gətirmişdir. Lakin Rumpelstilzchen həm də yuxu düşüncələrinin daha dərin, infantil qatına girişi təmin edir. Adını belə bilmədiyimiz, sirrini bilmək istədiyimiz, belə qeyri-adi kələklər bacaran (nağılda samanı qızıla çevirən) gülməli kiçik adam — ona qarşı duyulan qəzəb, əslində onun sahibinə qarşı, bu sərvətə görə paxıl olduğumuz sahibinə qarşı — qızların penis həsədi — bunlar nevrozun əsasları ilə əlaqəsi, deyildiyi kimi, burada yalnız toxunulmalı olan elementlərdir. Kastrasiya mövzusuna yuxudakı kişi heyvanın kəsilmiş saçları da aid olsa gərək.

Şəffaf nümunələrdə yuxugörənin nağılla nə etdiyinə və onu hansı yerə qoyduğuna diqqət yetirilərsə, bununla bəlkə də bu nağılların özlərinin hələ çatışmayan yozumu üçün də işarələr qazanılmış olar.

II

Valideynlərinin hələ beş yaşı tamam olmamış başqa bir mülkə köçməsi halında uşaqlıq xatirələri üçün bir dayaq tapan bir gənc kişi, hələ birinci mülkdə baş vermiş ən erkən yuxusu kimi aşağıdakını danışır:

«Mən yuxuda gördüm ki, gecədir və mən öz yatağımda uzanmışam (mənim yatağımın ayaq ucu pəncərəyə tərəf baxırdı, pəncərənin qarşısında isə bir sıra qoca qoz ağacları var idi; bilirəm ki, yuxu gördüyüm vaxt qış idi və gecə vaxtı idi). Birdən pəncərə öz-özünə açılır və mən böyük dəhşətlə görürəm ki, pəncərənin qarşısındakı böyük qoz ağacının üzərində bir neçə ağ canavar oturub. Onlar altı və ya yeddi dənə idilər. Canavarlar tam ağ rəngdə idi və daha çox tülkü və ya çoban itinə bənzəyirdilər, çünki onların tülkülərdəki kimi böyük quyruqları var idi və qulaqları, itlər bir şeyə nəzarət edərkən olduğu kimi, dik durmuşdu. Böyük təşviş içində, açıq-aydın canavarlar tərəfindən yeyiləcəyimi düşünərək, qışqıraraq oyandım. Uşaq baxıcım başıma nə gəldiyini öyrənmək üçün mənim yatağıma tələsdi. Mənim yalnız yuxu gördüyümə əmin olmağım bir müddət çəkdi, çünki pəncərənin açılması və canavarların ağacın üzərində oturması mənzərəsi mənə o qədər təbii və aydın görünmüşdü. Nəhayət sakitləşdim, təhlükədən qurtulmuş kimi hiss etdim və yenidən yuxuya getdim.»

«Yuxudakı yeganə hərəkət pəncərənin açılması idi, çünki canavarlar ağacın qollarında, gövdənin sağında və solunda, heç bir hərəkət etmədən sakit oturub mənə baxırdılar. Elə görünürdü ki, bütün diqqətlərini mənə yönəldiblər. — Fikrimcə, bu, mənim ilk təşviş yuxum idi. O vaxt üç, dörd, ən çoxu beş yaşında idim. Bundan sonra on bir və ya on iki yaşıma qədər həmişə yuxuda dəhşətli bir şey görməkdən qorxurdum.»

O, sonra canavarlarla ağacın bir rəsmini də verir, bu rəsm onun təsvirini təsdiqləyir. Yuxunun təhlili aşağıdakı materialı üzə çıxarır.

O, bu yuxunu həmişə uşaqlıq illərində bir nağıl kitabındakı canavar təsvirindən bərk qorxduğu xatirəsi ilə əlaqələndirib. Ona nisbətən daha ağıllı olan böyük bacısı, onu əsəbiləşdirmək üçün müxtəlif bəhanələrlə məhz bu təsviri göstərirdi, o da dəhşət içində qışqırmağa başlayırdı. Bu təsvirdə canavar dik durmuş, bir ayağı ilə addım atırmış, pəncələri uzadılmış və qulaqları dik qalxmış vəziyyətdə idi. O, fikirləşir ki, bu təsvir «Qırmızı papaq» nağılına illüstrasiya kimi aid idi.

Canavarlar niyə ağdır? Bu, onu qoyunlar haqqında düşünməyə vadar edir, çünki malikanənin yaxınlığında böyük qoyun sürüləri saxlanılırdı. Ata ona bəzən bu sürüləri ziyarət etmək üçün özü ilə aparırdı və o, hər dəfə çox qürurlu və xoşbəxt olurdu. Sonralar — aparılan araşdırmalara görə, bu, yuxunu gördüyü vaxtdan bir az əvvəl baş vermiş ola bilər — bu qoyunlar arasında bir xəstəlik yayıldı. Ata Pasterin şagirdini çağırdı, o, heyvanları peyvənd etdi, lakin peyvənddən sonra onlar əvvəlkindən daha çox sayda öldülər.

Canavarlar ağaca necə çıxıb? Bu suala cavab olaraq, o, babasından eşitdiyi bir hekayəni xatırlayır. O, yadda saxlaya bilmir ki, bu hekayə yuxudan əvvəlmi, yoxsa sonra eşidilib, lakin onun məzmunu qətiyyətlə əvvəlini təsdiqləyir. Hekayə belədir: Bir dərzi öz otağında işləyərkən, pəncərə açılır və bir canavar içəri tullanır. Dərzi ona arşınla zərbə endirir — yox, özünü düzəldir, quyruğundan tutub onu qoparır, belə ki, canavar qorxub qaçır. Bir müddət sonra dərzi meşəyə gedir və birdən canavar dəstəsinin yaxınlaşdığını görür, onlardan qorxub ağaca çıxır. Canavarlar əvvəlcə çarəsiz qalırlar, lakin dərzidən qisas almaq istəyən, aralarında olan və qüsurlu olan yaşlı canavar təklif edir ki, biri digərinin üstünə çıxsın, ta ki, sonuncusu dərziyə çatana qədər. Özü — o, güclü bir yaşlıdır — bu piramidanın təməlini qoymaq istəyir. Canavarlar belə edirlər, lakin dərzi cəzalandırılmış qonağı tanıyır və birdən həmin vaxtdakı kimi qışqırır: Boz quyruğundan tutun. Quyruqsuz canavar bu xatirədən qorxur, qaçıb gedir və digərlərinin hamısı aşağı düşürlər.

Bu hekayədə ağac var, yuxuda canavarların üstündə oturduqları ağac. Lakin o, həmçinin kastrasiya kompleksinə şübhəsiz şəkildə bağlıdır. Yaşlı canavar dərzi tərəfindən quyruğundan məhrum edilmişdir. Yuxuda canavarların tülkü quyruqları, yəqin ki, bu quyruqsuzluğun kompensasiyasıdır.

Niyə altı və ya yeddi canavardır? Bu sual cavabsız görünürdü, ta ki, onun təşviş obrazının Qırmızı Başlı Qız nağılına aid olub-olmadığına dair şübhə irəli sürülməyincə. Bu nağıl yalnız iki illüstrasiyaya səbəb olur: Qırmızı Başlı Qızın meşədə canavarla görüşünə və canavarın nənənin baş örtüyü ilə yataqda yatdığı səhnəyə. Deməli, obraz xatirəsinin arxasında başqa bir nağıl gizlənməlidir. O, tezliklə bunun yalnız Canavar və Yeddi Oğlaq haqqında hekayə ola biləcəyini tapdı. Burada yeddi sayı var, lakin altı da var, çünki canavar yalnız altı oğlağı udur, yeddincisi saat qutusunda gizlənir. Ağ rəng də bu hekayədə mövcuddur, çünki canavar, oğlaqlar onun ilk ziyarətində boz pəncəsindən onu tanıdıqdan sonra, çörəkçidə pəncəsini ağ etdirir. Hər iki nağılda, əlbəttə, çox ortaq cəhətlər var. Hər ikisində udulma, qarnının yarılması, udulmuş şəxslərin çıxarılması, onların ağır daşlarla əvəz edilməsi və nəhayət, pis canavarın ölümü var. Oğlaqlar haqqında nağılda ağac da var. Canavar yeməkdən sonra ağacın altında uzanır və xırıldayır.

Bu yuxu ilə xüsusi bir səbəbə görə başqa bir yerdə də məşğul olmalı və onu daha ətraflı şəkildə yozumalı və qiymətləndirməliyəm.⁴ Bu, uşaqlıqdan xatırlanan ilk təşviş yuxusudur; onun məzmunu, qısa müddət sonra baş verən digər yuxular və yuxu görənin uşaqlığındakı bəzi hadisələrlə əlaqədar olaraq, çox xüsusi bir maraq oyadır. Burada biz yuxunun bir-biri ilə çox ortaq cəhətləri olan iki nağıla, «Qırmızı papaq» və «Canavar və yeddi oğlaq» nağıllarına olan əlaqəsi ilə məhdudlaşırıq. Bu nağılların təəssüratı uşaq yuxu görəndə tam bir heyvan fobiyası şəklində özünü göstərdi; bu fobiya digər oxşar hallardan yalnız ona görə fərqlənirdi ki, təşviş obyekti asanlıqla qavranıla bilən bir şey deyildi (məsələn, at və ya it kimi), əksinə, yalnız nağıllardan və şəkli kitablardan tanınırdı.

Bu heyvan fobiyalarının hansı izahı olduğunu və onlara hansı əhəmiyyətin aid olduğunu başqa bir dəfə izah edəcəyəm. Əvvəlcədən qeyd edirəm ki, bu izah yuxu görənin sonrakı həyat dövrlərində üzə çıxan nevrozunun əsas xarakterinə çox uyğundur. Ataya qarşı təşviş onun xəstəliyinin ən güclü motiv olmuşdu və hər bir ata əvəzinə qarşı ambivalent münasibət onun həyatına, eləcə də müalicə zamanı davranışına hakim idi.

Əgər mənim xəstəmdə canavar yalnız ilk ata əvəzi idisə, onda sual olunur ki, oğlaqları udan canavar və «Qırmızı papaq» haqqında nağılların gizli məzmunu uşaqlıq təşvişindən, yəni ataya qarşı təşvişdən başqa bir şeydir.⁵ Mənim xəstəmin atası, üstəlik, «şirin sövgü» xüsusiyyətinə malik idi; bu xüsusiyyət bir çox insanın uşaqları ilə ünsiyyətdə göstərdiyi bir haldır və «Mən səni udaram» şəkildəki təhdid, sonradan sərt olan atanın oğlu ilə oynamağa və oxşamağa başladığı ilk illərdə bir neçə dəfə ifadə edilmiş ola bilər. Xəstələrimdən biri mənə danışdı ki, onun iki uşağı böyük babalarını heç vaxt sevməyə qadir olmamışdılar, çünki o, şirin oyunlarında onları qorxutmağa, qarınlarını kəsəcəyini söyləməyə adət etmişdi.