Mühit və xəstəlik tarixçəsinə baxış

Mən xəstənin tarixçəsini nə sırf tarixi, nə də sırf praqmatik şəkildə yaza bilərəm, nə müalicə, nə də xəstəlik tarixçəsi verə bilərəm, əksinə, hər iki təqdimat üsulunu birləşdirmək məcburiyyətində qalacağam. Məlum olduğu kimi, analizdən doğan inamı onun təsvirində hər hansı şəkildə yerləşdirməyin yolu tapılmamışdır. Analiz seanslarında baş verənlərin hərtərəfli protokol qeydləri, şübhəsiz ki, buna heç bir töhfə verməzdi; onların hazırlanması da müalicə texnikası baxımından mümkün deyildir. Deməli, bu cür analizlər indiyə qədər rədd edən və inanmayan mövqe tutanlarda inam yaratmaq üçün dərc edilmir. Yalnız xəstələrlə öz təcrübələri sayəsində artıq inam qazanmış tədqiqatçılara yeni bir şey gətirmək gözlənilir.

Mən uşağın dünyasını təsvir etməklə başlayacağam. Onun uşaqlıq tarixindən zəhmətsiz öyrənilə bilənləri bölüşəcəyəm. İllər boyu daha tam və daha aydın olmayanları da.

Hələ xoşbəxt nikah sürən, lakin tezliklə xəstəliklərinin ilk kölgəsini saldığı gənc evli valideynlər — ananın qarın xəstəlikləri, atanın evdən uzaqlaşmasına səbəb olan ilk ruh düşkünlüyü tutmaları. Uşaq nevrozunun tarixindən 447. Atanın xəstəliyini xəstə, təbii ki, çox sonralar anlayır, ananın xəstəlikli olması isə ona artıq erkən uşaqlıq illərində məlum olur. Buna görə də o, uşaqlarla nisbətən az məşğul olurdu. Bir gün, şübhəsiz ki, dördüncü yaşına çatmamış, ananın əlindən tutub apardığı halda, ananın evdən yola saldığı həkimə şikayətlərini dinləyir. Sözlərini yadda saxlayır ki, sonralar özü üçün istifadə etsin. O, yeganə uşaq deyil; ondan iki yaş böyük bir bacısı var — canlı, istedadlı və tələsikcəsinə pis, onun həyatında böyük rol oynayan.

Onu, xatırladığı qədər, bir dayə saxlayır — xalq içindən olan təhsilsiz bir qarı, ona qarşı yorulmaz bir məhəbbətlə. O, onun üçün erkən vəfat etmiş öz oğlunun əvəzedicisidir Sohn. Ailə bir mülkdə yaşayır, yayda isə başqası ilə dəyişdirilir. Böyük şəhər hər iki maldan yaxındır. Uşaqlığının bir dövrü elədir ki, o zaman valideynlər mülkləri satıb şəhərə köçürlər. Yaxın qohumlar tez-tez uzun müddət bu və ya o biri mülkdə qalırlar — atanın qardaşları, ananın bacıları və onların uşaqları, ana tərəfdən nənə-baba. Yayda valideynlər adətən bir neçə həftəliyə yola gedirlər. Bir örtücü xatirə göstərir ki, ona ata, ana və bacını aparan arabanın arxasınca baxıb. Uşaqlıq dayəsi ilə birlikdə baxıb. Sonra sakitcə evə qayıdıb. O, o vaxt çox kiçik olmalı imiş. Növbəti yay bacı evdə saxlanıldı. Uşaqlara baş nəzarət ona həvalə olunan bir ingilis dayəsi götürüldü.

Sonrakı illərdə ona uşaqlığından çox danışılmışdı. Çoxunu özü bilirdi, amma təbii ki, 21 yaşında vaxt baxımından. Demək olar ki, bütün vaxtları sonradan dəqiqliklə müəyyən etmək mümkün oldu. 2) Bu cür məlumatlardan, qayda olaraq, qeyri-məhdud etibarlılığa malik material kimi istifadə etmək olar. Buna görə də boşluqları məzmun əlaqəsi ilə doldurmaq yaxın olardı. Onun sonrakı xəstəliyi münasibətilə saysız-hesabsız dəfə onun qarşısında təkrarlanmış bu rəvayətlərdən biri bizi həlli ilə məşğul olacağımız problemlə tanış edir. Deyilənə görə, o, əvvəlcə çox mülayim, itaətkar və daha çox sakit bir uşaq olub, o qədər ki, tez-tez deyərdilər ki, qız o, oğlan isə böyük bacı olmalı imiş. Amma bir dəfə, valideynlər yay səfərindən qayıtdıqda, onu dəyişilmiş halda tapdılar. O, narazı, əsəbi və qızğın olmuşdu, hər xırda şeyə görə incik düşür, sonra qəzəblənib vəhşi, kimi qışqırırdı, vəziyyət davam etdikcə valideynlər onun sonradan məktəbə göndərilməsinin mümkün olmayacağına dair narahatlıq bildirirdilər. Bu, ingilis müəlliməsinin iştirak etdiyi yay idi və o, özünü axmaq, dözümsüz, üstəlik içkiyə aludə bir şəxs kimi göstərdi. Buna görə də ana oğlanın xarakter dəyişikliyini bu ingilis qadınının təsiri ilə əlaqələndirməyə meylli idi və güman edirdi ki, o, öz rəftarı ilə uşağı qıcıqlandırıb. Yayı uşaqlarla birlikdə keçirmiş uzaqgörən nənə isə belə fikirdə idi ki, oğlanın qıcıqlanması ingilis qadınla dayə arasındakı çəkişmələrdən yaranıb. İngilis qadın dayəni dəfələrlə cadugər adlandırmış, onu otaqdan çıxmağa məcbur etmişdi; balaca isə açıq şəkildə sevimli «Nanja»sının tərəfini tutmuş və müəlliməyə nifrətini göstərmişdi. Necə olursa olsun, valideynlər qayıtdıqdan az sonra ingilis qadın uzaqlaşdırıldı, lakin uşağın dözülməz xasiyyətində heç nə dəyişmədi. Xəstənin yaddaşını ailənin yaşlı üzvlərindən soruşub öyrənməklə asanlıqla doldurmaq olardı, ancaq mən bu cür texnikadan kifayət qədər qətiyyətlə çəkindirə bilmərəm. Yaxınların sorğu və tələb əsasında danışdıqları hər şey, nəzərə alına biləcək bütün tənqidi şübhələrə məruz qalır. İnsan bu məlumatlardan asılı vəziyyətə düşdüyünə mütəmadi olaraq peşman olur, bununla da analizə olan inamı pozur və onun üzərində başqa bir instansiya qoyur. Ümumiyyətlə xatırlana bilən hər şey analizin sonrakı gedişatında üzə çıxır. Xəstədə o pis dövr xatirəsi qalıb. O hesab edir ki, ilk səhnəsini bir dəfə Miladda yaşamışdır. Çünki ona layiq olduğu kimi ikiqat hədiyyə verilməmişdi. Milad günü eyni zamanda onun doğum günü idi. Öz tələbləri və həssaslıqları ilə sevimli Nanjasına da rəhm etmədi, bəlkə də ən amansız şəkildə məhz onu əzablandırdı. Lakin xarakterin dəyişməsinin bu mərhələsi onun yaddaşında bir çox başqa qəribə və xəstəlik xarakterli təzahürlərlə ayrılmaz şəkildə bağlıdır ki, onları zaman baxımından nizama sala bilmir. İndi danışılacaq hər şeyi, eyni zamanda baş verməsi mümkün olmayan və məzmunca tam ziddiyyət təşkil edən hər şeyi o, «hələ birinci mülkdə» adlandırdığı eyni bir dövrə yığır. Beş yaşında ikən, deyəsən, onlar bu mülkü tərk etmişdilər. Deməli, o danışa bilir ki, bacısının onu əzablandırmaq üçün istifadə etdiyi bir təlaşdan əziyyət çəkmişdi. Bir vaxtlar bir şəkil kitabı var idi ki, orada bir quzu təsvir olunmuşdu, dik durub addımlayırdı. Bu şəkli görəndə o, dəli kimi qışqırmağa başlayırdı, canavarın gəlib onu yeyəcəyindən qorxurdu. Lakin bacısı həmişə elə qurardı ki, o bu şəkli görməli olurdu və onun dəhşətindən zövq alırdı. Bununla belə, o, başqa heyvanlardan da — böyük və kiçik — qorxurdu. Bir dəfə o, gözəl böyük bir kəpənəyini tutmaq üçün arxasınca qaçdı. Onun sarı zolaqlı qanadları var idi, uc hissələrə ayrılırdı. Bu, yəqin ki, “qaranquşquyruğu” idi. Birdən heyvana qarşı dəhşətli bir təlaş onu bürüdü, qışqıraraq təqibi dayandırdı. Bədənciklərdən və tırtıllardan da təlaş və ikrah duyurdu. Lakin o, yadda saxlayırdı ki, həmin vaxt böcəklərə əzab verir, tırtılları doğrayırdı; atlar da ona qorxulu görünürdü. Bir at döyüldükdə qışqırırdı. Buna görə bir dəfə sirkdən çıxmalı oldu. Başqa vaxtlarda isə özü atları döyməyi xoşlayırdı. Heyvanlara qarşı bu ziddiyyətli davranış növlərinin həqiqətən eyni vaxtda qüvvədə olub-olmadığını, yoxsa onların bir-birini əvəz etdiyini, əgər belədirsə, hansı ardıcıllıqla və nə vaxt — bunu onun yaddaşı həll edə bilmirdi. O, həmçinin deyə bilmirdi ki, onun pis dövrü xəstəlik mərhələsi ilə əvəz olunmuşdu, yoxsa bu mərhələ boyunca davam etmişdi. Hər halda, onun ardınca gələn məlumatlar əsasında belə bir qənaətə gəlmək olardı ki, o, uşaqlıq illərində obsesif nevroz xəstəliyini çox aydın şəkildə keçirmişdi. O danışırdı ki, uzun müddət çox dindar olmuşdu. Yatmazdan əvvəl uzun-uzadı dua etməli və saysız-hesabsız xaç çıxarmalı idi. O, həmçinin axşamlar üstünə çıxdığı kürsü ilə otaqda asılmış bütün müqəddəs ikonaların önündə gəzinti edib hər birini ehtiramla öpərdi. Bu dindar mərasimə çox yaraşmırdı — ya da bəlkə də tam yaraşırdı — onun ağlına şeytanın ilhamı kimi gələn küfr dolu fikirləri xatırlaması. O, düşünməli idi: Tanrı — donuz, ya da Tanrı — peyin. Bir dəfə Almaniyanın bir kurort şəhərinə səfəri zamanı, küçədə üç yığın at peyini görəndə, müqəddəs Üçlük haqqında düşünmək obsesiyasından əzab çəkirdi. O vaxt o, yazığı gəldiyi adamlara — dilənçilərə, şikəstlərə, qocalara — baxanda özünəməxsus bir tədbir, yerinə yetirirdi. O, onlar kimi olmaqdan çıxmaq üçün səs-küylü nəfəs verməli, müəyyən başqa şərtlər altında isə nəfəsini güclü şəkildə içəri çəkməli idi. Təbii ki, mənə belə güman etmək yaxın idi ki, bu açıq-aşkar obsesif nevrotik simptomlar təlaş əlamətlərindən və heyvanlara qarşı qəddar hərəkətlərdən bir qədər sonrakı dövrə və inkişaf mərhələsinə aid idi.

Xəstənin daha yetkin illəri atası ilə çox əlverişsiz münasibətlə müəyyən olunmuşdu. O zaman ata dübarə depressiya tutmalarından sonra xarakterinin xəstəlikli cəhətlərini gizlədə bilmirdi. İlk uşaqlıq illərində bu münasibət oğlun yaddaşında qaldığı kimi, çox incə idi. Ata onu çox istəyirdi və onunla oynamağı xoşlayırdı. O, kiçik yaşlarından atası ilə fəxr edirdi. Yalnız onun kimi bir cənab olmaq istədiyini bildirirdi. Dayə ona demişdi ki, bacısı ananın uşağıdır, özü isə atanın uşağıdır və o, bundan çox razı idi. Uşaqlığın sonlarında onunla atası arasında bir uzaqlaşma baş vermişdi. Ata, şübhəsiz, bacısına üstünlük verirdi və o, buna görə çox incimişdi. Sonralar atadan qorxu üstünlük təşkil etməyə başladı.

Təxminən səkkizinci ilə doğru, bütün o əlamətlər yox oldu. Xəstə onları həyatının pisliklə başlayan dövrünə aid edirdi. Onlar bir anda yox olmadılar, bir neçə dəfə təkrar qayıtdılar, lakin nəhayət, xəstənin fikrincə, sonradan qadın baxıcıların yerini tutan müəllimlərin və tərbiyəçilərin təsirinə boyun əydilər. Beləliklə, bunlar ən qısa şəkildə təhlilin həllinə qoyulduğu tapmacalardır: oğlanın qəfil xarakter dəyişikliyi haradan qaynaqlanırdı, onun fobiyası və pozğunluqları nə demək idi? O, öz məcburi dindarlığına necə gəlib çıxdı? Bütün bu hadisələr bir-biri ilə necə bağlıdır? Bir daha xatırladıram ki, bizim terapevtik işimiz sonrakı reaktiv nevrotik xəstəliyinə aid idi. O erkən problemlər haqqında məlumat yalnız o zaman ortaya çıxa bilərdi. Analizin gedişi bizi bir müddət indiki vaxtdan uzaqlaşdırıb, uşaqlıq dövrünə dolayı yolla getməyə məcbur etdikdə. II