Bəzi müzakirələr

Aysı və balina, deyiblər ki, bir-biri ilə müharibə edə bilər, çünki hər biri öz mühiti ilə məhdudlaşdığından bir-birinə yaxınlaşa bilər. Eyni şəkildə mənim üçün də psixologiya və ya nevroz sahəsində çalışan, psixoanalizin ön şərtlərini tanımayan və onun nəticələrini süni qurmalar hesab edən işçilərlə müzakirə aparmaq mümkünsüz olur. Lakin bunun yanında son illərdə Başqalarından ibarət bir müxalifət yaranmışdır ki, onlar — heç olmasa öz fikirlərinə görə — analizin zəminində dayanır, onun texnikasını və nəticələrini inkar etmir və yalnız eyni materialdan başqa nəticələr çıxarmağa və onu başqa anlayışlara tabe etməyə özlərini haqlı hesab edirlər.

Lakin nəzəri etiraz çox vaxt bəhrəsiz olur. İnsan istifadə edəcəyi materialdan uzaqlaşmağa başlayan kimi, öz iddialarından məst olmaq və nəhayət, hər hansı müşahidənin təkzib edəcəyi fikirləri müdafiə etmək təhlükəsi ilə üzləşir. Buna görə də fərqli baxışlarla onları ayrı-ayrı hallarda sınamaqla mübarizə aparmağı qat-qat məqsədəuyğun hesab edirəm. Və problemlərdə də.

Yuxarıda (s. 475) qarşılığında fikrincə, "bir uşağın 1½ yaş kimi körpə yaşında belə mürəkkəb bir hadisənin qavrayışlarını özünə hopdurması və onları şüursuzluğunda bu qədər sədaqətlə saxlaması, ikincisi, bu materialın sonradan dörd yaşında anlama səviyyəsinə çatması və nəhayət, hər hansı bir üsulla belə bir səhnənin təfərrüatlarının, belə şəraitdə yaşanıb anlaşılan, ardıcıl və inandırıcı şəkildə şüura çatdırılmasının mümkün olması" qeyri-mümkün hesab ediləcəyini bildirmişdir.

Sonuncu sual tamamilə faktiki bir sualdır. Göstərilən texnika vasitəsilə analizi bu cür dərinliklərə çatdırmaq zəhmətinə qatlanan kəs, bunun çox yaxşı mümkün olduğuna əmin olacaqdır. Bunu etməyib analizi hər hansı daha yüksək qatda dayandıran isə, bununla bağlı mühakimə etmək hüququndan məhrum olmuşdur. Lakin dərin analiz vasitəsilə əldə edilənin dərk edilməsi, bununla həll olunmuş sayıla bilər.

Digər iki etiraz erkən uşaqlıq təəssüratlarına kiçik baxmağa, onlara bu qədər davamlı təsirlərin aid edilməməsinə əsaslanır. Onlar nevrozların yaranmasını demək olar ki, tamamilə sonrakı həyatın ciddi konfliktlərində axtarmaq istəyir və güman edirlər ki, uşaqlığın əhəmiyyəti bizə analizdə yalnız nevrotiklərin hazırkı maraqlarını erkən keçmişin xatirələri və simvolları ilə ifadə etmək meylindən uydurulur. İnfantil amilin bu cür qiymətləndirilməsi ilə analizin ən intim xüsusiyyətlərindən olan çox şey, həmçinin ona müqavimət yaradan və kənar şəxslərin etimadını uzaqlaşdıran çox şey ortadan qalxardı.

Beləliklə, müzakirəyə belə bir baxışı təqdim edirik ki, nevrozların hərtərəfli analizinin, məsələn, bizim halımızın verdiyi kimi, bu cür erkən uşaqlıq səhnələri sonrakı həyatın formalaşmasına və simptomların yaranmasına təsir aid edilə bilən real hadisələrin reproduksiyaları deyil, yetkinlik dövründən təhrikini götürən, real istəklərin və maraqların müəyyən qədər simvolik təmsilinə təyin olunmuş və mənşəyini reqressiv meylə, hazırkı vəzifələrdən uzaqlaşmağa borclu olan fantaziya formalaşmalarıdır. Əgər belədirsə, o zaman təbii ki, ən yetkinsiz yaşda olan uşaqların ruhi həyatına və intellektual fəaliyyətinə edilən bütün qəribə tələblərdən yaxa qurtarmaq olar.

Bu anlay\u0131\u015f, hamımızın ortaq istəyi olan çətin vəzifənin səmərəliləşdirilməsi və sadələşdirilməsi ilə yanaşı, bir çox faktiki hallar da kömək edir. Həmçinin, elə praktik analitikdə yarana biləcək bir etirazı əvvəlcədən aradan qaldırmaq olar. Etiraf etmək lazımdır ki, bu infantil səhnələr haqqında müzakirə olunan baxış düzgündürsə, o zaman analizin icrasında əvvəlcə heç nə dəyişməyəcəkdir. Əgər nevrotikdə bir dəfə marağını hazırkı vaxtdan uzaqlaşdırıb onu fantaziyasının bu cür reqressiv əvəzedici formalaşmalarına bağlamaq kimi pis bir xüsusiyyət varsa, o zaman onun yolları ilə getməkdən və bu şüursuz məhsulları ona şüura çatdırmaqdan başqa heç nə etmək olmaz, çünki onlar, real dəyərsizliyindən tamamilə asılı olmayaraq, hazırkı vəzifələrə yönəltmək üçün azad etmək istədiyimiz marağın hazırkı daşıyıcıları və sahibləri kimi bizim üçün son dərəcə dəyərlidir. Analiz, sadəlövh etimadla bu fantaziyaları həqiqət hesab edən analizlə tamamilə eyni şəkildə getməlidir. Fərq yalnız analizin sonunda, bu fantaziyalar aşkar edildikdən sonra ortaya çıxardı. Onda xəstəyə deyərdik: “Yaxşı; sizin nevrozunuz elə gedişat göstərib ki, sanki siz uşaqlıq illərinizdə belə təəssüratlar almış və onları davam etdirmişsiniz. Yəqin ki, bunun mümkün olmadığını anlayırsınız. Bunlar qarşıda duran real vəzifələrdən yayınmaq üçün fantaziya fəaliyyətinizin məhsulları idi. İndi gəlin araşdıraq görək bu vəzifələr nə idi. Onlarla fantaziyalarınız arasında hansı əlaqə yolları var idi. İnfantil fantaziyaların bu şəkildə həllindən sonra müalicənin real həyata yönəlmiş ikinci mərhələsi başlaya bilərdi.

Bu yolun qısaldılması texniki cəhətdən yolverilməz olardı. Yəni indiyə qədər tətbiq olunan psixoanalitik müalicə gedişatının dəyişdirilməsi mümkün deyil. Əgər xəstəyə bu fantaziyaları tam həcmdə şüuruna çatdırmasaq, onlara bağlı olan maraq üzərində ona sərəncam verməyi bacarmarıq. Əgər onların mövcudluğunu və ümumi konturlarını sezdiyimiz anda xəstəni onlardan yayındırsaq, yalnız sıxışdırma işinə kömək etmiş olarıq ki, bunun sayəsində onlar xəstənin bütün səyləri üçün toxunulmaz olmuşdur. Əgər onları vaxtından əvvəl xəstə üçün dəyərsizləşdirsək, məsələn, ona bunların sadəcə fantaziyalar olduğunu, heç bir real əhəmiyyəti olmadığını bildirsək, onun şüura çatdırılmasında iştirakına heç vaxt nail ola bilmərik. Beləliklə, analitik texnika düzgün tətbiq edildikdə, bu infantil səhnələri necə qiymətləndirməyindən asılı olmayaraq, dəyişikliyə məruz qalmamalıdır.

Qeyd etmişəm ki, bu səhnələr reqressiv fantaziyalar kimi qəbul edilə bilər. Bu, öz lehinə bəzi faktiki məqamları gətirə bilər. Əsas olan biri: bu infantil səhnələr kur zamanı — indiyə qədərki təcrübəmə görə — xatirələr kimi reproduksiya olunur, onlar konstruksiyanın nəticələridir: şübhəsiz, bəzilərinə mübahisə artıq bu bir güzəştlə həll olunmuş görünəcək.

Məni düzgün başa düşməyinizi istəyirəm. Hər analitik bilir və dəfələrlə təcrübə etmişdir ki, uğurlu müalicədə xəstə uşaqlıq illərindən bir sıra spontan xatirələr danışır ki, onların meydana çıxmasında — bəlkə də ilk dəfə meydana çıxmasında — həkim özünü tamamilə günahsız hiss edir, çünki heç bir konstruksiya cəhdi ilə xəstəyə bənzər məzmunu təlqin etməmişdir. Bu əvvəlcə şüursuz olan xatirələr hətta həmişə doğru olmamalıdır; doğru ola bilərlər, lakin çox vaxt həqiqətə qarşı təhrif olunur, fantaziya elementləri ilə qarışır, eynilə spontan qorunub saxlanılan sözdə örtük xatirələri kimi. Mən yalnız demək istəyirəm: xəstəmdə olduğu kimi, belə erkən dövrdən və belə məzmunla yaranan səhnələr — sonra isə işin tarixi üçün belə fövqəladə əhəmiyyət tələb edən — adətən xatirə kimi təkrar istehsal olunur. Əksinə, bir sıra işarələrin cəmindən addım-addım və zəhmətlə təxmin edilməli, qurulmalıdır. Bu arqument üçün kifayətdir ki, etiraf edim ki, belə səhnələr obsesif nevroz hallarında xatirə kimi şüura gəlir, ya da bu ifadəni yalnız burada öyrəndiyimiz bir hala aid edirəm.

İndi mən o fikirdə deyiləm ki, bu səhnələr mütləq fantaziyalar olmalıdır, çünki xatirələr kimi geri qayıtmırlar. Mənə tamamilə xatirəyə bərabər görünür ki, onlar — bizim halımızda olduğu kimi — yuxularla əvəz olunurlar ki, onların təhlili müntəzəm olaraq eyni səhnəyə qaytarır, hansı ki, yorulmadan yenidən işlənməklə məzmununun hər bir hissəsini reproduksiya edir. Yuxu görmək də bir xatırlamadır, hərçənd gecə vaxtı və yuxu formalaşması şərtləri altında. Yuxularda bu qayıdış vasitəsilə izah edirəm ki, xəstələrin özlərində tədricən bu ilkin səhnələrin reallığına dair möhkəm bir əqidə formalaşır, xatirəyə əsaslanandan heç də geri qalmayan bir əqidə.'

Rəqiblər, əlbəttə ki, bu arqumentlərə qarşı mübarizədən ümidsiz kimi əl çəkməməlidirlər. Yuxular, məlum olduğu kimi, idarə oluna bilər. Analiz olunanın əqidəsi təlqinin uğuru ola bilər. Bu da qüvvələr oyununda hələ də rol oynayır. Bu problemlə nə qədər erkən məşğul olduğumu "Yuxu təfsiri" kitabımın (1900) birinci nəşrindən bir yer sübut edə bilər. Orada S. deyilir. 126 yuxuda rast gəlinən nitqin təhlili üçün: bu artıq əldə edilə bilər, bu nitq mənim özümdən gəlir; mən ona bir neçə gün əvvəl izah etmişdim ki, “ən qədim uşaqlıq təcrübələri artıq belə əldə edilə bilər, əksinə, analizdə “köçürmələr” və yuxular vasitəsilə əvəz olunur.” 2) Yuxunun mexanizminə təsir etmək mümkündür, lakin yuxu materialını qismən idarə etmək olar. analitik müalicədə axtarılır. Köhnə üsullu psixoterapevt xəstəsinə sağlam olduğunu, maneələrini aradan qaldırdığını və sairəni təlqin edərdi. Psixoanalitik isə ona təlqin edərdi ki, o, uşaq ikən bu və ya digər təcrübəni yaşamışdır. Sağalmaq üçün isə indi onu xatırlamalıdır. İkisi arasındakı fərq bu olardı.

Aydınlaşdıraq ki, rəqiblərin bu son izah cəhdi, əvvəlcə elan edildiyindən qat-qat əsaslı şəkildə infantil səhnələrin həllinə yönəlir. Onlar gerçəkliklər deyil, fantaziyalar olmalı idi. İndi aydın olur: xəstənin fantaziyaları deyil, bizzat analitikin öz fantaziyalarıdır ki, o, hansısa şəxsi komplekslərindən çıxış edərək onları analiz olunana sırıyır. Təbii ki, bu qınağı eşidən analitik özünü arxayınlaşdırmaq üçün göz önünə gətirəcək ki, guya onun təlqin etdiyi bu fantaziyanın quruluşu necə tədricən meydana gəlib, onun biçimlənməsi bir çox məqamlarda həkim təhrikin­dən necə asılı olmayaraq baş verib, müalicənin müəyyən mərhələsindən etibarən hər şeyin ona doğru yönəldiyi görünüb və indi sintezdə ən müxtəlif qəribə nəticələrin ondan şüa kimi yayıldığını, xəstəliyin tarixindəki böyük və ən kiçik problemlərin və özünəməxsusluqların bir fərziyyə ilə həllini tapdığını nəzərdən keçirəcək və iddia edəcək ki, o, bütün bu tələbləri bir arada ödəyə bilən bir hadisə uydurmaq üçün özündə o qədər də Lakin bu müdafiə çıxışı da təhlili özü yaşamış digər tərəfə təsir edəcək. İncə özünü aldatma — bir tərəfdən belə səslənəcək, mühakimə kütlüyü — digər tərəfdən; qərar vermək mümkün olacaq.

Rəqib baxışın konstruksiya edilmiş infantil səhnələri dəstəkləyən başqa bir məqamına keçək. Budur: prosesslər, bu şübhəli formalaşmaların fantaziya kimi izah edilməsi üçün istifadə edilən bütün proseslər həqiqətən mövcuddur və mənalı kimi tanınmalıdır. Maraqın real həyatın vəzifələrindən uzaqlaşdırılması, buraxılmış fəaliyyətlərin əvəzedici formalaşmaları kimi fantaziyaların mövcudluğu, bu yaradıcılıqlarda ifadə olunan reqressiv meyl — birdən çox mənada reqressiv, belə ki, eyni zamanda həyatdan geri çəkilmə və keçmişə qayıdış baş verir — bütün bunlar doğrudur və təhlil vasitəsilə müntəzəm olaraq təsdiqlənə bilər. Düşünmək olardı ki, söhbət gedən guya erkən infantil xatirələrin izahı da kifayət edərdi. Bu izah, elmin qənaət prinsiplərinə görə, yeni və qəribə fərziyyələr olmadan kifayətlənə bilməyən digər izahdan üstün olardı.

Bu məqamda diqqətinizi ona yönəltməyə icazə verirəm ki, bugünkü psixoanalitik ədəbiyyatda ziddiyyətlər adətən pars pro toto prinsipi ilə hazırlanır. Yüksək dərəcədə mürəkkəb bir ansambldan təsirli amillərin bir hissəsi seçilir. Bu hissə həqiqət kimi elan edilir. İndi onun xeyrinə digər hissəyə və bütövə etiraz edilir. Yaxından baxdıqda görürsən ki, bu üstünlük hansı qrup düşüb. Görürsən ki, o, artıq başqa yerdən məlum olanı ehtiva edən, ya ona ən çox yaxınlaşan qrupdur. Yungda aktuallıq və reqressiya, Adlerdə eqoist motivlər belədir. Lakin kənara qoyulan, səhv kimi rədd edilən elə psixoanalizdə yeni olan şeydir. Və ona xas olan şeydir. Bu yolla narahat edən psixoanalizin inqilabi təhlükələr ən asanlıqla rədd etmək olar.

Qeyd etmək artıq olmaz ki, rəqib baxışın uşaqlıq səhnələrini anlamaq üçün istinad etdiyi amillərdən heç biri Yunq tərəfindən yenilik kimi təqdim edilməmişdir. Mən yaxşı səbəblərə görə deməyi üstün tuturam: libidonun aktual konfliktlərdən üz döndərməsi. Aktual konflikt, reallıqdan üz döndərmə, fantaziyada əvəzedici ödənilmə, keçmişin materialına reqressiya — bütün bunlar, həm də eyni birləşmədə, bəlkə də terminologiyanın cüzi dəyişməsi ilə, əzəldən mənim öz təlimimin ayrılmaz tərkib hissəsini təşkil etmişdir. Bütövün hamısı deyildi. Yalnız reallıq tərəfindən neyroz yaranmasına təsir edən səbəbkarliq payı — reqressiv istiqamətdə — pay idi. Bundan başqa, mən uşaqlıq təəssüratlarından təsir edən, həyatdan geri çəkilən libidoya yol göstərən və başqa cür izaholunmaz uşaqlığa reqressiyanı anlamağa imkan verən ikinci proqressiv təsir üçün də yer buraxmışam. Beləliklə, mənim anlayışıma görə, simptomun yaranmasında hər iki amil birlikdə təsir edir, lakin daha erkən birlikdə təsir mənə eyni dərəcədə əhəmiyyətli görünür. İddia edirəm ki, uşaqlıq təsiri nevrozun formalaşmasının ilkin vəziyyətində artıq özünü göstərir. Fərdin həyatın real problemlərinin öhdəsindən gəlməkdə uğursuz olub-olmayacağını, hansı nöqtədə uğursuz olacağını həlledici şəkildə müəyyən edir.

Deməli, mübahisə mövzusu infantil amilin əhəmiyyətidir. Vəzifə elə bir hal tapmaqdır ki, bu əhəmiyyəti hər hansı şübhədən azad şəkildə sübut edə bilsin. Lakin burada bu qədər ətraflı bəhs etdiyimiz xəstəlik halı məhz belədir; o, onunla fərqlənir ki, sonrakı həyatdakı nevrozdan əvvəl uşaqlığın erkən illərində bir nevroz gəlir. Məhz buna görə də mən bu halı bəyan etmək üçün seçmişəm. Əgər kimsə onu heyvan fobiyasının müstəqil nevroz kimi tanınmaq üçün kifayət qədər vacib görünmədiyi üçün rədd etmək istəsə, ona xatırlatmaq istəyirəm ki, bu fobiyadan dərhal sonra bu əsərin sonrakı bölmələrində bəhs ediləcək obsesif mərasim, obsesif hərəkətlər və düşüncələr gəlir. Uşaqlığın dördüncü və beşinci ilində nevrotik xəstəlik ilk növbədə sübut edir ki, infantil yaşantılar təkbaşına nevroz yaratmağa qadirdir, bunun üçün həyatda qarşıya qoyulan vəzifədən qaçmağa ehtiyac olmadan. Buna etiraz edilə bilər ki, uşağa da durmadan vəzifələr yaxınlaşır və o, bəlkə də onlardan yayınmaq istəyir. Bu doğrudur, lakin uşağın məktəbəqədər həyatını gözdən qaçırmaq asandır, axı orada nevrozun yaranmasını təyin edən “vəzifə”nin olub-olmadığını araşdırmaq olar. Lakin uşağın ödənilməsini qeyri-mümkün hesab etdiyi, öhdəsindən gələ bilmədiyi həvəs hərəkətlərindən və bu həvəslərin qaynaqlandığı mənbələrdən başqa heç nə aşkar edilmir.

Nevrozun baş verməsi ilə sözügedən uşaqlıq təcrübələri dövrü arasındakı intervalın nəhəng dərəcədə qısalması, gözlənildiyi kimi, səbəb əlaqəsinin reqressiv hissəsini son dərəcə kiçildir və onun proqressiv payını, əvvəlki təəssüratların təsirini üzə çıxarır. Bu münasibətdən bu xəstəlik tarixçəsi, ümid edirəm ki, aydın bir mənzərə verəcəkdir. İlkin səhnələrin və ya analizdə aşkar edilmiş ən erkən uşaqlıq yaşantılarının mahiyyəti barədə suala uşaqlıq nevrozu başqa səbəblərə görə də həlledici cavab verir.

Fərz edək ki, belə bir ilkin səhnənin texniki cəhətdən düzgün işlənib hazırlandığı, uşaqlıq xəstəliyinin simptomatikasının bizə verdiyi bütün tapmacaların ümumiləşdirici həlli üçün zəruri olduğu, bütün təsirlərin ondan yayıldığı, analizin bütün iplərinin ona tərəf yönəldiyi mübahisəsiz bir ön şərt kimi qəbul edilsə, məzmununa görə onun uşağın yaşadığı reallığın reproduksiyasından başqa bir şey olması qeyri-mümkündür. Çünki uşaq da, böyüklər də fantaziyaları yalnız hardansa əldə edilmiş materialla yarada bilər; bu əldə etmə yolları uşaq üçün qismən (məsələn, oxuma kimi) bağlıdır, əldə etmək üçün mövcud olan zaman kəsiyi qısadır və belə mənbələri araşdırmaq asandır.

Bizim halda ilkin səhnə, valideynlər arasındakı cinsi əlaqənin görüntüsünü ehtiva edir. Bu, müəyyən müşahidələr üçün xüsusilə əlverişli bir vəziyyətdir. Bu səhnənin gerçəkliyinə dair heç bir şey sübut etməzdi. Onu simptomları, yəni səhnənin təsirləri tapsaydıq. Sonrakı həyatında hər hansı bir vaxt üzə çıxmış bir xəstədə. Belə bir şəxs uzun fasilənin ən müxtəlif anlarında təəssüratlar, təsəvvürlər və biliklər əldə etmiş ola bilər. Sonradan onları bir fantaziya təsvirinə çevirir, uşaqlığına geriyə proyeksiya edir və valideynlərinə bağlayır. Lakin belə bir səhnənin təsirləri dördüncü və beşinci yaş ilində üzə çıxırsa, deməli, uşaq bu səhnəni daha erkən yaşda izləmiş olmalıdır. Onda infantil nevrozun təhlilindən çıxan nəticələr qüvvədə qalır. Bütün o təəccüblü nəticələr. Yalnız o halda ki, kimsə xəstənin təkcə bu ilkin səhnəni bilinməyən şəkildə fantaziyalaşdırdığını deyil, həm də xarakter dəyişikliyini, canavar qorxusunu və dini obsesiyasını uydurduğunu güman etsin; lakin onun digər tərəfdən ayıq-sayıq təbiəti və ailəsindəki birbaşa ənənə bu izahata ziddir. Deməli, belə qalmalıdır, — mən başqa bir imkan görmürəm, — ya onun uşaqlıq nevrozundan çıxan təhlil bütünlüklə bir dəlilikdir, ya da hər şey yuxarıda təsvir etdiyim kimi doğrudur.

Daha əvvəlki bir yerdə də xəstənin qadın sağrısına və bu sağrının xüsusilə ön plana çıxdığı vəziyyətdə koitusa olan meylinin müşahidə edilmiş valideyn koitusundan törəməsini tələb edirmiş kimi görünməsinin ikimənalılığına etiraz etmişdik; halbuki belə üstünlük vermə obsesif nevroza meyilli arxaik konstitusiyaların ümumi bir xüsusiyyətidir. Burada yaxın bir izahat özünü göstərir ki, bu ziddiyyəti həddindən artıq determinasiya kimi həll edir. Onun koitus zamanı bu mövqeyi müşahidə etdiyi şəxs axı onun öz bioloji atası idi və o, bu konstitusional meyli ondan miras da almış ola bilərdi. Nə atanın sonrakı xəstəliyi xəstəliyi, nə də ailə tarixçəsi buna ziddir; artıq qeyd edildiyi kimi, atanın bir qardaşı ağır obsesif xəstəliyin nəticəsi kimi qiymətləndirilməli olan bir vəziyyətdə ölmüşdür.

Bu kontekstdə xatırlayırıq ki, bacı 3 yaşlı oğlanın yoldan çıxarılması zamanı qoca dayəyə qarşı qəribə bir böhtan söyləmişdi ki, o, bütün adamları başıaşağı çevirir və sonra onların cinsiyyət orqanlarına toxunur. Burada bizə belə bir fikir gəlməlidir ki, bəlkə də bacı da oxşar həssas yaşda qardaşın sonralar gördüyü həmin səhnəni görmüş və buna görə cinsi akt zamanı başıaşağı çevirmək üçün təşviq almışdır. Bu f\u0259rziyy\u0259 öz cinsi tələsikliyinin mənbəyinə dair bir işarə də gətirərdi.

[Əvvəlcə «ilkin səhnələr»in gerçək dəyəri barədə müzakirəni bu yerdə davam etdirmək niyyətində deyildim, lakin bu arada məni həmin mövzunu «Psixoanalizə Giriş Mühazirələri»mdə daha geniş əlaqədə və artıq polemik məqsəd güdmədən işləməyə vadar etdiklərindən, oradakı müəyyənedici baxış bucaqlarının burada baxdığımız hala tətbiqini buraxmaq yanıltıcı olardı.] Deməli, tamamlayıcı və düzəldici şəkildə davam edirəm: Yuxuya əsas olan ilkin səhnənin başqa bir izahı da mümkündür. Bu, əvvəl verdiyimiz qərarı xeyli dəyişdirir. Və bizi bir çox çətinliklərdən azad edir. İnfantil səhnələri reqressiv simvollara endirmək istəyən təlim, bu modifikasiyada da qazanc əldə edəcək. Mənə elə gəlir ki, 1) Müq. S. 4553. ümumiyyətlə bu — hər hansı digər kimi — u\u015faqlarneurose təhlili ilə qəti şəkildə həll olunur.

Yəni mən deyirəm ki, vəziyyəti aşağıdakı tərzdə də düzəltmək olar. Uşağın bir koitus müşahidə etdiyi, bu mənzərə vasitəsilə kastrasiyanın boş bir hədədən daha çox şey ola biləcəyi qənaətinə gəldiyi fərziyyəsindən imtina edə bilmərik; həmçinin sonralar kişi və qadın mövqelərinin qorxu inkişafında və sevgi şərti kimi daşıdığı məna bizə başqa seçim qoymur: bu, coitus a tergo, more ferarum olmalı idi. Lakin başqa bir amil o qədər də əvəzedilməz deyil. Və kənara atıla bilər. Bəlkə də bu, valideynlərin cinsi əlaqəsi deyil, uşağın müşahidə etdiyi, sonra isə valideynlərə aid etdiyi heyvan cinsi əlaqəsi idi — sanki o, belə nəticəyə gəlmişdi ki, valideynlər də bunu başqa cür etmirlər.

Bu anlay\u0131\u015f xüsusilə ona görə faydalıdır ki, yuxudakı canavarlar əslində çoban itləridir və rəsmdə də elə görünürlər. Yuxudan az əvvəl oğlan dəfələrlə qoyun sürülərinin yanına aparılmışdı; orada belə böyük ağ itləri görmüş və yəqin ki, onları cinsi əlaqə zamanı da müşahidə edə bilmişdi. Yuxagörənin heç bir əlavə əsaslandırma olmadan ortaya qoyduğu üç rəqəmini də buraya aid etmək və güman etmək istərdim ki, onun yaddaşında çoban itlərində üç belə müşahidə apardığı qalmışdı. Yuxu gecəsinin gözlənti ilə dolu həyəcanı içində buna əlavə olunan şey, yaxınlarda əldə edilmiş yaddaş təsvirinin bütün təfərrüatları ilə valideynlərə köçürülməsi idi; ancaq bununla həmin güclü affekt təsirləri mümkün oldu. İndi bəlkə də bir neçə həftə və ya ay əvvəl alınmış təəssüratların sonradan başa düşülməsi baş verirdi — elə bir proses ki, bəlkə də hər birimiz özümüzdə yaşamışıq. Cütləşən itlərdən valideynlərə ötürülmə artıq Freydə, VIII-ə aid bir vasitə ilə baş verdi. PR sözlərinə bağlı nəticə çıxarma, əksinə, valideynlərin birgə olmasının real səhnəsi yaddaşda tapıldı və bu, cinsi əlaqə vəziyyəti ilə birləşdirilə bildi. Yuxu təhlilində iddia edilən səhnənin bütün təfərrüatları dəqiq təkrar istehsal olunmuş ola bilərdi. Bu, həqiqətən, bir yay günortası idi, uşaq malyariya xəstəliyindən əziyyət çəkərkən, valideynlər ağ paltarda hər ikisi orada idi, uşaq yuxusundan oyandı, amma — mənzərə zərərsiz idi. Qalanını isə bilməyə həris olan uşağın sonrakı arzusu — valideynləri də sevgi münasibətləri zamanı gizlicə dinləmək arzusu — itlərlə bağlı təcrübələri əsasında əlavə etmişdi; və beləcə xəyal edilən bu səhnə ona aid etdiyimiz bütün təsirləri açıb göstərdi — elə bil ki, o, tamamilə real olmuş və iki hissədən, əvvəlki laqeyd bir hissə ilə sonrakı son dərəcə təsirli bir hissədən yapışdırılmamışdı.

Bizdən tələb olunan inam miqdarının nə qədər asanlaşdığı dərhal görünür. Artıq valideynlərin, hələ çox kiçik olsa da, uşağın yanında cinsi əlaqədə olduqlarını güman etmək məcburiyyətində deyilik — bu, çoxumuz üçün xoşagəlməz bir təsəvvürdür. Gecikmə məbləği çox aşağı salınır. O, artıq yalnız dördüncü yaşın bir neçə ayına aid edilir. Ümumiyyətlə, uşaqlığın qaranlıq ilk illərinə toxunur. Uşağın itlərə aid davranışı valideynlərə keçirməsi təəccüblü görünməsi qalır. Canavardan isə atadan çox qorxması. Axı o, dünyagörüşünün inkişaf mərhələsindədir; bu mərhələ «Totem və Tabu»da totemizmin qayıdışı kimi səciyyələndirilmişdir. Nevrozlarda ilkin səhnələri sonrakı dövrlərdən geriyə xəyal etmə yolu ilə izah etmək istəyən təlim, bizim müşahidəmizdə — nevrotikimizin cəmi dörd yaşında olmasına baxmayaraq — güclü bir dəstək tapır. il Yaratmaq lazım olan səhnə müəyyən şərtləri ödəməli idi; bu şərtlər yuxagörənin həyat şəraiti üzündən yalnız bu erkən dövrdə tapıla bilərdi, məsələn... B. biri o idi ki, o, valideynlərin yataq otağında çarpayıda idi.

Lakin burada təklif olunan anlayışın doğruluğu üçün oxucuların çoxuna elə gələcək ki, başqa hallardan əldə etdiyim analitik nəticələrdən əlavə edə biləcəyim şey həlledici əhəmiyyət daşıyır. Valideynlərin cinsi əlaqəsini çox erkən uşaqlıqda müşahidə etmə səhnəsi — istər real xatirə olsun, istər fantaziya — nevrotik insan uşaqlarının analizlərində həqiqətən də nadir hal deyil. Bəlkə də nevrotik olmayanlarda da eyni tezlikdə rast gəlinir. Bəlkə də onların — şüurlu və ya şüursuz — xatirə xəzinəsinin daimi tərkib hissəsidir. Lakin analiz vasitəsilə belə bir səhnəni nə qədər tez-tez açıb göstərə bilmişəmsə, o, bizim xəstəmizdə də bizi çaşdıran həmin özünəməxsusluğu nümayiş etdirirdi: səhnə yalnız tamaşaçıya cinsiyyət orqanlarını görməyə imkan verən arxa tərəfdən cinsi əlaqəyə aid idi. Bunu artıq şübhə etmədən qəbul etmək olar. Bu, yalnız heyvanların cinsi əlaqəsini müşahidə etməklə yaranan bir fantaziyadır. Bəlkə də müntəzəm olaraq yaranır. Üstəlik, daha da çox: mən işarə etmişdim ki, «ilkin səhnə» təsvirim natamam qalmışdır, çünki uşağın valideynlərin əlaqəsini hansı üsulla pozduğunu bildirməyi sonraya saxlamışdım. İndi əlavə etməliyəm ki, bu pozuntunun xarakteri də bütün hallarda eynidir.

Təsəvvür edə bilirəm ki, bu xəstəlik tarixçəsini oxuyanların tərəfindən indi ağır şübhələrə məruz qalmışam. Əgər «ilkin səhnə»nin belə bir anlayışı lehinə bu arqumentlər əlimdə olsaydı, necə haqq qazandıra bilərdim? Axı əvvəlcə bu qədər absurd görünən başqa bir anlayışı müdafiə etməyi? Yoxsa xəstəliyin tarixinin ilk yazılışı ilə bu əlavə arasındakı fasilədə yeni təcrübələr qazanmışdım? Bu təcrübələr ilkin təsəvvürümü dəyişməyə məcbur edirdi. Və hər hansı səbəbdən bunu etiraf etmək istəmirdim? Bunun əvəzində başqa bir şeyi etiraf edirəm: bu dəfə ilkin səhnənin real dəyəri barədə müzakirəni bir «non liquet» ilə yekunlaşdırmaq niyyətindəyəm. Bu xəstəlik tarixçəsi hələ bitməyib. Onun sonrakı gedişatında bir məqam üzə çıxacaq. İndi zövq aldığımıza inandığımız əminliyi pozan bir məqam. Onda yəqin ki, «Mühazirələrim»də ilkin fantaziyalar və ya ilkin səhnələr problemini işlədiyim yerlərə işarə etməkdən başqa bir şey qalmayacaq. ] VI [