Xəstəlik vəziyyəti

1900-cü ildə dərc etdirdiyim "Yuxu təfsiri"ndə yuxuların ümumiyyətlə təfsir edilə biləcəyini və təfsir işi tamamlandıqdan sonra onların qüsursuz qurulmuş, tanınmış yerdə ruhi əlaqəyə qoşula bilən fikirlərlə əvəz oluna biləcəyini sübut etdikdən sonra, sonrakı səhifələrdə yuxu təfsiri sənətinin yol verdiyi görünən o yeganə praktik tətbiqdən bir nümunə vermək istərdim. Kitabımda yuxu problemlərinə hansı yolla gəlib çıxdığımı artıq qeyd etmişəm. Mən onu öz yolumda tapdım, psixonevrozlari psixoterapiyanın xüsusi bir üsulu ilə müalicə etməyə çalışarkən, xəstələr mənə ruhi həyatlarındakı digər hadisələrlə yanaşı, uzun müddət toxunmuş əlamət ilə patogen ideya arasındakı əlaqəyə daxil edildikdən sonra tələb etdiyi görünən yuxularını da danışırdılar. O vaxt mən öyrəndim ki, yuxunun dilindən əlavə kömək olmadan başa düşülən düşüncə dilimizin ifadə tərzinə necə tərcümə etmək lazımdır. Bu Bilik, iddia edə bilərəm ki, psixoanalitik üçün əvəzolunmazdır. Çünki yuxu, məzmununun yaratdığı müqavimət səbəbindən, şüura çata bilən psixi materialın yollarından birini təşkil edir. 1) Yuxu təfsiri. 1900, s. 68. — 7. nəşr, 1922, s. 70. şüurdan təcrid edilmiş, sıxışdırılmış və bununla da patogen hala gəlmişdir. Qısaca desək, yuxu sıxışdırmadan yan keçmək üçün dolayı yollardan biridir, psixikada sözdə dolayı ifadə tərzinin əsas vasitələrindən biridir. Yuxu təfsirinin analiz işinə necə müdaxilə etdiyini indi göstərməlidir. Bunu bir histerik qızın müalicə tarixçəsindən bu parça göstərməlidir. Bu, eyni zamanda mənə əsas verəcəkdir. Fikirlər haqqında psixi proseslər və hhisteriyanın orqanik şərtləri barədə fikirlərimi, ilk dəfə daha aydın şəkildə açıq ifadə etmək üçün. Genişliyinə görə artıq özümü bəraət qazandırmalı deyiləm, çünki etiraf olunur ki, insan yalnız ən məhəbbətli dərinləşmə ilə, lakin təkəbbürlü saymazlıqla deyil, hhisteriyanın həkimə və tədqiqatçıya qoyduğu böyük tələbləri yerinə yetirə bilər. Təbii ki: „Nə sənət, nə elm tək başına — səbir də lazımdır bu işdə!“ Əvvəlcədən qüsursuz və tam bir xəstəlik tarixçəsi təqdim etmək oxucunu elə başlanğıcdan həkim-müşahidəçinin şəraitindən tamam başqa şəraitə salmaq olardı. Xəstənin yaxınlarının — bu halda 18 yaşlı qızın atasının — verdiyi məlumat, adətən, xəstəliyin gedişatı haqqında çox qeyri-müəyyən təsəvvür yaradır. Sonra müalicəyə başlayıram. Məndən bütün həyat və xəstəlik tarixçəsini danışmağı tələb edir. Həyat və xəstəlik tarixini danışmaq, lakin buna cavab olaraq eşitdiklərim hələ də istiqamətlənmək üçün kifayət edir. Bu ilk həyat tarixinin danışığı gəmilərin üzə bilmədiyi bir çaya bənzəyir; onun yatağı bəzən qaya kütlələri ilə bağlanır, bəzən qum təpələri ilə bölünüb dayazlaşır. Mən yalnız təəccüblənirəm ki, histeriki hamar və dəqiq xəstəlik tarixçələri müəlliflərdə necə yaranıb. Əslində isə xəstələr özləri haqqında bu cür məlumat verməyə qadir deyillər. Onlar həyatın bu və ya digər dövrü haqqında həkimə kifayət qədər və ardıcıl məlumat verə bilirlər, lakin sonra elə bir başqa dövr gəlir ki, onların verdiyi məlumat dayazlaşır, boşluqlar və tapmacalar buraxır, başqa vaxt isə yenidən heç bir faydalı məlumatla işıqlandırılmayan tamam qaranlıq dövrlərlə üzləşirsən. Əlaqələr, hətta görünən əlaqələr də çox vaxt qırılır, müxtəlif hadisələrin ardıcıllığı etibarsız olur; danışıq zamanı xəstə dəfələrlə bir məlumatı, bir tarixi düzəldir, sonra uzun tərəddüddən sonra yenidən ilk ifadəsinə qayıdır. Xəstələrin həyat tarixçələrini nizamlı şəkildə təqdim etmək qabiliyyətsizliyi, xəstəlik tarixçəsi ilə üst-üstə düşdüyü dərəcədə, nevroz üçün səciyyəvi olmaqla yanaşı, həm də böyük nəzəri əhəmiyyətə malikdir. Bu çatışmazlığın səbəbləri belədir: Birincisi, xəstə ona yaxşı məlum olan və danışmalı olduğu şeyin bir hissəsini hələ də qalib gəlmədiyi utanma və hayıf motivlərindən (başqa şəxslər söhbətə girdikdə — diskretlik) şüurlu və qəsdən geri saxlayır; bu, şüurlu qeyri-səmimiliyin payı olardı. İkincisi, xəstənin anamnestik biliyinin bir hissəsi, xəstənin başqa vaxt sərəncamında olan bir hissəsi, bu danışıq zamanı ortaya çıxmır, xəstə bu saxlamaya heç bir qəsd yönəltmir: şüursuz qeyri-səmimiliyin payı. Üçüncüsü, təkcə köhnə deyil, hətta ən təzə xatirələrin də düşdüyü həqiqi amneziyalar, yaddaş boşluqları və onun dediyinə görə illərdir histeriya (ağrılar və yerimə pozuntusu) üzündən nəticəsiz müalicə olunan razılaşmaya ikinci dərəcəli səbəb olan xatirə yanılmaları heç vaxt əskik olmur. Qısa məlumat diaqnozla yaxşı uyğun görünürdü; ilk seansda xəstənin özündən tarixçəsini danışmasını istədim. Bu hekayə işarə etdiyi qəribə hadisələr, baxmayaraq ki, tamamilə aydın və səliqəli çıxdı, özümə dedim ki, bu hal hhisteriya ola bilər və dərhal sonra diqqətli bir fiziki müayinə apardım. Nəticə orta dərəcədə irəliləmiş tabes diaqnozu oldu, bu da sonra civə inyeksiyaları ilə (Ol. cinereum, professor tərəfindən LANG tərəfindən tətbiq edilmiş) xeyli yaxşılaşma göstərdi. bu boşluqların doldurulması ilə yaranmışdır. Hadisələrin özləri yaddaşda qaldıqda isə, amneziyaların əsasında duran qəsd əldə edilir. Bu, bir əlaqənin ləğvi ilə eyni dərəcədə etibarlı şəkildə olur. Əlaqə ən etibarlı şəkildə o zaman qırılır ki, hadisələrin zaman ardıcıllığı dəyişdirilir. Sonuncu həm də həmişə xatirə xəzinəsinin ən həssas, sıxışdırmaya ən çox məruz qalan tərkib hissəsi kimi təzahür edir. Bəzi xatirələrə sanki sıxışdırmanın ilk mərhələsində rast gəlinir, onlar şübhə ilə yüklü görünürlər. Müəyyən bir Müddət sonra bu şübhə unudulardı. Yaxud yanlış xatırlama ilə əvəz olunardı.

Xəstəliyin tarixinə aid xatirələrin belə bir vəziyyəti xəstəlik simptomlarının zəruri, nəzəri cəhətdən tələb olunan korrelyatıdır. Müalicə gedişində isə xəstə saxladığını sonradan əlavə edir. Ya da həmişə bildiyi halda yadına düşməyənini. Xatirə yanılmaları davamsız olduğunu göstərir, yaddaşdakı boşluqlar doldurulur. Yalnız müalicənin sonuna doğru öz-özünə ardıcıl, aydın və boşluqsuz bir xəstəlik tarixini bütöv şəkildə görmək mümkün olur. Əgər müalicənin praktik məqsədi bütün mümkün simptomları aradan qaldırmaqdırsa, onda başqa bir məqsəd var. Nəzəri məqsəd kimi xəstənin bütün yaddaş zədələrini sağaltmaq vəzifəsini qoymaq olar. Hər iki məqsəd üst-üstə düşür; biri nail olunduqda digəri də qazanılır; eyni yol hər ikisinə aparır. 1) Amneziyalar və xatirə yanılmaları bir-birinə tamamlayıcı münasibətdə durur. Böyük xatirə boşluqları meydana çıxdıqda, az xatirə yanılmasına rast gəlinər. Əksinə, sonuncular ilk baxışda amneziyaların mövcudluğunu tamamilə örtə bilər. 2) Tərəddüdlü təqdimat zamanı, təcrübədən qazanılmış bir qayda öyrədir ki, rəvayətçinin bu mühakimə ifadəsindən tamamilə kənara çıxmaq lazımdır. İki təsvir arasında tərəddüd edən təqdimat zamanı, daha çox ilk ifadə olunanı doğru hesab etmək lazımdır. İkincini isə sıxışdırmanın məhsulu saymaq lazımdır. Psixoanalizin materialını təşkil edən şeylərin təbiətindən belə çıxır ki, biz xəstəlik tarixçələrimizdə xəstələrin saf insani və sosial münasibətlərinə diqqət borcluyuq. Somatik məlumatlara və xəstəlik əlamətlərinə də eyni dərəcədə diqqət yetirməliyik. Hər şeydən əvvəl marağımız xəstələrin ailə münasibətlərinə tərəfinə yönələcək və göründüyü kimi, tədqiq ediləcək irsiyyət nəzərə alınmaqla yanaşı, digər əlaqələr baxımından da.

18 yaşlı pasient-in ailə dairəsi onun şəxsiyyətindən başqa valideyn cütlüyünü və təxminən 1,5 yaş böyük bir qardaşı əhatə edirdi. Aparıcı şəxsiyyət ata idi — həm intellekti və xarakter xüsusiyyətləri, həm də həyat şəraiti ilə, bunlar da xəstənin uşaqlıq və xəstəlik tarixçəsi üçün çərçivə yaradırdı. O, mən qızı müalicəyə götürdüyüm vaxt, qırxıncı illərin ikinci yarısında olan, qeyri-adi fəallığı və istedadı olan, maddi vəziyyəti çox yaxşı olan bir böyük sənayeçi idi. Qızı ona xüsusi bir mehribanlıqla bağlı idi və erkən oyanmış tənqidçiliyi onun bəzi hərəkətlərinə və xüsusiyyətlərinə bir o qədər güclü etiraz edirdi.

Bu nəzakət həm də atanın çoxsaylı və ağır xəstəlikləri səbəbindən güclənmişdi. Ataya altı yaşından bəri məruz qalmışdı. O vaxt onun vərəm xəstəliyi ailənin köçməsinə səbəb oldu — cənub əyalətlərimizdəki kiçik, iqlimi əlverişli bir şəhərə. Ağciyər xəstəliyi orada tez sağaldı. Lakin zəruri hesab edilən istirahət naminə B. ilə işarə edəcəyim bu yer, təxminən növbəti on il ərzində həm valideynlərin, həm də uşaqların əsas yaşayış yeri olaraq qaldı. Atası özünü yaxşı hiss etdiyi vaxtlarda, ara-sıra evdən uzaq olurdu. Fabriklərinə baş çəkmək üçün gedirdi. Yayın qızğın çağında isə dağ kurortunda istirahət edirdilər. Qız təxminən on yaşında olanda, atasında tor qişanın ayrılması ill\u0259r üçün qaranlıq rejimi zəruri etdi. Bu xəstəlik hadisəsinin nəticəsi görmə qabiliyyətinin daimi məhdudlaşması oldu. Ən ciddi xəstəlik təxminən ill\u0259r sonra baş verdi. Bu, çaşqınlıq tutmasından ibarət idi. Ondan sonra iflic əlamətləri və yüngül psixi pozuntular müşahidə olundu. Xəstənin bir dostu o vaxt azca sağalmış xəstəni razı saldı. O, həkimilə birlikdə məsləhətimi almaq üçün Vyanaya getməli idi. Bu dostun rolu bizi hələ sonra da məşğul edəcək. Bir müddət onun Taboparaliz olduğunu düşünməkdə tərəddüd etdim, lakin sonra diffuz vaskulyar xəstəlik diaqnozuna qərar verdim və xəstənin evlilikdən əvvəl spesifik infeksiyaya yoluxduğunu etiraf etməsindən sonra güclü antiluetik müalicə kursu tətbiq etdim, nəticədə mövcud olan bütün pozuntular gerilədi. Bu xoşbəxt müdaxilə sayəsində idi ki, atam dörd il sonra açıq-aşkar nevrotik hala gəlmiş qızını mənə təqdim etdi və iki il sonra onu psixoterapevtik müalicəyə verdi.

Bu arada mən Vyanada xəstənin bir qədər böyük bacısı ilə də tanış olmuşdum; onda xarakterik histerik simptomlar olmadan ağır psixonevroz forması olduğunu qəbul etmək lazım gəlirdi. Bu qadın bədbəxt nikahla keçən bir həyatdan sonra vəfat etdi. Sürətlə irəliləyən marazmın əslində tam aydınlaşdırılmamış əlamətləri altında.

Xəstənin təsadüfən gözümə düşən bir böyük qardaşı hipoxondrik subay kişi idi.

18 yaşında mənim pasiyentim olan qız, həmişə rəğbətini ata tərəfinin ailəsinin tərəfində saxlamışdı. Xəstələndiyindən bəri isə, özünə nümunə kimi yuxarıda qeyd olunan xalanı görürdü. Mənim üçün də şübhəsiz idi ki, o həm istedadı və intellektual erkən yetkinliyi ilə, həm də xəstəliyə meyli ilə bu ailəyə mənsub idi. Ananı tanımadım. Atanın və qızın verdiyi məlumata görə belə təsəvvür yaratmalı oldum ki, o, az təhsilli, ən başlıcası isə ağılsız bir qadın idi ki, xüsusilə ərinin xəstələnməsindən və onun ardınca yadlaşmasından sonra bütün maraqlarını ev təsərrüfatına yönəltmişdi və beləliklə, «evdar qadın psikozu» adlandırıla bilən şeyin mənzərəsini təqdim edirdi. Uşaqlarının daha canlı maraqlarına anlayışı olmayan o, bütün günü mənzili, mebeli və əşyaları təmizləməklə məşğul olurdu. Elə bir dərəcədə ki, bunlardan istifadə və həzz almaq demək olar ki, mümkünsüz olurdu. Bu vəziyyəti — ki onun əlamətləri normal evdar qadınlarda kifayət qədər tez-tez rast gəlinir — yuma və digər təmizlik obsesiyası formaları ilə yanaşı qoymamaq mümkün deyil; lakin belə qadınlarda, o cümlədən pasiyentimizin anasında, xəstəliyi dərk etmə tamamilə yoxdur və buna görə də «obsesiv nevroz»un əsas əlaməti də yoxdur. Ana ilə qızı arasındakı münasibət illərdir çox soyuq idi. Qız anaya yuxarıdan aşağı baxır, onu sərt tənqid edir və onun təsirindən tamamilə çıxmışdı. 1) Mən histeriyanın yeganə etiologiyasının irsiyyət olduğu mövqeyində durmuram, lakin məhz əvvəlki nəşrləri nəzərə alaraq (L'heredite et l'etiologie des nevroses. Revue neurologique, 1896. Bd.-də daxil olmaqla ifadə Xəstəmizin vəziyyətinə gəldikdə, atası və onun qardaş-bacıları haqqında verilən məlumatlardan kifayət qədər xəstəlik yükü ortaya çıxır; hətta ananın vəziyyəti kimi xəstəlik hallarının da irsi meyilsiz mümkün olmadığını düşünən kəs bu halın irsiyyətini konvergent hesab edə bilər. Mənə elə gəlir ki, qızın irsi, daha doğrusu konstitusional meyli üçün başqa bir amil daha əhəmiyyətlidir. Qeyd etmişəm ki, ata nikahdan əvvəl sifilis keçirmişdi. İndi psixoanalitik üsulla müalicə etdiyim xəstələrin nəzərəçarpan dərəcədə böyük faizi, tabes və ya paralizdən əziyyət çəkmiş atalardan törəyir. Müalicə üsulum yenidir. Ona görə mənə ən ağır hallar düşür. Bu hallar illərlə heç bir nəticə vermədən müalicə olunub. Törədənin tabes və ya paralizini irsi Fournier təliminin tərəfdarı kimi keçirilmiş lüetik infeksiyanın göstəricisi kimi qəbul etmək olar; bu, bir sıra hallarda həmin atalarda mənim tərəfimdən də birbaşa müəyyən edilmişdir. Qızın təxminən ı'/, yaş böyük olan yeganə qardaşı əvvəlki illərdə onun üçün nümunə olmuşdu, onun iddialı arzuları həmin nümunəyə can atırdı. İki qardaşları arasındakı münasibətlər son illərdə zəifləmişdi. Gənc kişi ailə qarışıqlığından mümkün qədər uzaq durmağa çalışırdı; tərəf tutmalı olduqda ananın tərəfində dayanırdı. Beləliklə, adi cinsi cazibə bir tərəfdən ata ilə qızı, digər tərəfdən ana ilə oğlu bir-birinə yaxınlaşdırmışdı.

Bundan sonra ona Dora adını vermək istədiyim xəstəmiz, artıq səkkiz yaşında ikən sinir simptomları göstərirdi. O vaxt o, daimi tutmalarla çox güclənən nəfəs darlığından xəstələndi. Bu əvvəlcə kiçik bir dağ gəzintisindən sonra meydana çıxdı. Həddindən artıq yorğunluqla əlaqələndirildi. Vəziyyət yarım il ərzində tədricən səngidi. Bu müddətdə ona məcburi istirahət və ehtiyatlılıq şəraiti qoyulmuşdu. Ailə həkimi təmiz əsəb pozuntusu diaqnozu qoyarkən tərəddüd etmədi. Dispnenin orqanik səbəbindən yaranmasını istisna edərkən də. Lakin o, bu diaqnozu həddindən artıq yorğunluq etiologiyası ilə uyğun hesab edirdi.

Kiçik qız adi uşaq yoluxucu xəstəliklərini qalıcı zədə olmadan keçirdi. Onun (simvolikləşdirmə məqsədilə!) danışdığına görə, adətən xəstəliyə qardaşı başlayırdı, o, bunu yüngül dərəcədə keçirirdi, sonra isə o, ağır əlamətlərlə davam edirdi. Təxminən 12 yaşına yaxın onda miqren tipli birtərəfli baş ağrıları və sinir xarakterli öskürək tutmaları meydana çıxdı, əvvəlcə hər dəfə birlikdə, sonra hər iki simptom bir-birindən ayrılaraq fərqli inkişaf yolu keçdi. Miqren sonuncu oldu Sifilisli nəsillər haqqında müzakirə (XIII. İnternat. Tibb. Paris konqresi, 2.—g. 1900-cü ilin avqustunda Finger, Tarnowsky, Jullien və başqalarının məruzələrində neyropatoloq kimi təcrübəmin məni qəbul etməyə vadar etdiyi bir faktın — sifilisin uşaqların neyropatik konstitusiyasının etiologiyası kimi doğuran tərəfindən tamamilə nəzərə alına biləcəyinin — xatırlanmadığını görürəm. 1) Bu ilk xəstəliyin ehtimal olunan səbəbi haqqında aşağıda bax. daha nadir idi və 16 yaşında qalib gəlinmişdi. Tussis nervosa tutmaları, hansı ki adi bir katarın təsiri ilə başlamışdı, bütün müddət ərzində davam etdi. 18 yaşında mənim müalicəmə gələndə, son vaxtlar xarakterik şəkildə öskürürdü. Bu tutmalarının sayını müəyyən etmək mümkün deyildi, onların müddəti üç həftədən beş həftəyə qədər, bir dəfə də bir neçə ay idi. Belə bir tutmanın birinci yarısında ən azı son illərdə tam səssizlik, ən bezdirici simptom olmuşdu. Diaqnoz — yenidən əsəbilikdən getdiyi — çoxdan qəti idi; tətbiq olunan müxtəlif adi müalicələr, o cümlədən hidroterapiya və yerli elektrikləşdirmə nəticəsiz qalmışdı. Bu şəraitdə yetişən uşaq, h\u00f6km baxımından çox müstəqil bir qıza çevrildi. O, həkimlərin səylərinə lağ etməyə öyrəşdi. Nəhayət, həkim köməyindən imtina etməyə başladı. Yeri gəlmişkən, o, həmişə həkimə müraciət etməkdən çəkinirdi, halbuki ailə həkiminin şəxsinə qarşı heç bir ikrah hissi duymurdu. Yeni bir həkimə müraciət etmək təklifi onun müqavimətini oyadırdı. Mənə də onu yalnız atasının qəti sözü gətirmişdi.

Mən onu ilk dəfə 16 yaşının yayının əvvəlində gördüm. Növbəti ilin qışında o, sevimli xalasının ölümündən sonra Vyanada idi. Əmisinin və onun qızlarının evində qaldı. Burada qızdırmalı bir vəziyyətlə xəstələndi, o zaman bu vəziyyət appendisit kimi diaqnoz edilmişdi. Sonrakı payızda ailə kurort B.-dən qəti olaraq ayrıldı, çünki atanın sağlamlığı buna imkan verdiyi görünürdü, əvvəlcə atanın fabrikinin yerləşdiyi yerdə, bir ildən də az sonra isə Vyanada daimi yaşayış yeri saldı. 1) Bununla bağlı ikinci yuxunun təhlilinə bax. Növbəti payızda ailə kurort B.-dən birdəfəlik ayrıldı, atanın sağlamlığı buna imkan verdiyi üçün əvvəlcə atanın fabrikinin yerləşdiyi yerdə, bir ildən az sonra isə Vyanada daimi yaşayış məskəni saldı. 1) İkinci yuxunun təhlili ilə müqayisə edin. Bu arada «Histeriya təhlilinin bir parçası» əsərinin qəhrəmanı Dora ağıllı və xoş simalı, çiçəklənən bir qıza çevrilmişdi, lakin valideynlərinə ağır qayğı yaradırdı. Onun xəstəliyinin əsas əlaməti əhval-ruhiyyənin pozulması və xarakter dəyişikliyi olmuşdu. Ünsiyyətdən qaçmağa çalışırdı. Şikayət etdiyi yorğunluq və diqqətsizlik imkan verdiyi dərəcədə, xanımlar üçün mühazirələr dinləməklə məşğul olurdu. Daha ciddi tədqiqatlarla məşğul olurdu. Nəqliyyatdan qaçmağa çalışırdı. Şikayət etdiyi yorğunluq və diqqətsizlik imkan verdiyi qədər, xanımlar üçün mühazirələrə qulaq asmaqla məşğul olurdu. Daha ciddi təhsillə məşğul olurdu. Gün gəldi ki, valideynlər qızın yazı masasının üstündə və ya içində tapdıqları məktubdan dəhşətə gəldilər; məktubda qız onlarla vidalaşırdı, çünki artıq həyata dözə bilmirdi. Atanın az olmayan fərasəti ona belə bir qənaət yaratdı ki, qızı ciddi intihar niyyəti ələ keçirməmişdir, lakin o, yenə də sarsılmış qaldı və bir gün ata ilə qız arasında cüzi bir söz atışmasından sonra qızda ilk dəfə huşsuzluq tutması baş verəndə və bundan sonra həm də amneziya müşahidə olunanda, onun etirazına baxmayaraq, mənim müalicəmə girməsi qərara alındı.

İndiyə qədər təsvir etdiyim xəstəlik tarixçəsi bütövlükdə danışmağa dəyər görünür. Ən adi somatik və psixi simptomlarla "petit hysterie": dispoe, tussis nervoza, afoniya, həmçinin miqrenlər, əlavə olaraq əhval pozğunluğu, bu müalicə və beləliklə xəstəlik tarixçəsinin zəncirvari əlaqələri haqqında anlayışım, artıq bildirdiyim kimi, bir fraqment olaraq qalmışdır. Buna görə bəzi məqamlar barədə məlumat verə bilirəm. Ya da yalnız işarələrdən və ehtimallardan istifadə edirəm. Bu məktub bir seansda dilə gətiriləndə qız təəccüblə soruşdu: „Onlar bu məktubu necə tapdılar ki?“ Axı o, mənim yazı masamda bağlı idi.» Lakin qız valideynlərinin bu vida məktubu qaralamasını oxuduqlarını bilirdi. Buna görə belə nəticəyə gəlirəm ki, onu özü onların əlinə keçirmişdir.

2) Hesab edirəm ki, bu tutmada həm də qıcolmalar və deliriya müşahidə olunurdu. Lakin analiz də bu hadisəyə qədər irəliləməmişdi. Bu barədə məndə etibarlı bir xatirə var. Histerik dözümsüzlük və yəqin ki, ciddi olmayan bir taedium vitae. Şübhəsiz ki, histerik xəstələrin daha maraqlı xəstəlik tarixçələri dərc edilmişdir və çox vaxt daha diqqətlə qeydə alınmışları da, çünki davamında dəri həssaslığının stiqmaları, görmə sahəsinin daralması və buna bənzər şeylər barədə heç nə tapmaq mümkün olmayacaqdır. Yalnız onu qeyd etməyə icazə verirəm ki, hhisteriyada rast gəlinən qəribə və heyrətamiz hadisələrin bütün topluları bu hələ də müəmmalı xəstəliyin dərk edilməsində bizi çox da irəli aparmamışdır. Bizə lazım olan məhz ən adi halların aydınlaşdırılmasıdır. Onlarda ən çox rast gəlinən, tipik simptomların da. Şərait imkan versəydi, bu kiçik histeriya halı üçün izahatı tam şəkildə verməkdən məmnun olardım. Digər xəstələrdəki təcrübələrimə əsaslanaraq, analitik vasitələrimin bunun üçün kifayət etdiyinə əminəm.

1896-cı ildə, doktorla birlikdə yazdığım "Histeriya üzrə tədqiqatlar" əsərimin nəşrindən qısa müddət sonra. J. Breuerdən xahiş etdim ki, histeriya psixoloji nəzəriyyəsi barədə görkəmli bir həmkarından rəy alsın. O nəzəriyyə orada irəli sürülürdü. O, açıq şəkildə cavab verdi ki, bunu yalnız bir neçə hal üçün doğru ola biləcək nəticələrə, nəticələrin əsassız ümumiləşdirilməsi hesab edir. O vaxtdan bəri çoxsaylı histeriya halları görmüşəm. Hər bir hal ilə bir neçə gün, həftə və ya il məşğul olmuşam. Heç bir halda «Tədqiqatlar»ın irəli sürdüyü o psixi şərtləri — psixi travmanı, affektlər konfliktini və sonrakı nəşrlərimdə əlavə etdiyim kimi, cinsi sahənin həyəcanlanmasını — əskik görməmişəm. Gizlənməyə çalışmaqla patogen hala gəlmiş şeylərdə, əlbəttə ki, xəstələrin onları həkimə özləri gətirəcəyini gözləmək olmaz, ya da tədqiqata qarşı çıxan ilk «yox» sözü ilə kifayətlənmək olmaz. 1) Buna misal olaraq aşağıdakını göstərirəm. Vena həmkarlarımdan biri, ki onun histeriya üçün cinsi amillərin əhəmiyyətsizliyinə dair əqidəsi belə hallarla təsdiqlənirdi, mənim xəstəm Dora məsələsində dəfələrlə vurğuladığım atanın anlayışına borclu idim ki, özüm xəstəliyin həyatla bağlılığını, heç olmasa xəstəliyin son formalaşması üçün, axtarmağa ehtiyac duymadım. Atam mənə danışdı ki, o da ailəsi kimi B.-də bir cütlüklə sıx dostluq bağlamışdı. Onlar artıq bir neçə ildir orada məskunlaşmışdılar. Xanım K. onun ağır xəstəliyi zamanı ona qulluq etmişdi. Bununla da onun minnətdarlığına əbədi haqq qazanmışdı. Cənab K. qızı Doraya qarşı həmişə çox mehriban olmuşdu, B.-də olduğu vaxtlarda onunla gəzintiyə çıxmış, ona kiçik hədiyyələr almışdı, lakin bunda heç kim bir pislik görməmişdi. Dora cənab və xanım K.-nin iki kiçik uşağına ən diqqətli şəkildə qulluq etmiş, sanki onlara analıq etmişdi. İki il əvvəl yayda ata və q\u0131z\u0131 məni ziyarət edəndə, onlar Alp göllərimizdən birində yay keçirən cənab və xanım K.-nın yanına gedirdilər. Dora K.-lərin evində bir neçə həftə qalmalı idi, ata isə bir neçə gündən sonra geri qayıtmaq istəyirdi. Cənab K. də o günlərdə orada idi. Lakin ata yola düşməyə hazırlaşanda, qız qəflətən ən böyük qətiyyətlə bildirdi ki, o da gedir. Və bunu da elə etdi. Bir neçə gün sonra o, öz təəccüblü davranışının izahını verdi ki, bu təcrübələrlə yəqin ki, artıq çox möhkəmlənmişdi və həyəcanlı qusma ilə müşayiət olunan 14 yaşlı bir qızda həyasız sual verməyə qərar verdi: bəlkə onun bir eşq münasibəti olub? Uşaq cavab verdi: Yəqin ki, yaxşı ifa olunmuş təəccüblə və anasına hörmətsiz üslubunda danışdı: Təsəvvür et, o axmaq adam məndən soruşdu ki, aşiqəm. Sonra o mənim müalicəmə gəldi və məlum oldu — təbii ki, ilk söhbətdə deyil — ki, o, uzun illər masturbasiya edən, güclü ağ axıntısı olan (qusma ilə çox əlaqəsi vard1) bir qız idi, nəhayət özünü bu vərdişdən çəkindirmişdi, lakin çəkinmə dövründə ən şiddətli günahkarlıq hissi ilə əzab çəkirdi, elə ki, ailəyə üz verən bütün bədbəxtlikləri öz günahına görə ilahi cəza hesab edirdi. Bundan başqa, o, xalasının romanının təsiri altında idi, xalasının nikahsız hamiləliyi (qusma üçün ikinci təyinatla) guya ondan xoşbəxtliklə gizlədilmişdi. O, "bütöv bir uşaq" sayılırdı. Lakin cinsi münasibətlərin bütün mahiyyətinə bələd olduğu ortaya çıxdı. Anasına atasına çatdırmaq üçün danışaraq dedi ki, cənab K. dəniz gəzintisindən sonra gəzinti zamanı ona eşq elan etməyə cəsarət edib. Təqsirləndirilən şəxs atası və əmisi ilə növbəti görüşdə sorğu-sual edildikdə, hər hansı addımını ən qətiyyətlə inkar etdi. K. xanımın məlumatına görə, yalnız cinsi şeylərə maraq göstərən qızı şübhə altına almağa başladı. O, göl kənarındakı evində Mantegazzanın "Sevginin fiziologiyası" və buna bənzər kitabları oxuyurdu. Yəqin ki, o, belə oxumaqla qızışaraq, danışdığı bütün səhnəni "xəyalında canlandırmışdı".

"Atanın sözlərinə görə, bu hadisə Doranın narahatlığı, əsəbiliyi və intihar fikirlərinin səbəbidir." O məndən tələb edir ki, c\u0259nab və xüsusilə əvvəllər düzünü desək ona pərəstiş etdiyi xanım K. ilə əlaqəni kəsim. Lakin mən bunu edə bilmərəm, çünki birincisi, mən özüm də Doranın kişinin əxlaqsız təklifi haqqında danışdığını özünə sırıdılmış bir xəyal hesab edirəm, ikincisi, mən xanım K.-yə səmimi dostluqla bağlıyam və onu incitmək istəmirəm. Yazıq qadın əri ilə çox bədbəxtdir, əri haqqında isə yeri gəlmişkən, ən yaxşı fikirdə deyiləm; özü də çox əsəb xəstəsi idi və məndə yeganə dayağını tapır. Səhhətimə görə, yəqin ki, sizə əmin etməyə ehtiyac yoxdur ki, bu münasibətin arxasında icazəsiz heç nə yoxdur. Biz iki kasıb insanıq. Bir-birimizə dostluq, həmdərdlik ilə bacardığımız qədər təsəlli veririk. Öz arvadımla heç bir şeyim olmadığını sizə məlumdur. Dora, sərt başlı olan, K.-yə qarşı nifrətindən döndərilə bilər. Onun son tutması, yenidən mənə eyni tələbi qoyduğu bir söhbətdən sonra baş verdi. İndi onu daha yaxşı yollara yönəltməyə çalışırsınız."

Bu açıqlamalarla tam uzlaşmayan bir şey də var idi ki, ata başqa söhbətlərində qızının dözülməz xasiyyətində əsas günahı anaya yıxmağa çalışırdı; ananın qəribəlikləri hamının evdən zəhləsini tökürdü. Lakin mən çoxdan qərar vermişdim ki, əsl vəziyyət barədə hökmümü digər tərəfi də dinləyənə qədər təxirə salım.

Deməli, cənab K. ilə baş verən hadisədə — eşq təklifində və ondan sonrakı şərəf təhqirində — xəstəmiz Dora üçün o psixi travma mövcud idi ki, vaxtilə Breuer və mən onu histerik xəstəlik halının yaranması üçün vacib ilkin şərt kimi göstərmişdik. Lakin bu yeni hal həm də o çətinliklərin hamısını göstərir ki, o vaxtdan bəri məni bu nəzəriyyədən kənara çıxmağa vadar edib, üstəlik xüsusi növdən olan yeni bir çətinlik də əlavə olunur. Həyat tariximizdən bizə məlum olan travma, çox vaxt histeriya xəstəlik tarixçələrində olduğu kimi, simptomların özünəməxsusluğunu izah etmək, onları müəyyənləşdirmək üçün yararsızdır; travmanın nəticəsi Tussis nervosa, afoniya, əhval pozğunluğu və Taedium vitae əvəzinə başqa simptomlar olsaydı, əlaqədən eyni dərəcədə çox və ya eyni dərəcədə az şey anlaya bilərdik. Üstəlik, bu simptomların bir hissəsinin — öskürəyin və səssizliyin — travmadan illər əvvəl xəstə tərəfindən yaradıldığı, ilk təzahürlərin isə ümumiyyətlə uşaqlığa aid olduğu, çünki səkkizinci yaş ilinə düşdüyü də əlavə olunur. Deməli, travma nəzəriyyəsindən əl çəkmək istəmiriksə, uşaqlığa qədər geriyə getməliyik ki, orada travma kimi təsir edə biləcək təsirlər və ya təəssüratlar axtaraq, və o zaman çox diqqətəlayiqdir ki, ilk simptomları hələ uşaqlıqda başlamayan halların tədqiqi də məni həyat tarixçəsini ilk uşaq illərinə qədər izləməyə təşviq etmişdir.¹) Mən bu nəzəriyyədən kənara çıxmışam, lakin ondan əl çəkməmişəm, yəni bu gün onu yanlış deyil, natamam hesab edirəm. Mən yalnız sözdə hipnoid vəziyyətin vurğusunu tərk etdim. Bu vəziyyət xəstədə travma səbəbindən yarana bilər. Və sonrakı psixoloji anormal hadisələr üçün əsas sayılır. Birgə iş zamanı sonradan əmlak bölgüsü aparmağa icazə verilirsə, bunu da bildirmək istərdim. Bəzi məruzəçilər işimizin özəyini "hipnoid hallar"da görürlər. Amma bu fikir yalnız Breuerin təşəbbüsündən doğmuşdur. Histerik simptom yaranmasında psixi gedişatın nədən ibarət olması problemi davamlıdır. Bu adlandırma ilə onu kəsməyi artıq və yanıltıcı hesab edirəm. Travma təsir edə bilər. Və o zaman bu da çox diqqətəlayiqdir ki, ilk simptomları hələ uşaqlıqda başlamayan halların tədqiqi də məni təşviq etmişdir. Həyat tarixçəsini ilk uşaq illərinə qədər izləməyə.

Müalicənin ilk çətinlikləri aradan qaldırıldıqdan sonra Dora mənə cənab K. ilə əvvəlki bir hadisə barədə məlumat verdi ki, bu, cinsi travma kimi təsir etmək üçün daha da yararlı idi. O, o vaxt 14 yaşında idi. Cənab K. onunla və arvadı ilə razılaşmışdı ki, xanımlar günortadan sonra B.-nin əsas meydanındakı ticarət dükanına gəlsinlər ki, oradan bir kilsə mərasimini seyr etsinlər. Lakin o, arvadını evdə qalmağa razı saldı, satıcıları buraxdı və qız mağazaya girəndə tək idi. Yürüş vaxtı yaxınlaşanda o, qızdan dükanı yuxarı mərtəbəyə aparan pilləkənin qapısı yanında gözləməsini xahiş etdi, özü isə panjurları endirdi. Sonra o geri qayıtdı və açıq qapıdan çıxmaq əvəzinə, qəflətən qızı özünə sıxdı və dodaqlarına bir öpüş basdı. Bu, adlı bakirə qızda aydın cinsi oyanma hissi yaratmaq üçün münasib vəziyyət idi. Lakin Dora bu anda şiddətli bir ikrah hiss etdi, özünü qopartdı və kişinin yanından keçib pilləkənə, oradan da evin qapısına qaçdı. Buna baxmayaraq, cənab K. ilə münasibət davam edirdi; onlardan heç biri bu kiçik səhnəni heç vaxt xatırlatmadı, o da müalicə zamanı etirafa qədər bunu sirr kimi saxladığını bildirir. Yeri gəlmişkən, sonrakı dövrdə o, cənab K. ilə tək qalmaq fürsətindən çəkindi. K. cütlüyü o vaxt bir neçə günlük gəzinti qərarlaşdırmışdı, Dora da orada iştirak edəcəkdi 1) Müqayisə et mənim traktatımı: Histeriyanın etiologiyasına dair. Vyana klinik icmalı. 1896. Nömrə. 22—26. (Kiçik kolleksiya. Nevroz nəzəriyyəsinə dair yazılar, I. 1906-cı ildə nəticə. 3. Nəşr. 1920. — Bd.-də daxildir. Bu tam nəşrdə.) lazım idi. Mağazadakı öpüşdən sonra o, səbəb göstərmədən iştirakını dayandırdı.

Ardıcıl olaraq, zaman baxımından əvvəlki səhnədən sonrakı bu səhnədə 14 yaşlı uşağın davranışı artıq tamamilə və bütünlüklə histerikdir. Hər bir \u015f\u0259xs, cinsi oyanma üçün əsas və ya yalnız narahatlıq hissləri yaradan, somatik simptomlar yarada bilməsindən asılı olmayaraq, mən onu etibarlı şəkildə hhisterik hesab edərdim. Bu hiss tərsinə çevrilməsi mexanizmini aydınlaşdırmaq nevroz psixologiyasının ən əhəmiyyətli, eyni zamanda ən çətin vəzifələrindən biri olaraq qalır. Öz h\u00f6kmimə görə, mən hələ bu məqsədə çatmaqdan xeyli uzağam; lakin bu məlumat çərçivəsində bildiklərimdən də yalnız bir hissəsini təqdim edə biləcəyəm.

Bizim xəstəmiz Doranın işi affektin tərsinə çevrilməsinin vurğulanması ilə hələ kifayət qədər səciyyələndirilməmişdir; bundan başqa demək lazımdır ki, burada hissin yerdəyişməsi baş vermişdir. Sağlam bir qızda belə şəraitdə! cinsi orqan hissi, şübhəsiz ki, əskik olmazdı; onun yerinə qızda həzm kanalına girişin selikli qişa yoluna aid olan narahatlıq hissi — iyrənmə meydana gəlir. Şübhəsiz ki, bu lokallaşmaya öpüş vasitəsilə dodaqların qıcıqlanması təsir göstərmişdir; lakin mən hesab edirəm ki, başqa bir amilin də təsirini görürəm.

Dorada o vaxt duyulan iyrənmə daimi simptoma çevrilməmişdi, müalicə dövründə də o, sanki yalnız potensial olaraq mövcud idi. O pis yeyirdi. yeməklərə qarşı yüngül bir ikrah hissi duyurdu. Əksinə, o səhnə 1) Bu şəraitin qiymətləndirilməsi sonrakı bir aydınlaşdırma ilə asanlaşdırılacaqdır.

Doranın bu öpüş zamanı ikrahının təsadüfi səbəbləri mütləq xatırlanar. Və qeyd olunardı. Mən təsadüfən cənab K.-ı tanıyıram; o, xəstənin atasını yanıma gətirən həmin şəxsdir, hələ gənc, xoş görkəmli bir kişidir. bir başqa nəticə buraxmışdı, vaxtaşırı onun danışığı zamanı da təkrar peyda olan bir hiss hallüsinasiyası. O, həmin qucaqlaşmadan yaranan təzyiqi hələ də yuxarı bədənində üzərində hiss etdiyini söylədi. Mənə məlum olan simptom formalaşmasının müəyyən qaydalarına əsasən, xəstələrin başqa cür izah edilə bilməyən digər xüsusiyyətləri ilə birlikdə, xəstələrin o, bir xanımla həvəslə və ya mehriban söhbət edən heç bir kişinin yanından keçmək istəmirdi, mən o səhnədəki gedişat barədə özümdə aşağıdakı rekonstruksiyanı yaratdım. Düşünürəm ki, o, tufanlı qucaqlaşmada yalnız dodaqlarındakı öpüşü deyil, həm də sərtləşmiş cinsiyyət üzvünün bədəninə sıxılmasını hiss etmişdi. Bu onun təhqiredici dərk edilməsini yaddaş üçün aradan qaldırılmış, sıxışdırılmış və sıxışdırılmış mənbədən həddindən artıq intensivliyini alan döş qəfəsindəki ziyansız təzyiq hissi ilə əvəz edilmişdir. Deməli, bədənin aşağı hissəsindən yuxarı hissəsinə yeni bir yerdəyişmə. Onun davranışındakı məcburiyyət isə elə formalaşmışdır ki, sanki dəyişməmiş xatirədən qaynaqlanır. O, cinsi həyəcanda olduğunu düşündüyü heç bir kişinin yanından keçmək istəmir, çünki bunun somatik əlamətini yenidən görmək istəmir.

Diqqətəlayiqdir ki, burada üç simptom — iyrənmə, bədənin yuxarı hissəsindəki təzyiq duyğusu və kişilərin mehriban söhbətindən çəkinmə — bir yaşantıdan meydana gəlir və yalnız bu üç əlamətin bir-biri ilə əlaqəsi simptom əmələ gəlməsi gedişatını anlamağa imkan verir. İyrənmə erogen 1) Bu cür yerdəyişmələr yalnız bu bir izah məqsədi üçün qəbul edilmir, əksinə, çoxsaylı simptomlar üçün qaçılmaz tələb kimi ortaya çıxır. O vaxtdan nişanlısına qarşı qəfil sovuyandan səbəbindən ağır ruh düşkünlüyü keçirən bir gəlin mənə müraciət etdi. Əvvəllər ehtirasla aşiq olmuşdu. Ondan eşitdim ki, qucaqlaşma (öpmədən) eyni qorxu effektini verir. Burada dəhşətin kişinin dərk edilən ereksiyasına qaytarılması baş tutdu. Lakin şüur üçün aradan qaldırılmışdı. Əlavə çətinlik olmadan baş tutdu. (uşaqlıqda əmməklə, eşidəcəyimiz kimi, korlanmış) dodaq zonası. Sərtləşmiş orqanın təzyiqi, ehtimal ki, qadın orqanında, klitorisdə, ona uyğun dəyişikliyə səbəb olmuş. Bu ikinci erogen zonanın oyanması, döş qəfəsindəki eyni vaxtlı təzyiq duyğusuna yerdəyişmə yolu ilə bərkidilmişdir. Kişilərə qarşı, ola bilsin ki, cinsi cəhətdən oyanmış vəziyyətdə duyulan çəkinmə, sıxışdırılmış duyğunun yenidən canlanmasından qorunmaq üçün fobiya mexanizminə uyğun gəlir.

Bu tamamlamanın mümkünlüyünü göstərmək üçün mən ən ehtiyatlı şəkildə xəstədən soruşdum. Kişinin bədənində həyəcanın bədəni əlamətlərindən ona nəsə məlumdurmu? Bu gün üçün cavab bəli idi, o vaxt üçün isə inanmırdı. Mən bu xəstədə əvvəldən ən böyük diqqət göstərmişəm ki, ona cinsi həyat sahəsindən heç bir yeni bilik çatdırmayım. Bunu vicdanlılıq mülahizələri ilə deyil, bu halda öz fərziyyələrimi sərt bir sınaqdan keçirmək istədiyim üçün etmişəm. Deməli, bir şeyi yalnız o zaman adı ilə çağırırdım ki, onun həddindən artıq aydın işarələri birbaşa ifadəyə keçməyi çox cüzi bir cəsarət addımı kimi göstərirdi. Onun dərhal və səmimi cavabı da müntəzəm olaraq belə olurdu ki, bu ona artıq məlumdur, lakin bunu haradan bildiyi tapmacası onun xatirələri ilə həll olunmurdu. Bütün bu biliklərin mənbəyini o unutmuşdu.

Mağazadakı öpüş səhnəsini belə təsəvvür edə bilirəmsə, onda ikrah hissi üçün aşağıdakı izaha gəlirəm. İkrah hissi, görünür, əslində nəcisin qoxusuna (sonralar həm də görünüşünə) verilən reaksiyadır. Lakin cinsiyyət orqanları və xüsusilə kişi orqanı nəcis funksiyalarını xatırlada bilər, çünki burada orqan 1) İkinci yuxuya bax. 2) Burada və bütün buna bənzər yerlərdə sadə deyil, çoxsaylı əsaslandırmaya, həddindən artıq təyin olunmaya hazır olsunlar. cinsi funksiyadan başqa sidik ifrazı funksiyasına da xidmət edir. Bəli, bu vəzifə daha qədim bilinən vəzifədir. Cinsi əlaqədən əvvəlki dövrdə yeganə bilinən vəzifədir. Beləliklə, ikrah cinsi həyatın affekt təzahürləri sırasına daxil olur. Bu, kilsə atasının «inter urinas et faeces nascimur» sözüdür ki, cinsi həyata yapışır və bütün ideallaşdırma cəhdlərinə baxmayaraq ondan ayrıla bilmir. Lakin bunu açıq şəkildə öz mövqeyim kimi vurğulamaq istəyirəm ki, bu assosiasiya yolunu göstərməklə problemi həll olunmuş sayıram. Bu assosiasiya oyadıla bilirsə, bu hələ onun həqiqətən də oyandığını izah etmir. O bunu normal şəraitdə edəcək. Yolları bilmək, bu yollarla gedən qüvvələri bilməyi artıq tələb edir. Bundan başqa, xəstəmin diqqətini cənab K. ilə münasibətlərinə yönəltməyi asan hesab etdim. O, iddia edirdi ki, bu adamla hər şeyi bitirib. Sessiyalardakı bütün fikirlərinin üst qatı, ona asanlıqla şüuruna gələn hər şey, həmişə ataya aid idi. Əvvəlki gündən şüurlu şəkildə xatırladığı hər şey də ataya aid idi. Onun atanın cənab K. ilə, xüsusən də xanım K. ilə münasibətlərini davam etdirməsini bağışlaya bilməməsi tamamilə haqlı idi. Onun bu məsələyə dair anlay\u0131\u015f, atasının özünün istədiyindən fərqli idi. Onun üçün şübhəsiz idi ki, bu, atasını gənc və gözəl qadına bağlayan adi bir eşq münasibətidir. Bütün bu müzakirələrdə çoxlu tipik cəhətlər var. Və hhisteriya üçün ümumən keçərli cəhətlər var. Ereksiya mövzusu histerik simptomların ən maraqlılarından bəzilərini açır. Kişi cinsiyyət orqanlarının paltardan sezilən konturlarına qadın diqqətinin sıxışdırılması sonradan insan qorxusu və cəmiyyət təlaşının bu qədər çox halının motivi olur. Cinsi və nəcisə aid olanlar arasındakı geniş əlaqə, patogen əhəmiyyəti kifayət qədər yüksək qiymətləndirilə bilər, çoxsaylı hhisterik fobiyalar üçün əsas rolunu oynayır. K. ilə tanışlıq atanın ağır xəstəliyindən əvvəl başlamışdı; lakin bu xəstəlik zamanı gənc qadın özünü sanki tibb bacısı kimi qurban verdiyi halda, ana xəstənin çarpayısından uzaq dururdu. Sağaldıqdan sonrakı ilk yay istirahətində elə şeylər baş verdi ki, bunlar hər kəsin bu "dostluğun" əsl mahiyyəti barədə gözünü açmalı idi. İki ailə oteldə birlikdə bir bina icarəyə götürmüşdü. Bir gün Xanım K. indiyədək övladlarından biri ilə paylaşdığı yataq otağını saxlaya bilməyəcəyini bildirdi. Bir neçə gün sonra atası yataq otağından imtina etdi və hər ikisi yalnız dəhlizlə ayrılan son otaqlara köçdülər, halbuki imtina edilən otaqlar narahatlığa qarşı bu cür təminat vermirdi. Sonralar xanım K. üzündən ataya məzəmmət edəndə, o deyirdi ki, bu düşmənçiliyi başa düşmür, uşaqların isə əksinə, xanım K.-ya minnətdar olmağa hər cür əsası var. Sonra bu qaranlıq sözün izahı üçün anasına müraciət etdi. Anası ona bildirdi ki, o vaxt atanın vəziyyəti çox bədbəxt idi. O, meşədə intihar etmək istəmişdi. Bunu duyan xanım K. onun arxasınca getmiş, yalvarması ilə onu öz ailəsi üçün yaşamağa razı salmışdı. Təbii ki, buna inanmırdılar. Yəqin ki, ikisini meşədə birlikdə görüblər. Buna görə də Ata bu intihar nağılını uydurub ki, görüşü əsaslandırsın. Sonra B.-yə qayıtdıqdan sonra ata hər gün müəyyən saatlarda, ər işdə olarkən xanım K.-nın yanında olurdu. Hamı bu barədə danışırdı və ondan səciyyəvi şəkildə bu barədə soruşurdular. Cənab K.-nın özü dəfələrlə onun anasına acı-acı şikayət edirdi, lakin özü bu mövzuya işarələrlə toxunmaqdan kənar qalırdı, bu isə ona nəzakət kimi görünürdü. 1) Bu, onun öz intihar komediyası üçün başlanğıc nöqtəsidir ki, bu da təxminən buna bənzər bir eşqə həsrəti ifadə edir. Birgə gəzintilərdə ata ilə xanım K. müntəzəm olaraq elə təşkil edirdilər ki, o, xanım K. ilə tək qalsın. Şübhəsiz ki, o, ondan pul alırdı, çünki öz və ya ərinin vəsaiti hesabına ödəyə bilməyəcəyi xərclər edirdi. Atam da ona böyük hədiyyələr verməyə başladı; bunları ört-basdır etmək üçün eyni vaxtda anaya və onun (Doranın) özünə qarşı xüsusilə səxavətli oldu. O vaxta qədər xəstə olan qadın, hətta gedə bilmədiyi üçün aylar ərzində əsəb xəstəxanasına getməli olmuşdu. O vaxtdan bəri isə sağlam və həyat dolu idi.

Onlar B.-dən ayrıldıqdan sonra da çoxillik əlaqə davam etdi, ata vaxtaşırı kobud iqlimə dözmədiyini, özü üçün nəsə etməli olduğunu bildirir, öskürməyə və şikayət etməyə başlayırdı, nəhayət qəflətən B.-yə yola düşdü və oradan ən şən məktublar yazdı. Bütün bu xəstəliklər yalnız sevgilisini yenidən görmək üçün bəhanə idi. Sonra bir gün dedilər ki, onlar Vyanaya köçürlər, o da bir əlaqə olduğunu təxmin etməyə başladı. Həqiqətən, onlar Vyanaya gələli üç həftə keçməmişdi ki, eşitdi ki, K.-lər də Vyanaya köçüb. Onlar da hazırda buradadırlar və o, atamla küçədə tez-tez xanım K. ilə birlikdə rastlaşır. Cənab K. ilə də tez-tez rastlaşır, o, həmişə onun arxasınca baxır və bir dəfə onu tək gedərkən görəndə, hara getdiyini, görəsən, bir görüşü olub-olmadığını bilmək üçün xeyli yol arxasınca gedib.

Atamın qeyri-səmimi olması, xarakterində bir yalançılıq cizgisi olması, yalnız öz ödənilməsini düşünməsi barədə bu tənqidi o günlərdə eşidirdim. Atam yenidən öz vəziyyətinin pisləşdiyini hiss edib, bir neçə həftəliyə B.-yə yollanırdı. Bundan sonra iti gözlü Dora tezliklə öyrənmişdi ki, xanım K. da qohumlarını ziyarət etmək üçün həmin ünvana səfər edib.

Atamın xarakteristikasını ümumilikdə inkar edə bilməzdim; Doranın hansı xüsusi ittihamda haqlı olduğunu görmək də asan idi. Qəzəbli əhval-ruhiyyədə olanda ona belə bir fikir qəfil gəlirdi ki, o, cənab K.-yə Doranın atası ilə arvadı arasındakı münasibətə göz yummasının müqabilində bir qiymət kimi təhvil verilib və onun ataya olan mehribanlığının arxasında bu cür istifadəyə qarşı qəzəbi sezmək olardı. Başqa vaxtlar o, yaxşı bilirdi ki, bu cür sözlərlə həddini aşmaqda günahkar olub. Kişilər onu mübadilə obyekti kimi qəbul edən rəsmi müqavilə bağlamamışdılar; xüsusən də ata belə bir təklifdən dəhşətə gəlib geri çəkilərdi. Lakin o, elə kişilərdən idi ki, qarşı-qarşıya gəlmiş mövzulardan birinə dair hökmünü təhrif etməklə bir konfliktin ucunu kəsməyi bacarırdı. Böyüməkdə olan bir qızın, arvadı tərəfindən ödənilməyən kişi ilə daimi və nəzarətsiz ünsiyyətindən təhlükə yarana biləcəyinə diqqət çəkilsəydi, o, şübhəsiz belə cavab verərdi: qızına arxalana bilər. K. kimi bir kişi ona heç vaxt təhlükəli ola bilməz. Dostunun özü belə niyyətlərdən acizdir. Yaxud: Dora hələ uşaqdır və K. ona uşaq kimi rəftar edir. Lakin əslində belə olmuşdu ki, iki kişidən hər biri digərinin davranışından öz istəkləri üçün əlverişsiz olan nəticəni çıxarmaqdan çəkinirdi. Cənab K. bir il boyunca hər gün Doraya gül göndərə bilərdi. Hər fürsətdən bahalı hədiyyələr üçün istifadə edə, bütün boş vaxtını onun yanında keçirə bilərdi. Valideynləri isə bu davranışda sevgi axtarışının xarakterini görməmişdilər. Psixoanalitik müalicədə düzgün əsaslandırılmış və qüsursuz bir fikir silsiləsi ortaya çıxanda, həkim üçün yəqin ki, bir çaşqınlıq anı olur. Xəstə bundan sual vermək üçün istifadə edir: «Bütün bunlar doğru və düzgündür, elə deyilmi? Mən bunları sizə danışdıqdan sonra, siz bunda nəyi dəyişmək istəyirsiniz?» Sonra tez başa düşülür ki, xəstə analiz üçün əlçatmaz olan bu cür fikirlərdən istifadə edib. Tənqiddən və şüurdan yayınmaq istəyən başqa fikirləri ört-basdır etmək üçün. Başqa şəxslərə qarşı bir sıra ittihamlar eyni məzmunlu bir sıra özünüittihamların olduğunu güman etməyə imkan verir. Danışanın hər bir ittihamını öz şəxsinə çevirmək kifayətdir. Özünüittihama qarşı özünü müdafiə etməyin bu üsulu — eyni ittihamı başqa bir şəxsə qarşı irəli sürməklə — danılmaz dərəcədə avtomatik bir şey daşıyır. O, öz nümunəsini u\u015faqlar, “geri qayıdış atları” oyununda tapır; onlar yalançılıqda ittiham edildikdə cavab olaraq rahatca “Sən yalançısan” deyir. Yetkin şəxs qarşılıqlı söyüş arzusunda rəqibin hər hansı real zəif yerini axtarıb tapmağa çalışar və əsas dəyəri eyni məzmunun təkrarına verməzdi. Paranoiyada ittihamın başqasına bu proyeksiyası məzmun dəyişikliyi olmadan və buna görə də reallığa heç bir dayaq olmadan vəhm yaradan proses kimi təzahür edir.

Doranın atasına qarşı ittihamları da bütünlüklə eyni məzmunlu özünüittihamlarla «altlıq» qoyulmuş, «dublə» edilmişdi, bunu tək-tək göstərəcəyik: o, burada haqlı idi ki, ata cənab K.-nin qızına qarşı davranışını özünə aydınlaşdırmaq istəmirdi ki, xanım K. ilə münasibətlərində narahat olmasın. Amma o, tam eyni şeyi etmişdi. O, bu münasibətin münasibətinin şərikli günahkarı olmuşdu. Və onun əsl mahiyyətini göstərən bütün əlamətləri rədd etmişdi. Onun bu barədə aydınlığı yalnız göldəki macəradan sonra başlamışdı. Ataya qarşı sərt tələbləri də o vaxtdan başladı. Bundan əvvəlki bütün illər boyu o, atanın xanım K. ilə görüşməsinə hər cür kömək göstərmişdi. Atasının orada olduğunu düşünəndə həmişə K. xanıma gedirdi. Bilirdi ki, o zaman uşaqlar bayıra göndərilmiş olardı; yolunu elə qurardı ki, uşaqlarla rastlaşsın və onlarla gəzintiyə çıxsın. Evdə elə bir şəxs var idi ki, ona vaxtında atanın xanım K. ilə münasibətləri barədə gözlərini açmaq istəyirdi. Və bu qadına qarşı tərəf tutmağa təhrik etmək istəyirdi. Bu onun son dayəsi, azad fikirli, çox oxumuş bir qız idi. Müəllimə ilə şagird bir müddət kifayət qədər yaxşı dolandılar. Ta ki Dora birdən onunla düşmənçilik etməyə başlayıb, onun işdən çıxarılmasını tələb edənə qədər. xanım nüfuz sahibi olduğu müddətdə ondan istifadə edirdi. Xanım K.-yə qarşı təhrik etmək üçün. O, anaya izah edirdi ki, ərinin yad bir qadınla bu cür yaxınlığına dözmək onun ləyaqəti ilə bir araya sığmaz; Doranın da diqqətini bu münasibətdə nəzərə çarpan hər şeyə cəlb edirdi. Amma səyləri boşa çıxdı. Dora xanım K.-yə mehriban bağlı qaldı. Atanın onunla görüşməsini qınanacaq heç bir səbəb bilmək istəmədi. Digər tərəfdən, dayəsinin hansı motivlərlə hərəkət etdiyini çox yaxşı anlayırdı. Bir tərəfə kor olan tərəfə, digər tərəfə kifayət qədər uzaqgörən idi. O, xanımın Ata aşiq olduğunu fərq etdi. Ata yanında olanda, o, tamam başqa bir adam kimi görünürdü, o zaman əyləncəli və xidmətə hazır ola bilərdi. Ailə fabrik şəhərində qaldığı və xanım K. gözdən uzaqda olduğu vaxtda, o, indi rəqib kimi nəzərə alınan anaya qarşı qızışdırırdı. Bütün bunları Dora hələ ona bağışlayırdı. Qəzəbləndi wurde sie erst, als sie merkte, ki sie selbst der dayəsi ganz gleichgültig sei, und ki die ihr erwiesene məhəbbət həqiqətən dem Ata gelte. Atasının fabrik şəhərindən uzaq olduğu müddətdə xanım onun üçün vaxt tapırdı, onunla gəzməyə can atırdı, onun işlərinə maraq göstərirdi. Ata B.-dən qayıdan kimi, o yenidən bütün xidmət və kömək göstərməyə hazır olduğunu göstərdi. Onda o, onu buraxdı.

Yazıq qadın ona öz davranışının bir parçasını arzuolunmaz aydınlıqla işıqlandırmışdı. Müəllimə vaxtaşırı Doraya qarşı necə idisə, Dora da cənab K.-nin uşaqlarına qarşı elə idi. O, onlara ana yerini tutdu, onlara dərs verdi. Onlarla gəzintiyə çıxdı. Öz anasının onlara göstərdiyi az marağın tam yerini yaratdı. Cənab və xanım K. arasında tez-tez boşanma söhbəti gedirdi; bu baş tutmadı, çünki mehriban ata olan cənab K. iki uşaqdan heç birindən əl çəkmək istəmirdi. Uşaqlara olan ümumi maraq əvvəldən cənab K. ilə Dora arasındakı münasibətin bağlayıcı qüvvəsi olmuşdu. Uşaqlarla məşğul olmaq Dora üçün açıq-aydın bir örtük idi ki, özündən və yad adamlardan başqa bir şeyi gizlətməli idi.

Onun uşaqlara qarşı davranışından, müəllimənin özünə qarşı davranışı ilə aydınlaşdırıldığı kimi, atanın xanım K. ilə münasibətinə sükutla razılıq verməsindən çıxan nəticə ilə eyni nəticə çıxırdı, yəni ki, o, bütün bu illər ərzində cənab K.-yə vurulmuşdu. Mən bu nəticəni dilə gətirdiyimdə, onda razılıq tapdım. Düzdür, o dərhal bildirdi ki, başqa şəxslər də, məsələn, B.-də bir müddət qonaq olan bir əmioğlu qızı ona demişdi: «Sən ki bu adama tamam vurulmusan»; lakin özü bu hissləri xatırlamaq istəmirdi. Sonralar, üzə çıxan materialın bolluğu inkar etməyi çətinləşdirdiyi zaman, o etiraf etdi ki, B.-də cənab K.-ni sevmiş ola bilər, lakin göldəki səhnədən sonra bu keçmişdi. Hər halda bu, şübhəsiz idi ki, özünü qaçılmaz vəzifələrə qarşı kar etmək və işləri öz məhəbbət hərəkətinə rahat gələcək şəkildə düzəltmək ittihamı — ataya qarşı irəli sürdüyü ittiham — öz şəxsinə qayıdırdı¹.

Digər ittiham ki, o, xəstəliklərini bəhanə kimi yaradır və vasitə kimi istifadə edir, yenə də onun öz gizli tarixinin xeyli hissəsini açıb göstərir. Bir gün guya yeni bir Əlamət, kəskin mədə ağrılarından şikayət etdi və mən soruşanda: "Bununla kimə oxşamağa çalışırsan?" düz nişan almışdım. O, bir gün əvvəl bibisi qızlarını, vəfat etmiş xalasının qızlarını ziyarət etmişdi. Kiçiyi nişanlanmışdı. Böyüyü isə bu münasibətlə mədə ağrılarına tutulmuşdu. Onu Semmerinqə aparmaq lazım idi. O deyirdi ki, böyüyündə bu, sadəcə paxıllıqdır, o, nə vaxt bir şeyə nail olmaq istəsə, xəstələnir, indi də sadəcə evdən uzaqlaşmaq istəyir ki, bacısının xoşbəxtliyini görməsin?. Amma onun öz mədə ağrıları deyirdi ki, o, simulyant elan edilmiş bibisi qızı ilə özünü eyniləşdirir — ya o da daha xoşbəxt olanın məhəbbətinə paxıllıq etdiyi üçün, ya da böyük bacısının taleyində — ki, onun bir az əvvəl bir eşq macərası bədbəxt sonluqla bitmişdi — özünün əksini gördüyü üçün?. Xəstəliklərdən nə qədər faydalı istifadə etmək mümkün olduğunu isə o, xanım K.-nı müşahidə etməklə də öyrənmişdi. Cənab K. ilin bir hissəsini səfərdə keçirirdi; hər dəfə qayıdanda arvadını xəstə vəziyyətdə tapırdı, halbuki Dora bilirdi ki, bir gün əvvəl o, tam sağlam idi. Dora başa düşdü ki, kişinin varlığı 1) Burada sual yaranır: əgər Dora cənab K.-ni sevirdisə, göl səhnəsindəki rəddi və ya ən azı bu rəddin acılıq göstərən kobud forması necə əsaslandırılır? Necə ola bilərdi ki, aşiq bir qız təhqir görsün? Sonra eşidəcəyimiz kimi, təklif heç də kobud və ya təhqiredici şəkildə irəli sürülməmişdi. 2) Bacılar arasında gündəlik bir hadisə. 3) Mədə ağrılarından hansı əlavə nəticəni çıxardığım, sonra söhbət mövzusu olacaq. Arvada xəstələndirici təsir göstərirdi. Bu xəstəlik arvad üçün arzuolunan idi ki, nifrət etdiyi nikah vəzifələrindən yayınsın. Onun B.-də keçirdiyi ilk qız illərində əzab və sağlamlıq arasındakı növbələşməsi barədə bu yerdə qəflətən əlavə olunan bir qeyd məni o fikrə gətirməli idi ki, onun öz vəziyyətləri də xanım K.-nınkına bənzər bir asılılıqda nəzərdən keçirilməlidir. Psixoanaliz texnikasında belə bir qayda var ki, daxili, lakin hələ gizli bir əlaqə fikirlərin bitişikliyi, zaman baxımından yaxınlığı vasitəsilə büruzə verir — necə ki yazıda @ və 5b yanaşı qoyulduqda bunlardan «ab» hecasının düzəldilməli olduğu bildirilir. Dorada saysız-hesabsız öskürək tutmaları səssizliklə birlikdə müşahidə olunmuşdu; görəsən, sevgilinin varlığı və ya yoxluğu xəstəlik əlamətlərinin bu gəlib-getməsinə təsir göstərmişdimi? Əgər belə idisə, hardasa xəyanətkar bir uyğunluq aşkar edilə bilməli idi. Soruşdum ki, bu tutmaların orta müddəti nə qədər olmuşdu. Təxminən üç həftədən altı həftəyə qədər. Cənab K.-nın yoxluqları nə qədər çəkmişdi? O da etiraf etməli oldu ki, eyni ilə üç həftə ilə altı həftə arasında. Deməli, o, xəstəliyi ilə K.-yə olan sevgisini nümayiş etdirirdi, necə ki, onun arvadı öz ikrahını göstərirdi. Yalnız belə güman etmək olardı ki, o, arvadın əksinə davranmış olardı: kişi yox olanda xəstələnər, qayıtdıqdan sonra isə sağlam olardı. Bu, həqiqətən də doğru görünürdü, heç olmasa tutmaların ilk dövrü üçün; sonrakı vaxtlarda isə xəstəlik tutması ilə gizlicə sevdiyi kişinin yoxluğunun üst-üstə düşməsini ört-basdır etmək zərurəti yaranırdı ki, sirr bunun daimiliyi ilə açılmasın. Onda tutmanın müddəti onun ilkin mənasının nişanəsi kimi qalırdı.

Yadıma düşdü ki, vaxtilə Şarko klinikasında görmüş və eşitmişdim: histerik mutizmi olan adamlarda yazı danışmağı əvəz edirdi. Onlar başqalarından və əvvəlkindən daha səlis, daha tez və daha yaxşı yazırdılar. Dorada da vəziyyət belə idi. Afoniyasının ilk günlərində «yazı həmişə xüsusilə asan gəlirdi». Bu xüsusiyyət, özünə ehtiyac yaradan fizioloji əvəzedici funksiyanın ifadəsi kimi, əslində psixoloji izah tələb etmirdi; lakin diqqətəlayiq idi ki, belə bir izah asanlıqla əldə edilə bilərdi. Cənab K. ona səfərdən bol-bol yazdı, açıqcalar göndərdi; elə olurdu ki, onun qayıtma vaxtından tək o xəbərdar olurdu, arvadı isə onun gəlişini gözləmirdi. Danışa bilmədiyin yox olan adamla yazışmaq təbii bir şeydir. Səsin tutulduğu halda yazı vasitəsilə anlaşmağa çalışmaq da az təbii deyil. Dora'nın afoniyası belə bir simvolik izaha yol verirdi: sevgili uzaqda olanda o, danışmaqdan imtina edirdi; danışmağın dəyəri qalmamışdı, çünki onunla danışa bilmirdi. Buna görə də məktub əhəmiyyət qazandı. Qeyri-mövcud olanla əlaqə saxlamağın yeganə vasitəsi kimi.

İndi mən belə bir iddia irəli sürəcəyəmmi? Dövri olaraq baş verən afoniyanın bütün hallarında diaqnoz, müvəqqəti olaraq başqa yerdə olan bir sevgilinin mövcudluğuna əsaslanmalıdır? Əlbəttə, bu mənim məqsədimdir. Dora halında simptomun təyini o qədər xüsusiləşdirilmişdir ki, eyni təsadüfi etiologiyanın tez-tez təkrarlanmasını düşünmək mümkündür. Bəs bu halda afoniyanın aydınlaşdırılmasının nə əhəmiyyəti var? Bəlkə də bir söz oyunu bizi aldatmadımı? Mən belə düşünmürəm. Üz Burada tez-tez verilən sualı xatırlamaq lazımdır: histeriya simptomları psixik, yoxsa somatik mənşəlidir, yoxsa birinci hal qəbul edildikdə, onların hamısı mütləq psixik şərtlənibmi? Bu sual, bir çox başqaları kimi, cavablandırılmasına tədqiqatçıların durmadan uğursuz səy göstərdiklərini gördüyümüz, qeyri-adekvatdır. Həqiqi vəziyyət onun alternativinə daxil edilib. Gördüyüm qədərilə, hər bir histerik simptom hər iki tərəfin töhfəsinə ehtiyac duyur. Bədənin bir orqanında və ya orqanının üzərində baş verən normal və ya xəstəlik xarakterli bir prosesin göstərdiyi müəyyən somatik meyllilik olmadan o, meydana gələ bilməz. Bu, psixi məna, bir məna daşıdığı halda, birdən çox dəfə baş verir — və hhisterik simptomun xarakterinə təkrarlanma qabiliyyəti daxildir. Histerik simptom bu anlamı özü ilə gətirmir, o, ona verilir, sanki onunla lehimlənir və hər halda ifadəyə can atan sıxışdırılmış fikirlərin xüsusiyyətindən asılı olaraq fərqli ola bilər. Doğrudur, bir sıra amillər ona gətirib çıxarır ki, şüursuz fikirlərlə somatik proseslər arasındakı əlaqələr daha az ixtiyari şəkil alır. Somatik proseslər onların ifadə vasitəsi kimi xidmət edir. Və bu əlaqələr bir neçə tipik bağlılığa yaxınlaşır. Terapiya üçün təsadüfi psixi materialda verilən təyinatlar daha vacibdir; simptomları onların psixi mənasını araşdırmaqla həll edirlər. Sonra psixoanaliz vasitəsilə aradan qaldırılmalı olanı təmizlədikdən sonra, simptomların somatik, adətən konstitusional-orqanik əsasları barədə hər cür, ehtimal ki, yerində fikirlər yürütmək olar. Dorada öskürək və afoniya tutmaları üçün də biz psixoanalitik təfsirlə kifayətlənməyəcəyik, onun arxasında müvəqqəti olaraq yanında olmayan bir sevgiliyə meylin ifadəsi üçün «somatik meylliliyin» çıxdığı orqanik anı göstərəcəyik. Əgər bu halda simptomatik ifadə ilə şüursuz fikir məzmunu arasındakı bağlılıq bizə məharətlə və sənətkarlıqla düzəldilmiş kimi təsir bağışlayırsa, o zaman onun hər başqa halda, hər başqa nümunədə də eyni təəssüratı yaratmağa qadir olduğunu eşitməkdən məmnun olacağıq.

Artıq buna hazıram ki, eşidim: bu, kifayət qədər mülayim bir qazanc deməkdirsə, deməli, psixoanalizin sayəsində histeriyanın tapmacasını artıq «sinir molekullarının xüsusi labilliyində» və ya hipnoid vəziyyətlərin mümkünlüyündə deyil, «somatik qarşılamada» axtarmalıyıq.

Bu qeydə qarşı mən yenə də vurğulamaq istəyirəm ki, tapmaca bu yolla yalnız bir az geriyə itələnmir, həm də bir az kiçilir. Artıq söhbət bütün tapmacadan deyil, yalnız onun həmin hissəsindən gedir ki, orada histeriyanın digər psixonevrozlardan fərqləndirən xüsusi xarakteri öz əksini tapır. Bütün psixonevrozlarda psixi proseslər xeyli məsafə boyu eynidir, yalnız bundan sonra şüursuz psixi proseslərə bədənə doğru bir çıxış yolu açan «somatik meyllilik» nəzərə alınır. Bu anda sahib olmaq mümkün olmayanda, bütün vəziyyətdən histerik simptomdan başqa bir şey, lakin yenə də ona yaxın bir şey, məsələn, fobiya və ya obsesiv fikir, bir sözlə, psixi simptom yaranır.

Mən Doranın atasına qarşı irəli sürdüyü xəstəliklərin «simulyasiyası» ittihamına qayıdıram. Tezliklə gördük ki, ona keçmiş xəstəlik hallarına dair özünü qınama, həm də indiki vaxta aid olan özünü qınama uyğun gəlirdi. Bu yerdə həkim adətən analizin ona yalnız işarələrlə verdiyini təxmin etmək və tamamlamaq vəzifəsi ilə üzləşir. Xəstəyə diqqətimi yönəltməli oldum. Onun indiki xəstəliyi də əsaslandırılmış və məqsədli idi. Eynilə xanım K.-nın onun başa düşdüyü xəstəliyi kimi. Şübhəsiz ki, onun nəzərdə tutduğu bir məqsəd var ki, xəstəliyi vasitəsilə ona çatmağı ümid edir. Lakin bu, K. xanımın atasını əlindən çıxarmaqdan başqa bir şey ola bilməzdi. Xahişlər və dəlillərlə buna nail ola bilmirdi. Bəlkə də atasını qorxuya salmaqla (vidalaşma məktubuna bax), ona yazığı gətirməklə (huşsuzluq tutmaları vasitəsilə) buna nail olacağına ümid edirdi. Əgər bütün bunlar heç bir fayda verməsəydi, heç olmasa ondan qisas alırdı. O, yəqin ki, onun ona nə qədər bağlı olduğunu bilir. Hər dəfə qızının əhval-ruhiyyəsini soruşduqda, gözlərinə yaş gəldiyini bilir. Mən tam əminəm ki, atası ona izah etsə ki, onun sağlamlığı üçün xanım K.-ni qurban verir, o dərhal sağalacaq. Ümid edirdim ki, o, buna razı salınmayacaq. Çünki o zaman qızı əlində hansı güc vasitəsi olduğunu öyrənmiş olacaq. Gələcəkdə hər dəfə yenidən öz xəstəlik imkanlarından istifadə etməyi mütləq unutmayacaqdı. Lakin ata ona güzəştə getməsə, mən tam hazıram ki, o, xəstəliyindən asanlıqla əl çəkəcək.

Bütün bunların nə qədər tamamilə doğru olduğunu göstərən təfərrüatları keçirəm və histeriyada xəstəlik motivlərinin rolu barədə bəzi ümumi qeydləri əlavə etməyi üstün tuturam. Xəstəlik motivlərini anlayış baxımından xəstəlik imkanlarından, simptomların hazırlandığı materialdan kəskin şəkildə ayırmaq lazımdır. Onlar simptom formalaşmasında pay sahibi deyillər, xəstəliyin başlanğıcında da mövcud deyillər; onlar yalnız ikincili olaraq əlavə olunurlar, lakin yalnız onların meydana çıxması ilə xəstəlik tam şəkildə formalaşır. Burada hər şey doğru deyil. Xəstəliyin əvvəlində xəstəlik motivləri mövcud olub. Yalnız ikincil olaraq əlavə olunub. Bu fikir doğru sayıla bilər. Növbəti səhifədə artıq xəstəliyin başlanmasından əvvəl mövcud olan və bu başlanmada iştirakı olan xəstəlik motivləri də qeyd olunur. Sonralar vəziyyəti daha yaxşı nəzərə almışam, belə ki, ilkin və ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı arasında fərqi daxil etmişəm. xəstələnmə motivinin hər zaman bir qazanc məqsədi var. İkinci dərəcəli xəstəlik qazancı üçün bu bölmənin sonrakı cümlələrində deyilənlər doğrudur. Lakin hər bir nevrotik xəstəlik üçün ilkin xəstəlik qazancını da qəbul etmək lazımdır. Xəstələnmək ilk növbədə bir psixi yükümlülükdən azad edir, psixi konflikt halında ən qənaətcil həll kimi ortaya çıxır (xəstəliyə qaçış), hərçənd ki, əksər hallarda sonralar belə bir çıxış yolunun qeyri-məqsədəuyğunluğu birmənalı şəkildə üzə çıxır. İlkin xəstəlik qazancının bu payını daxili, psixoloji adlandırmaq olar; onun hər bir halda mövcudluğuna arxalana bilər, bu, həqiqi bir əziyyət deməkdir və uzun müddət davam edir. Simptom əvvəlcə psixi həyat üçün arzuolunmaz bir qonaqdır, hər şey ona qarşıdır və buna görə də göründüyü kimi, zamanın təsiri ilə öz-özünə asanlıqla yox olur. Başlanğıcda psixi təsərrüfatda onun faydalı istifadəsi var, lakin çox tez-tez ikincil olaraq belə bir istifadəyə gəlir; hər hansı bir psixi cərəyan simptomdan istifadə etməyi rahat hesab edir və bununla da bu, ikincil funksiyaya çevrilir və ruh həyatında sanki lövbər salır. Xəstəni sağaltmaq istəyən kəs o zaman təəccüblə böyük bir müqavimətlə üzləşir. Bu da ona öyrədir ki, xəstənin əziyyətdən əl çəkmək niyyəti o qədər də tam deyil, o qədər də ciddi deyil. Təsəvvür edin bir fəhləni, məsələn bir dam örtənini, özünü şikəst edib və indi küçə küncündə dilənçilik edərək ömrünü keçirir. İndi gəlin bir möcüzəkar kimi və ona vəd verin ki, əyri ayağını düzəldib yeriyə bilən hala gətirəcəksiniz. Məncə, onun simasında xüsusi səadət ifadəsinə hazır olmaq lazımdır. Şübhəsiz ki, o, xəsarət alanda özünü son dərəcə bədbəxt hiss edirdi, bir daha işləyə bilməyəcəyini və ya acından ölməli, ya da dilənçilikdən yaşamalı olacağını anlayırdı. Lakin o vaxtdan onu əvvəlcə gəlirsiz edən şey, onun gəlir mənbəyinə çevrilib. O, şikəstliyindən dolayı yaşayır. Əgər ondan bunu alsanız, bəlkə də onu tamamilə köməksiz edərsiniz; bu arada o, sənətini unudub, iş vərdişlərini itirib, avaralığa, bəlkə də içkiyə alışıb.

Xəstələnmə motivləri çox vaxt artıq uşaqlıqda oyanmağa başlayır. Sevgiyə ac uşaq, deyəsən, əzizlənməyə daim möhtacdır. Bundan başqa, xarici amillər xəstələnmə motivləri verə bilər. Məsələn, ər tərəfindən sıxışdırılan qadının vəziyyəti. Bununla da ilkin xəstəlik qazancının xarici payını yaradır. Həm də həkim olan bir şair, Artur Şnitsler, özünün «Paracelsus» əsərində bu dərkə çox düzgün ifadə verib. 44. Xəstəlik tarixçələri valideynlərin ... könülsüz şəkildə qardaş-bacıları ilə bölüşdüyünü müşahidə edir. Valideynlər onun xəstələnməsi ilə narahatlığa düşdüyü zaman, bunun yenidən tam şəkildə ona axıb gəldiyini müşahidə edir. İndi o, valideynlərin məhəbbətini özünə cəlb etmək üçün bir vasitə tanıyır. Xəstələnmə yaratmaq üçün psixi material əlində olanda, ondan istifadə edəcək. Əgər uşaq sonra qadın olub və uşaqlıq dövrünün tələblərinə tamamilə zidd olaraq az mərhəmətli bir kişi ilə evlənibsə, o kişi onun iradəsini sıxışdırır, iş qüvvəsindən amansızcasına istifadə edir və ona nə əzizləmə, nə də xərc çəkir, onda xəstələnmə onun həyatda özünü təsdiq etmək üçün yeganə silahı olacaq. Bu, ona çoxdan arzuladığı qayğısızlığı verir, ərini sağlam bir qadına göstərməyəcəyi pul və diqqət fədakarlığına məcbur edir, sağaldıqdan sonra ehtiyatlı davranmağa vadar edir, əks halda xəstəliyin təkrarlanması hazırdır. Xəstəlik halının zahirən obyektiv, iradədən kənar görünən tərəfi — ki müalicə edən həkim də bunun tərəfində durmalıdır — ona uşaqlıq illərində təsirli olduğunu gördüyü bir vasitədən şüurlu məzəmmətlər olmadan bu məqsədəuyğun istifadəni mümkün edir.

Lakin bu xəstəlik məqsədli bir işdir! Xəstəlik halları, bir qayda olaraq, müəyyən bir şəxs üçün nəzərdə tutulur, belə ki, o şəxs aradan qalxanda onlar da yox olur. Histerilərin xəstəliyi barədə təhsilsiz yaxınlardan və tibb bacılarından eşidilə bilən ən kobud və ən bayağı hökm müəyyən mənada doğrudur. Doğrudur ki, iflic olub yatağa düşmüş qadın otaqda yanğın baş versə yerindən sıçrayardı. Əzizlənmiş qadın uşağı ölümcül xəstələnsə, ya bir fəlakət evin vəziyyətini təhdid etsə, bütün əzablarını unudardı. Xəstələr haqqında belə danışanların hamısı haqlıdır, yalnız bir məqam istisna olmaqla: onlar şüurlu ilə şüursuz arasındakı psixoloji fərqi nəzərdən qaçırırlar; bu, uşaqda hələ bağışlana bilər, lakin yetkin adamda artıq yolverilməzdir. Buna görə də bütün bu təminatlar ki, hər şey yalnız iradədən asılıdır, xəstələrin bütün həvəsləndirmələri və məzəmmətləri fayda verir. Əvvəlcə xəstəni inandırmağa çalışmaq lazımdır. Analiz yolu ilə xəstəlik niyyətinin mövcudluğuna inandırmaq lazımdır.

Histeriyada xəstəlik motivlərinə qarşı mübarizədə hər bir terapiyanın, o cümlədən psixoanalitik terapiyanın zəifliyi tamamilə ümumi şəkildə özünü göstərir. Tale bu işdə daha asan yol seçir: nə xəstənin konstitusiyasına, nə də patogen materialına toxunmağa ehtiyac duyur; xəstəlik üçün bir motivi götürür və xəstə müvəqqəti, bəlkə də daimi olaraq xəstəlikdən azad olur. Histeriya zamanı həkimlər olaraq xəstələrin bizdən gizlətdiyi həyat maraqlarına daha tez-tez bələd olsaydıq, nə qədər az möcüzəvi sağalma və simptomların kortəbii yoxa çıxmasını qəbul edərdik! Burada bir müddət bitmiş, ikinci şəxsə qarşı nəzərə alma aradan qalxmış. Bir vəziyyət xarici hadisələr nəticəsində köklü şəkildə dəyişmişdir. İndiyə qədər inadkar olan əzab bir anda aradan qalxmışdır — zahirən kortəbii, əslində isə ona görə ki, ən güclü motivi, həyatda istifadə üsullarından biri əlindən alınmışdır.

Xəstəliyi dəstəkləyən motivlərə, ehtimal ki, bütün tam inkişaf etmiş hallarda rast gəlinir. Lakin yalnız daxili motivləri olan hallar da var, məsələn: B. Özünü cəzalandırma, yəni peşmançılıq və tövbə. Xəstəlik xarici məqsədə çatmaqla əlaqələndirilir. Belə hallarda terapevtik vəzifə daha asan həll olunur. Bu məqsəd Dora üçün aydın idi: atanı yumşaltmaq və onu xanım K.-dən uzaqlaşdırmaq.

Yeri gəlmişkən, onun heç bir hərəkəti Doranı o qədər qəzəbləndirməmişdi. Atanın gölün kənarındakı səhnəni onun fantaziyasının məhsulu hesab etməyə hazır olması, Doranı ən çox əsəbiləşdirirdi. O vaxt özünə nəyisə uydurduğunu düşünmək fikri onu özündən çıxarırdı. Uzun müddət çaşqınlıq içində idim: bu izahatın ehtiraslı şəkildə rədd edilməsinin arxasında hansı özünü ittiham gizlənirdi? Arxa tərəfdə nəyisə gizli olduğunu ehtimal etməkdə haqlı idik, çünki yerinə yetməyən bir ittiham da uzun müddət təsirli şəkildə təhqir etməz. Digər tərəfdən, belə bir nəticəyə gəldim ki, Doranın danışdıqları tamamilə həqiqətə uyğun olmalıdır. Yalnız c\u0259nab K’s sonra. Məqsədini anladı, ona sözünü bitirməyə imkan verdi, üzünə bir zərbə vurdu və qaçıb getdi. Onun davranışı o vaxt geridə qalan kişiyə yəqin ki, bizə olduğu qədər anlaşılmaz görünürdü, çünki o, saysız-hesabsız xırda əlamətlərdən çoxdan belə nəticəyə gəlməli idi ki, qızın meylinə əmin ola bilər. İkinci yuxu haqqındakı müzakirədə biz həm bu tapmacanın həllinə, həm də əvvəlcə boş yerə axtarılan özünü ittiham etməyə rast gələcəyik.

Ataya qarşı ittihamlar yorucu bir təkrarla yenidən qayıtdı. Öskürək də davam etdi. Mən düşünməli oldum ki, bu simptomun ataya aid bir mənası ola bilər. Simptomun izahına qoyduğum tələblər onsuz da çoxdan yerinə yetirilməmişdi. Dönə-dönə təsdiqləndiyini gördüyüm bir qayda var. Amma ümumi şəkildə ifadə etməyə hələ cəsarət etmədiyim bu qaydaya görə, simptom cinsi məzmunlu bir fantaziyanın təsviri deməkdir. Yəni gerçəkləşdirilməsi — cinsi bir vəziyyət. Mən daha yaxşı deyərdim ki, simptomun mənalarından ən azı biri cinsi fantaziya təsvirinə uyğun gəlir, digər mənalar üçün isə belə məzmun məhdudiyyəti mövcuddur. Simptomun birdən çox mənası olduğunu insan çox tez öyrənir. Eyni zamanda, o, bir neçə şüursuz fikir gedişinə xidmət edir. Bunu psixoanalitik işə qoşulan kimi dərhal başa düşürsən. Əlavə etmək istəyirəm ki, mənim təxminimə görə, tək bir şüursuz fikir gedişi və ya fantaziya simptomun yaranması üçün kifayət edəcək.

Nevrotik öskürəyə fantaziya edilmiş cinsi bir vəziyyət vasitəsilə belə bir yozum vermək imkanı çox tez yarandı. Bir dəfə o, xanım K.-nin Atanı yalnız varlı bir kişi olduğu üçün sevdiyini vurğulayanda, ifadəsindəki bəzi ikinci dərəcəli hallardan – ki, burada analiz işinin çox texniki tərəflərini kimi onları da keçirəm – gördüm ki, bu cümlənin arxasında onun əksi gizlənir: ata kasıb bir kişidir. Bunu yalnız cinsi mənada başa düşmək olardı, yəni: ata kişi kimi aciz, iktidarsızdır. O, bu yozumunu şüurlu biliyə əsaslanaraq təsdiqlədi. Sonra mən ona qarşı çıxdım. Bir tərəfdən xanım K. ilə münasibətin adi sevgi münasibəti olduğunu iddia edib. Digər tərəfdən atanın iktidarsız olduğunu söyləyib. Yəni belə münasibətdən istifadə etmək qabiliyyətsizdir. Gör hansı ziddiyyətə düşür. Onun cavabı göstərdi ki, o, bu ziddiyyəti qəbul etmək məcburiyyətində deyildi. Dedi ki, ona yaxşı məlumdur ki, cinsi ödənilmənin birdən çox növü var. Lakin bu biliyin mənbəyini yenə tapa bilmirdi. Davam edib soruşanda ki, cinsi əlaqə üçün cinsiyyət orqanlarından başqa digər orqanlardan istifadəni nəzərdə tutur, o, təsdiqlədi və mən davam edə bildim: deməli, o, məhz özünün qıcıqlanmış vəziyyətdə olan bədən hissələrini (boğaz, ağız boşluğu) nəzərdə tutur. Əlbəttə, o, öz fikirlərindən bu qədərini bilmək istəmirdi, lakin simptomun mümkün olması üçün bunu özünə tamamilə aydınlaşdırmamış da ola bilməzdi. Bu əlavə qaçılmaz idi ki, o, adətən boğazda qıcıqlanmanı qıcıq mənbəyi kimi göstərən təpikli öskürəyi ilə sevgi münasibəti onu durmadan məşğul edən iki şəxs arasında ağız yolu ilə cinsi ödənilmə vəziyyətini təsəvvür edirdi. Bu sükutla qəbul edilmiş Açıklamasından sonra ən qısa zamanda öskürəyin yoxa çıxması təbii ki, çox yaxşı uyğun gəlirdi; lakin biz bu dəyişikliyə çox da əhəmiyyət vermək istəmirdik, çünki o, artıq dəfələrlə öz-özünə baş vermişdi.

Əgər analizin bu kiçik parçası həkim oxucuda inamsızlıqdan — ki, bu, əlbəttə, onun haqqıdır — başqa, təəccüb və dəhşət doğurmuşsa, mən bu iki reaksiyanın bu yerdə haqlı olub-olmadığını yoxlamağa hazıram. Təəccübü mənim cəsarət, gənc bir qızla — ya da ümumiyyətlə cinsi yetkinlik yaşında bir qadınla — belə həssas və belə iyrənc şeylər haqqında danışmağımla əsaslandırıram. Bu dəhşət, yəqin ki, toxunulmamış bir qızın bu cür təcrübələrdən xəbərdar olmasına aiddir. Və xəyalını onlarla məşğul edə bilməsi ehtimalına. Hər iki məsələdə iştirakın azaldılması və təmkinliliyi məsləhət görərdim. Nə burada, nə də orada inciməyə üçün əsas var. Qızlarla və qadınlarla bütün cinsi şeylər barədə danışmaq olar — onlara zərər vermədən və özünü şübhə altına salmadan — əgər birincisi, bunu etməyin müəyyən bir tərzini qəbul edirsənsə, ikincisi, onlarda bunun qaçılmaz olduğu inamını yarada bilirsənsə. Eyni şəraitdə ginekoloq da özünə icazə verir. Onu hər cür soyunmağa məruz qoyur. \u015feyl\u0259rnlər haqqında danışmağın ən yaxşı yolu quru və birbaşa danışmaqdır. Bu, eyni zamanda “cəmiyyətdə” həmin mövzuların müzakirə olunduğu şəhvətli tərzdən ən uzaqdır. Qızların və qadınların çox yaxşı öyrəşdiyi üslubdan da. Orqanlara da, proseslərə də öz texniki adlarını verirəm və bu adlar — hər hansı səbəbdən — bilinmirsə, onları da bildirirəm. «J’appelle un chat un chat». Mən həm həkim, həm də qeyri-həkim şəxslərdən eşitmişəm. Onlar belə söhbətlərin baş verdiyi bir müalicə barədə hay-küy salır. Görünür, ya mənə, ya da pasiyentlərə gözlədikləri həyəcana görə paxıllıq edirlər. Amma mən bu cənabların ədəb-ərkanını çox yaxşı tanıyıram ki, onlara görə özümü həyəcana verim. Satira yazmaq vəsvəsəsindən uzaq duracağam. Yalnız bir şeyi qeyd etmək istəyirəm ki, cinsi şeylərdə açıq-saçıqlıq əvvəlcə ona asan gəlməyən bir pasiyentdən sonralar tez-tez bu nidayı eşitmək məmnuniyyətini yaşayıram: «Yox, sizin müalicəniz cənab X.-in söhbətlərindən qat-qat ədəblidir!»

Histeriya müalicəsinə başlamazdan əvvəl cinsi mövzulara toxunmağın qaçılmazlığına əmin olmaq, ya da təcrübələr vasitəsilə buna əmin olmağa hazır olmaq lazımdır. Onda insan özünə deyir: pour faire une omelette il faut casser des oeufs. Pasiyentlərin özlərini inandırmaq asandır; bunun üçün fürsətlər müalicə gedişində həddindən artıq çoxdur. Normal və ya anormal cinsi həyatın faktlarını onlarla müzakirə etdiyinə görə, insan özünü qınamamalıdır. İnsan bir qədər ehtiyatlı olsa, onlara yalnız şüursuzda artıq bildiklərini şüura çevirib çatdırır; müalicənin bütün təsiri də bu anlayışa əsaslanır ki, şüursuz bir ideyanın affekt təsirləri şüurlu bir ideyanınkından daha güclü və — maneəsiz olduğu üçün — daha zərərlidir. İnsan heç vaxt təcrübəsiz bir qızı yoldan çıxarmaq təhlükəsi ilə üzləşməz; şüursuzda cinsi proseslər barədə heç bir bilik olmadıqda, orada heç bir histerik simptom da meydana gəlməz. Histeriya aşkar edilən yerdə valideynlər və tərbiyəçilər mənasında söhbət gedə bilər. "Fikir məsumluğu"ndan. 10, 1½2 və 14 yaşlı uşaqlarda, oğlan uşaqları, həm oğlan, həm də qızlarda, mən bu cümlənin istisnasız etibarlılığına əmin oldum.

İkinci hiss reaksiyasına gəldikdə — o artıq mənə qarşı deyil, əgər haqlıyamsa, xəstəyə qarşı yönəlir və onun fantaziyalarının pozğun xarakterini dəhşətli hesab edir — bunu vurğulamaq istərdim ki, belə ehtiraslı mühakimə həkimə yaraşmaz. Mən həmçinin artıq hesab edirəm ki, cinsi instinktlərin sapmaları haqqında yazan bir həkimin bu qədər iyrənc şeylərə qarşı şəxsi nifrətini mətnə daxil etmək üçün hər fürsətdən istifadə etməsi lazımsızdır. Burada elə bir fakt var ki, zövqlərimizi sıxışdırmaqla, inşallah, ona öyrəşəcəyik. Bizim cinsi pozğunluqlar adlandırdığımız şeylər — cinsi funksiyanın bədən sahəsinə və cinsi obyektə görə aşılması — bunlar haqqında qəzəblənmədən danışmağı bacarmaq lazımdır. Normal adlandırılmalı olan cinsi həyatın sərhədlərinin müxtəlif irqlərdə və müxtəlif dövrlərdə qeyri-müəyyənliyi təkbaşına həmin qızğın tərəfdarları soyutmalıdır. Unutmamalıyıq ki, bu pozğunluqların bizə ən iyrənclisi — kişinin kişiyə həssas məhəbbəti — yunanlar kimi mədəniyyətcə bizdən qat-qat üstün bir xalqda nəinki dözülürdü, hətta mühüm sosial funksiyalarla da vəzifələndirilmişdi. Hər birimiz öz cinsi həyatımızda Normal üçün çəkilmiş dar sərhədləri bir az da olsa, gah burada, gah orada aşırıq. Pozğunluqlar nə vəhşiliklərdir, nə də sözün pafoslu mənasında degenerasiyadır. Bunlar uşaqdakı fərqlənməmiş cinsi quruluşda tamamilə mövcud olan rüşeymlərin inkişaflarıdır; onların sıxışdırılması və ya daha yüksək aseksual məqsədlərə yönəldilməsi — yəni sublimasiyası — mədəniyyət nailiyyətlərimizin xeyli hissəsi üçün qüvvə verməyə təyin edilmişdir. Deməli, kim kəskin və aşkar şəkildə pozğun olubsa, onun haqqında daha doğru olar ki, o belə qalıb, o, inkişaf maneəsinin bir mərhələsini təmsil edir. Psixonevrotiklərin hamısı güclü inkişaf etmiş pozğun meylləri olan şəxslərdir. Lakin bu meyllər inkişaf gedişində sıxışdırılmış və şüursuz hala gəlmişdir. Onların şüursuz fantaziyaları da eyni məzmunu göstərir. Bu, perverslərin aktlarla müəyyən edilmiş hərəkətləri ilə üst-üstə düşür. Hətta v.-nin “Psixopatya sexualis” əsərində də. Krafft-Ebingi, sadəlövh insanların pozğun meyllərin yaranmasında bu qədər günah payı verdiyini, oxumamışlar. Psixonevrozlar, belə deyək, pozğunluqların neqatividir. İrsiyyətin ifadəsi də daxil olan cinsi konstitusiya nevrotiklərdə təsir edir. Normal cinsiliyin açılmasına mane olan təsadüfi həyat təsirləri ilə birlikdə. Bir dərədə maneəyə rast gələn sular, tərk edilməyə məhkum olan daha qədim çay yataqlarına geri axıdılır. Histerik simptomların yaranması üçün həvəs qüvvələrini təkcə sıxışdırılmış normal cinsilik deyil, şüursuz pozğun təmayüllər də təmin edir.

Sözdə cinsi pozğunluqların daha az iyrənc olanları əhalimiz arasında ən geniş yayılmışdır — bunu bu mövzular barədə həkim-müəllifdən başqa hər kəs bilir. Daha doğrusu, müəllif də bilir; sadəcə olaraq, bu barədə yazmaq üçün qələmi ələ götürdüyü anda bunu unutmağa çalışır. Deməli, təəccüblü deyil ki, on üç yaşlı histerik xəstəmiz belə bir cinsi əlaqənin mövcudluğunu eşidib. Üzvdə əmmə barədə eşidib. O, belə bir şüursuz fantaziya inkişaf etdirir. Boğazda qıcıq hissi və öskürəklə bunu ifadə edir. Xarici izahat olmadan da onun belə bir fantaziyaya gəlməsi təəccüblü olmazdı, necə ki bunu digər xəstələrimdə əminliklə müəyyən etmişəm. Belə müstəqil fantaziya yaradıcılığının — sonradan perverslərin əməli ilə üst-üstə düşən fantaziyanın — somatik ilkin şərti onda diqqətəlayiq bir faktla verilmişdi. Uşaqlıq illərində "əmmici" olduğunu çox yaxşı xatırlayırdım. Atam da xatırlayırdı ki, bu vərdiş dördüncü-beşinci yaşına qədər davam edəndə onu mənə tərgitdirmişdi. Doranın özünün kiçik uşaqlıq illərindən bir mənzərəsi yaddaşında aydın qalmışdı: bir küncdə yerdə oturub sol baş barmağını əmirdi, eyni zamanda sağ əli ilə sakit oturan qardaşının qulaq seyvanını dartırdı. Blox (Beiträge zur Ätiologie der Psychopathia sexualis. 1902 və 1903) tərəfindən yazılmışdır. Həmçinin bu il (1905) çıxan “Cinsi nəzəriyyəyə dair üç traktat” əsərimə bax. (3. Nəşr. 1922. Bd.-də daxil olmaqla Bu tam külliyyatda). oturan qardaşının qulaq memesini dartdı. Bu, tam özünü təmin etmə üsuludur. Digər xəstələr — sonralar anestezik və hhisterik — də mənə bu sorğu yolu ilə bildirirdi. Onlardan birindən bu qəribə adətin mənşəyinə işıq salan bir məlumat aldım. Hesab edirəm ki, heç kim dodaqların və ağız selikli qişasının ilkin erogen zona sayıla biləcəyini inkar etmək istəməz, çünki normal sayılan öpüş üçün də bu mənanın bir hissəsini hələ də saxlamışdır. Deməli, bu erogen zonanın erkən və bol fəaliyyəti — sonralar dodaqlardan başlayan selikli qişa yolunun somatik hazırlığının şərtidir. Bu erogen zonanın erkən və geniş stimullaşdırılması, dodaqlardan başlayan selikli qişa yolu tərəfindən sonrakı somatik həssaslığın şərtidir. Beləliklə, penisi əmmək barədə bu son dərəcə təhrikedici pervers fantaziyanın ən zərərsiz mənşəyi var; o, ana və ya dayə döşünü əmməkdən alınan və tarixdən əvvəlki adlandırıla biləcək təəssüratın yenidən işlənməsidir ki, bu təəssürat adətən əmizdirilən uşaqlarla ünsiyyət sayəsində yenidən canlanır. Beləliklə, penisdən sormaqla bağlı bu son dərəcə təhrikedici pozğun fantaziyanın ən zərərsiz mənşəyi var; o, ana və ya dayə döşündən sormaqla bağlı tarixdən əvvəlki təəssüratın yenidən işlənməsidir və bu təəssürat adətən əmizdirilən uşaqlarla ünsiyyət nəticəsində yenidən canlanır. Doranın boyun simptomlarının təfsiri indicə müzakirə olundu. Bu təfsir başqa bir qeydə də əsas verə bilər.

Doranın boyun simptomlarının təfsiri yuxarıda müzakirə olundu. Bu təfsir başqa bir qeyd üçün də əsas verə bilər. Bu fantaziyada canlandırılan cinsi vəziyyət digər izahla necə uzlaşır? Yəni xəstəlik əlamətlərinin gəlib-getməsi, sevilən kişinin yanında olub-olmamasını təqlid etməsi. Buraya qadının davranışı da daxildir və belə bir fikir ifadə edilir: Əgər mən onun arvadı olsaydım, onu tamam başqa cür sevərdim. O səfərə çıxanda xəstə olardım (həsrətindən, məsələn), evə qayıdanda isə sağlam olardım (fərəhdən). Təcrübələrimə əsasən hhisterik simptomların həllində buna cavab verməliyəm: bir simptomun müxtəlif mənalarının bir-biri ilə uyğunlaşması, yəni vahid bir əlaqəyə tamamlanması vacibdir. Bütün bu müxtəlif fantaziyalara mənbə olmuş mövzu vasitəsilə əlaqənin qurulması kifayətdir. Bizim halda belə uyğunluq, yeri gəlmişkən, mümkündür; bir məna daha çox öskürəyə, digəri afoniyaya və halların gedişinə bağlıdır; daha incə bir təhlil xəstəlik təfərrüatlarının daha da mənəviləşdiyini aşkar edə bilərdi. Artıq öyrənmişik ki, bir simptom tam müntəzəm olaraq eyni vaxtda bir neçə mənaya uyğun gəlir; indi buna onu da əlavə edək ki, o, bir neçə mənaya ardıcıl olaraq da ifadə verə bilər. Simptom illər boyu öz mənalarından birini dəyişə bilər. Yaxud əsas mənasını dəyişə bilər. Aparıcı rol bir mənadan digərinə keçə bilər. Nevrozun xarakterindəki mühafizəkar bir cizgi kimidir ki, bir dəfə formalaşmış simptom, mümkünsə, qorunub saxlanılır — hətta onda öz ifadəsini tapmış şüursuz fikir artıq öz mənasını itirmiş olsa belə. Lakin simptomun qorunub saxlanmasına olan bu meyli mexaniki şəkildə izah etmək də asandır; belə bir simptomun yaradılması o qədər çətindir, təmamilə psixi oyanmanın bədənə köçürülməsi — ki mən buna konversiya dedim — o qədər çox əlverişli şərtə bağlıdır, konversiya üçün lazım olan bədəni hazırlıq o qədər asanlıqla əldə edilmir ki, şüursuzdan gələn oyanmanın boşaldılmasına olan meyl, mümkünsə, artıq mövcud olan boşalma yolu ilə kifayətlənməyə gətirib çıxarır. Yeni bir konversiya yaratmaqdan çox, boşaldılmağa ehtiyacı olan yeni bir fikir ilə bu ehtiyacı artıq itirmiş köhnə fikir arasında assosiasiya əlaqələrinin qurulması daha asan görünür. Belə döşənmiş yolda oyanma, yeni oyanma mənbəyindən əvvəlki boşalma nöqtəsinə doğru axır. Simptom isə, İncilin ifadə etdiyi kimi, yeni şərabla doldurulmuş köhnə tuluğa bənzəyir. Bu müzakirələrdən sonra histerik simptomun bədəni hissəsi daha sabit, daha çətin əvəz olunan, psixi hissəsi isə dəyişkən, daha asan təmsil olunan element kimi görünsə də, bu nisbətdən ikisi arasında bir rütbə sırası çıxarmaq istəməməliyik. Psixi terapiya üçün hər zaman psixi hissə daha əhəmiyyətlidir.

Atasının xanım K.-yə münasibəti barədə eyni fikirlər durmadan təkrarlanırdı. Bu isə Doranın analizində daha başqa mühüm nəticələr üçün fürsət yaratdı.

Belə bir fikir cərəyanını həddindən artıq güclü, daha doğrusu, Vernikenin mənasında gücləndirilmiş, həddindən artıq dəyərli adlandırmaq olar. Zahirən düzgün məzmununa baxmayaraq, o, bir xüsusiyyətinə görə patoloji olduğunu göstərir: şəxsin bütün şüurlu və iradi düşünmə səylərinə baxmayaraq, bu fikir parçalana və aradan qaldırıla bilmir. Normal, nə qədər güclü olsa da, bir fikir cərəyanının öhdəsindən nəhayət gəlinir. Dora tamamilə haqlı olaraq hiss edirdi ki, atası barədəki fikirləri xüsusi bir qiymətləndirmə tələb edir. «Başqa heç nə haqqında düşünə bilmirəm,» — deyə o, dönə-dönə şikayətlənirdi. «Qardaşım mənə deyir ki, biz uşaqların atamın bu hərəkətlərini tənqid etməyə haqqımız yoxdur.» Buna görə də narahat olmamalıyıq və bəlkə də sevinməliyik ki, o, ürəyini bağlaya biləcəyi bir qadın tapıb, axı anam onu bu qədər az başa düşür. Mən bunu dərk edirəm və qardaşım kimi düşünmək istərdim, amma bacarmıram. Mən bunu ona bağışlaya bilərəm. Belə həddindən artıq dəyərli fikir qarşısında, onun şüurlu əsaslandırmasını dinlədik. Ona qarşı edilən nəticəsiz etirazları da dinlədik. İndi nə etməli? Deyilir ki, bu həddən artıq güclü fikir cərəyanı öz güclənməsini şüursuza borcludur. O, düşüncə işi üçün həlledilməzdir, ya özü öz kökü ilə ilə şüursuz, sıxışdırılmış materiala qədər uzanır, ya da arxasında başqa bir şüursuz fikir gizlənir. Sonuncu isə çox vaxt onun birbaşa əksidir. Ziddiyyətlər həmişə bir-biri ilə sıx bağlı olur. Tez-tez elə cütləşir ki, bir fikir həddən artıq güclü şəkildə şüurlu olur, onun əksi isə sıxışdırılmış və şüursuz olur. Bu Münasibət sıxışdırma prosesinin uğurudur. Yəni sıxışdırma çox vaxt elə həyata keçirilmişdir ki, sıxışdırılmalı olan fikrin əksi həddindən artıq gücləndirilmişdir. Mən buna reaksiya güclənməsi deyirəm. Şüurlu sahədə həddən artıq güclü şəkildə özünü təsdiqləyən, bir qərəz kimi parçalanmaz görünən həmin fikrə isə reaksiya fikri deyirəm. Onda bu iki fikir bir-birinə yanaşır. Təxminən astatik iynə cütünün iki iynəsi kimi. Reaksiya fikri müəyyən bir intensivlik artıqlığı ilə narahat edici fikri sıxışdırma vəziyyətində saxlayır; lakin bununla özü də «boğulmuş» olur və şüurlu düşüncə işinə qarşı qorunur. Sıxışdırılmış əksin şüurlaşdırılması isə bir yoldur. Bu yol həddən artıq güclü fikrin güclənməsini əlindən alır.

Onun gözləntilərindən həddən artıq dəyərliliyin iki əsaslandırmasından birinin deyil, hər ikisinin rəqabətinin mövcud olduğu halı da istisna etmək olmaz. Belə bir üstün dəyərli fikir dərin ruh düşkünlüyü ilə yanaşı, adətən «melanxoliya» adlanan, lakin psixoanaliz vasitəsilə histeriya kimi həll edilə bilən bir xəstəlik halının çox vaxt yeganə simptomu olur.

Gəlin Doranın bizə təqdim etdiyi nümunədə əvvəlcə birinci fərziyyəni yoxlayaq: onun atasının xanım K. ilə münasibəti barədə obsesif qayğısının kökü ona özünə məlum deyil, çünki şüursuzda yerləşir. Bu kökü münasibətlərdən və hadisələrdən təxmin etmək asandır. Onun davranışı açıq-aydın qızın iştirak dairəsini xeyli aşırdı; o, daha çox qısqanc bir arvad kimi hiss edir və hərəkət edirdi — bunu anasında təbii qarşılamaq olardı. “O, ya mən” tələbi, nümayiş etdirdiyi sahneləri, və açıq-aşkar bildirdiyi intihar təhdidi ilə açıq şəkildə ananın yerinə keçdi. Əgər öskürəyinin əsasında duran cinsi fantaziya düzgün təxmin edilmişsə, deməli, o, həmin fantaziyada xanım K.-nın yerinə keçmişdi. Deməli, o, həm indi, həm də əvvəllər atanın sevdiyi iki qadınla özünü eyniləşdirmişdi. Buradan belə nəticə çıxır ki, onun meyli daha çox yönəlmişdi. Ataya bildiyindən və ya etiraf etmək istədiyindən çox. Yəni o, ataya aşiq idi.

Atanın qızı ilə, ananın oğlu ilə olan bu cür şüursuz, qeyri-normal “nəticələr”lərindən tanınan sevgi münasibətlərini mən öyrənmişəm. İnfantil hiss rüşeymlərinin təzələnməsi kimi başa düşməyi. Başqa bir yerdə qeyd etmişəm ki, cinsi cazibə valideynlərlə uşaqlar arasında nə qədər erkən özünü göstərir. Həm də göstərmişəm ki, Edip əfsanəsi, çox güman ki, bu münasibətlərdəki tipik olanın bədii işlənməsi kimi başa düşülməlidir. Qızın ataya, oğulun anaya bu erkən meyli — ki, çox güman ki, insanların əksəriyyətində onun aydın bir izi tapılır — konstitusiya baxımından nevroza meyilli, erkən yetişmiş və 1) "Yuxu təfsiri"ndə, s. 178 (7. Nəşr, s. 181) və "Seksual nəzəriyyəyə dair traktatlar"ın üçüncüsündə (5. nəşr. 1922). Sevgi ilə ac uşaqlara artıq əvvəldən daha intensiv yanaşılmalıdır. Sonra burada müzakirə edilməyəcək müəyyən təsirlər özünü göstərir ki, onlar ibtidai sevgi hərəkətini fiksə edir və ya elə gücləndirir ki, hələ uşaqlıq illərində və ya yalnız yetkinlik dövründə ondan cinsi meylə bərabər tutula biləcək bir şey yaranır və bu da, onun kimi, libidonu özü üçün tələb edir'. Xəstəmizin xarici şəraiti belə bir fərziyyə üçün əlverişlidir. Onun təbiəti onu həmişə ataya tərəf çəkmişdi, onun çoxsaylı xəstəlikləri qıza olan şəfqətini artırmalı idi; bəzi xəstəliklərdə o, qayğı göstərmək üçün kiçik xidmətlərə yalnız onu buraxırdı; onun erkən inkişaf etmiş zəkası ilə fəxr edərək, hələ uşaq ikən onu sirdaşı kimi yanına çəkmişdi. Xanım K.-nın meydana çıxması ilə həqiqətən anası deyil, özü birdən çox mövqedən sıxışdırılmışdı.

Doraya bildirdiyim ki, onun ataya meylinin erkən yaşlarından tam aşiqliyi xarakteri daşıdığını güman etməliyəm, o, həqiqətən də adi cavabını verdi: "Yadıma düşmür," lakin dərhal ana tərəfdən iki yaşlı əmisi qızı haqqında buna bənzər bir şey danışdı; o, bu qızda tez-tez öz uşaqlığının əksini görürdü. Balaca qız yenidən valideynləri arasında qızğın mübahisəyə şahid olmuşdu. Qonaq gələn Doraya qulağına pıçıldamışdı: “Təsəvvür edə bilməzsən ki, mən bu şəxsə nə qədər nifrət edirəm!” (anaya işarə edərək). Və əgər o bir gün ölsə, mən atamla evlənəcəyəm." Mən belə fikirlərə, mənim iddiamın məzmununa bir şey əlavə edən fikirlərə öyrəşmişəm. Uyğun bir ifadə, şüuraltından bir təsdiq görmək. Şüursuzdan başqa bir "Bəli" eşitmək mümkün deyil; 1) Bunun üçün həlledici amil, çox güman ki, əsl cinsiyyət hisslərinin erkən meydana çıxmasıdır — istər kortəbii, istərsə də yoldan çıxarma və masturbasiya yolu ilə doğulmuş olsun. (Aşağıya bax.) şüursuz "Xeyr" ümumiyyətlə yoxdur.

Ataya olan bu aşiqlik illər boyu özünü göstərməmişdi; əksinə, o, atanın yanından sıxışdırdığı həmin qadınla uzun müddət ən səmimi razılıq içində olmuş və özünü ittiham etmələrindən bildiyimiz kimi, qadının atayla münasibətini hələ də asanlaşdırmışdı. Deməli, bu sevgi yenicə təzələnmişdi və əgər belə idisə, soruşa bilərik: bu nə məqsədlə baş verdi? Aydındır ki, reaksiya simptomu kimi, şüursuzda hələ də güclü olan başqa bir şeyi sıxışdırmaq üçün. İşlərin gedişatı belə idi ki, mən ilk növbədə düşünməli idim ki, cənab K.-ya olan sevgi bu sıxışdırılmış olandır. Güman etməli idim ki, onun aşiqliyi hələ də davam edir, lakin göldəki səhnədən bəri — bilinməyən səbəblərdən — ona qarşı şiddətli bir müqavimət yaranmışdı və qız, ilk gənclik illərinin ona əzab verən sevgisindən şüurunda artıq heç nə duymamaq üçün ataya olan köhnə meylini ortaya çıxarmış və gücləndirmişdi. Sonra qızın ruh həyatını alt-üst etməyə qadir olan bir konflikti də anladım. O, bir tərəfdən kişinin təklifini rədd etdiyinə görə peşmançılıqla, onun şəxsinə və nəvazişinin kiçik əlamətlərinə həsrətlə dolu idi; digər tərəfdən, qürurunun asanlıqla təxmin edildiyi güclü səbəblər bu incə və həsrətli hisslərə qarşı çıxırdı. Beləliklə, o, özünü inandırmağa başlamışdı ki, cənab K.-nin şəxsi ilə işi bitib — bu, onun bu tipik sıxışdırma prosesindəki qazancı idi, — lakin buna baxmayaraq, daim şüura doğru can atan aşiqliyə qarşı qorunmaq üçün uşaqlıq meylini 1) [1923-cü il əlavəsi:] O vaxt hələ tanımadığım, şüursuzdan gələn başqa, çox qəribə və tamamilə etibarlı bir təsdiq forması xəstənin: "Bunu düşünməmişdim" və ya "bunu düşünməmişdim" deyə qışqırmasıdır. Bu ifadəni demək olar ki, belə tərcümə etmək olar: Bəli, bu mənə şüursuz idi. Atanı çağırmaq və şişirtmək. Onun sonra demək olar ki, fasiləsiz olaraq qısqanc qəzəbin hökmü altında olması, daha bir təyinediciliyə qadir görünürdü!

O, mənim bu izahatımla Dorada ən qəti etiraz doğuracağım gözləntimə tam uyğun gəldi. Xəstənin şüurlu qavrayışına əvvəlcə sıxışdırılmış fikri təqdim etdik. Ondan eşidilən "Xeyr" yalnız sıxışdırmaya və onun qətiliyinə şəhadət verir. Belə desək, onun gücünü ölçür. Əgər bu Xeyri xəstənin qadir olmadığı qərəzsiz bir mühakimənin ifadəsi kimi qəbul etməsək, onun üzərindən keçib işi davam etdirsək, tezliklə ilk sübutlar ortaya çıxır ki, belə halda Xeyr istənilən Bəli deməkdir. O, etiraf etdi ki, cənab K.-yə qarşı dərəcədə dərəcəsində pis ola bilər, necə ki, o, bunu onun üçün haqq etmişdi. O, bir gün küçədə cənab K.-ya rast gəldiyini danışdı, halbuki o, onu tanımayan bir əmioğlusu ilə birlikdə idi. Əmisi qızı birdən qışqırdı: "Dora, sənə nə olub? Sən ölü kimi solğunsan!" O, bu dəyişikliyi heç hiss etməmişdi. Lakin məndən eşitməli oldu ki, üz ifadəsi və affekt təzahürü şüurludan çox şüursuza tabe olur. Birincisi üçün xəyanətkar olur. Başqa bir dəfə o, bir neçə gün bərabər şən əhval-ruhiyyədən sonra yanıma gəldi. Ən pis əhval-ruhiyyədə gəldi. Bunun üçün bir izah bilmirdi. O, bugün çox əsəbi olduğunu bildirdi. Bunun dayının ad günü olduğunu söylədi, ona təbrik deməyə özünü gətirə bilmədiyini dedi. Bunun səbəbini bilmədiyini dedi. Mənim təfsir sənətim o gün küt idi; onun danışmağa davam etməsinə icazə verdim və o birdən xatırladı ki, bu gün həm də cənab K.-nin Ad günüm olduğu üçün ondan istifadə etməyi buraxdım. Sonra da 1) Həmçinin rastlaşacağımız. 2) Müq.: "Sakit sizə görünə bilərəm, Sakit gedən görə bilərəm." izah etmək çətin deyildi ki, niyə bir neçə gün əvvəl öz ad gününə alınan zəngin hədiyyələr ona sevinc gətirməmişdi. Çatışmayan bir hədiyyə var idi, cənab K.-dən olan, görünür əvvəllər onun üçün ən dəyərlisi olmuşdu.

Lakin o, mənim iddiama qarşı etirazını xeyli müddət daha davam etdirdi. Nəhayət, təhlilin sonuna yaxın bu iddianın doğruluğuna dair həlledici sübut ortaya çıxdı.

İndi bir başqa mürəkkəbliyi də yada salmalıyam; əgər mən şair kimi belə bir ruhi vəziyyəti novella üçün uydursaydım, həkim kimi onu təhlil etmək əvəzinə, şübhəsiz ki, ona heç yer verməzdim. İndi işarə edəcəyim element Dorada güman etdiyimiz o gözəl, poeziyaya uyğun konflikti yalnız bulanıqlaşdırıb silə bilər. Psixoloq kimi çıxış edərkən, sadələşdirən və mücərrədləşdirən şairin senzurasına da haqlı olaraq qurban gedərdi. Lakin burada təsvir etməyə çalışdığım reallıqda motivlərin mürəkkəbliyi, ruhi təmayüllərin yığılması və birləşməsi — bir sözlə, həddindən artıq determinasiya qaydadır. Çünki atanın xanım K. ilə münasibəti ilə məşğul olan həddindən artıq dəyərli fikir cərgəsinin arxasında qısqanclıq təmayülü də gizlənirdi; onun obyekti də elə bu xanım idi — yəni yalnız eyni cinsə meylə əsaslana bilən bir təmayül. Çoxdan məlumdur və dəfələrlə vurğulanmışdır ki, oğlanlarda və qızlarda yetkinlik yaşı dövründə eynicinsli meylin mövcudluğuna dair aydın əlamətlər normal halda da müşahidə oluna bilər. Bir həmyaşlı qıza andlar, öpüşlər, əbədi yazışma vədi və qısqanclığın bütün həssaslığı ilə coşqun dostluq, bir kişiyə ilk daha intensiv aşiqliyin adi öncüsüdür. Əlverişli şəraitdə homoseksual axın çox vaxt tamamilə quruyur. Kişiyə olan sevgidə xoşbəxtlik üz vermədikdə isə, o, sonrakı illərdə də libido tərəfindən yenidən oyadılır. Və bu və ya digər intensivliyə qədər gücləndirilir. Sağlamlarda bu qədərini asanlıqla müəyyən etmək mümkündürsə, nevrotiklərdə normal perversiya rüşeymlərinin daha yaxşı inkişafına dair əvvəlki qeydlərimizə əsaslanaraq, onların konstitusiyasında daha güclü homoseksual mayil də tapacağımızı gözləməliyik. Bu belə olmalıdır. Çünki kişi və ya qadının hər hansı psixoanalizini, belə əhəmiyyətli homoseksual cərəyanı nəzərə almadan, başa vurmamışam. Histerik qadınlarda və qızlarda kişiyə yönəlmiş cinsi libido güclü şəkildə sıxışdırılmaya məruz qaldıqda, müntəzəm olaraq qadına yönəlmiş libidonun vikariasiya yolu ilə gücləndiyini və hətta qismən şüurlu olduğunu görürük.

Bu vacib və xüsusilə kişi histeriyasının anlaşılması üçün son dərəcə zəruri olan mövzunu burada daha geniş işıqlandırmayacağam, çünki Doranın təhlili onun özündə bu münasibətlərə işıq salmadan əvvəl başa çatdı. Lakin o qubernatoru xatırladıram; Dora əvvəlcə onunla sıx fikir mübadiləsində olmuşdu, ta ki onun tərəfindən öz şəxsi üçün deyil, atası üçün dəyərləndirildiyini və yaxşı rəftar gördüyünü anlayana qədər. Sonra onu evi tərk etməyə məcbur etdi. O, özünə də qəribə görünən başqa bir yadlaşma idi. hikayəsinin danışılmasında da nəzərəçarpan dərəcədə tez-tez dayanırdı. Və xüsusi vurğu ilə. İkinci əmisi qızı ilə — sonralar gəlin olan elə həmin qızla — həmişə xüsusilə yaxşı yola gedirdi və onunla hər cür sirlərini bölüşürdü. Atası göldə yarımçıq qalmış ziyarətdən sonra ilk dəfə yenidən B.-yə getdikdə və Dora təbii ki, onu müşayiət etməkdən imtina etdikdə, bu əmisi qızı atayla birlikdə səfərə dəvət olundu və təklifi qəbul etdi. Dorada o vaxtdan ona qarşı soyuqluq hiss etdi. Özünə də təəccüb edirdi ki, ona qarşı necə də laqeyd olmuşdu. Halbuki qəbul edirdi ki, onun ona böyük bir irad tuta bilməyəcəyini də. Bu həssaslıqlar məni soruşmağa vadar etdi ki, onun xanım K. ilə münasibətləri kəsilməyə qədər necə olub. Sonra öyrəndim ki, gənc qadın və hələ yetkinlik yaşına çatmamış qız illər boyu yaşamışdılar. Ən böyük səmimiyyət içində. Dora K.-larda yaşayanda yataq otağını arvadla bölüşürdü; ər isə başqa yerə köçürülmüşdü. O, qadının ailə həyatındakı bütün çətinliklərində sirdaşı və məsləhətçisi məsləhətçisi olmuşdu; danışdıqları hər şey var idi. Medeya Kreusanın hər iki uşağı öz yanına götürməsindən tam razı idi; o, şübhəsiz ki, bu uşaqların atasının qızla münasibətinə mane olmaq üçün heç nə etmirdi. Doranın sevimli rəfiqəsinin haqqında bu qədər pis söz dediyi kişini sevməyi necə bacarması — maraqlı bir psixoloji problemdir ki, bu da, yəqin ki, bilinçaltında fikirlərin xüsusilə rahat yanaşı yaşaması, hətta ziddiyyətlərin də çəkişməsiz bir-birinə dözməsi anlayışı ilə həll oluna bilər; bu, çox vaxt şüurda da beləcə qalır.

Dora xanım K.-dan danışanda onun «valehedici ağ bədənini» elə bir tonda tərifləyirdi ki, bu, məğlub rəqibdən çox aşiqə yaraşırdı. Daha çox kədərlə, nəinki acı-acı, başqa bir dəfə mənə dedi ki, atasının ona gətirdiyi hədiyyələrin qadın K. tərəfindən alındığına əmindir; onun zövqünü tanıyır. Başqa bir dəfə o, qeyd etdi ki, açıq-aydın qadın K.-nin vasitəçiliyi ilə Zinət əşyaları hədiyyə edilmişdi. Onlar xanım K.-də gördüyü əşyalara çox bənzəyirdi. O vaxt o, həmin əşyaları ucadan arzu etmişdi. Bəli, ümumiyyətlə deməliyəm ki, mən ondan o qadın barədə bir dənə də sərt və ya qəzəbli söz eşitmədim; halbuki özünün şişirdilmiş fikirləri baxımından o qadında öz bədbəxtliyinin səbəbkarını görməli idi. O, qeyri-ardıcıl kimi davranırdı, lakin görünən qeyri-ardıcıllıq məhz mürəkkəbləşən hiss cərəyanının ifad\u0259 idi. Çünki ehtirasla sevilən rəfiqəsi ona qarşı necə davranmışdı? Dora cənab K.-ya qarşı ittihamını irəli sürdükdən və ata tərəfindən ona yazılı şəkildə haqq-hesab çəkildikdən sonra, o, əvvəlcə öz ehtiramına andlar içərək cavab verdi və bütün anlaşılmazlıqları aydınlaşdırmaq üçün fabrik şəhərinə gəlməyi təklif etdi. Bir neçə h\u0259ft\u0259 sonra, atası B.-də onunla danışanda, artıq hörmətdən söhbət getmirdi. O, qızı gözdən saldı. Kozır kimi bunu ortaya atdı: belə kitablar oxuyan qızın kişinin hörmətinə haqqı yoxdur. Deməli, xanım K. ona xəyanət etmiş və onu qaralamışdı; yalnız onunla Mantegazza və təhlükəli mövzular barədə danışmışdı. Yenə də o, müəllimə ilə olduğu kimi eyni hal idi; xanım K. da onu öz şəxsiyyətinə görə sevmirdi, ataya görə sevirdi. Xanım K. atayla münasibətində mane olunmamaq üçün onu heç çəkinmədən qurban vermişdi. Bəlkə də bu təhqir ona daha çox toxunmuşdu, digərindən daha patogen təsirli idi — o biri ilə bunu ört-basdır etmək istədiyi, atanın onu qurban verməsi ilə. Onun təhlükəli biliyinin mənbələrinə dair bu qədər inadla saxlanılan bir amneziya, birbaşa ittihamın hiss dəyərinə işarə etmirdimi? Deməli, rəfiqənin xəyanətinə?

Deməli, fikrimcə, Doranın atanın xanım K. ilə münasibəti ilə məşğul olan şişirdilmiş fikir xəttinin yalnız bir vaxtlar şüurlu olmuş cənab K.-ya sevgisini sıxışdırmaq üçün deyil, həm də daha dərin mənada bilinçaltı xanım K.-ya sevgisini ört-basdır etmək üçün təyin olunduğunu güman etməkdə yanılmıram. Sonuncu cərəyana; o, birbaşa ziddiyyət münasibətində idi. O, daim özünə təlqin edirdi ki, ata onu bu qadın üçün qurban verib, ata sahibliyini ona çox gördüyünü ucadan nümayiş etdirirdi və bununla da əksini gizlədirdi ki, atanın bu qadın sevgisinə dözə bilmirdi və sevdiyi qadının xəyanətinə görə yaşadığı məyusluğu bağışlamamışdı. Qadının qısqanclıq hərəkəti şüursuzluqda kişinin duyduğu qısqanclıqla bağlanmışdı. Bu kişi, daha doğrusu ginəkofil, tipik hesab edilməlidir. Hiss cərəyanları hhisterik qızların şüursuz sevgi həyatı üçün xarakterikdir. II