Ümumiləşdirmələr və problemlər

Yuxarıdakı analiz hesabatının oxucusunun xəstəmin xəstəliyinin yaranması və inkişafı haqqında aydın təsəvvür yaratmağı bacarıb-bacarmadığını bilirəm. Daha doğrusu, qorxuram ki, belə olmamışdır. Üz Lakin başqa vaxtlar təsvir sənətimə nə qədər tərəf olmamışamsa da, bu dəfə yenə də yumşaldıcı şəraitin lehinə danışmaq istərdim. sima Bu, indiyədək heç vaxt ələ alınmamış bir vəzifə idi — təsvirə ruhi həyatın bu qədər erkən mərhələlərini və bu qədər dərin qatlarını daxil etmək, və onu pis həll etmək, ondan qaçmaqdan yaxşıdır; üstəlik, deyilənə görə, qaçmaq ruhdan düşən üçün müəyyən təhlükələrlə bağlıdır. Deməli, insan öz dəyərsizliklərinin şüuru tərəfindən çəkindirilmədiyini cəsarətlə göstərməyi üstün tutur.

Halın özü xüsusilə əlverişli deyildi. Üzü Uşaqlıq haqqında məlumatların zənginliyini mümkün edən — uşağı böyüklərin vasitəsi ilə öyrənmək imkanı — analizin ən ağır parçalanmaları və təsvirdəki uyğun natamamlıqlarla satın alınmalı oldu. Şəxsi xüsusiyyətlər, bizimkindən fərqli bir milli xarakter, empatiyanı çətinləşdirirdi. Xəstənin mehriban, ünsiyyətcil şəxsiyyəti, kəskin zəkası, nəcib düşüncə tərzi ilə tamamilə cilovlanmamış həvəs həyatı arasındakı məsafə son dərəcə uzun bir hazırlıq və tərbiyə işini zəruri edirdi ki, bu da ümumi mənzərəni çətinləşdirirdi. Hadisənin xarakterində, təsvirə ən çətin vəzifələri qoyan, xəstənin özü isə tamamilə günahsızdır. Böyüklərin psixologiyasında biz psixi prosesləri şüurlu və şüursuz olaraq ayırırıq. Xoşbəxtlikdən, hər ikisini aydın sözlərlə təsvir etmək səviyyəsinə çatmışıq. Uşaqda isə bu fərqləndirmə bizi demək olar ki, yarı yolda qoyur. Nəyi şüurlu, nəyi şüursuz adlandırmaq istədiyimizi göstərməkdə tez-tez çətinlik çəkilir. Sonrakı davranışlarına görə şüurlularla eyni səviyyəyə qoyulmalı olan, hökmran hala gəlmiş proseslər uşaqda yenə də şüurlu olmamışdır. Bunun səbəbini asanlıqla başa düşmək olar. Uşaqda şüurlu hələ özünün bütün xarakterlərini qazanmamışdır, hələ inkişaf mərhələsindədir. Və özünü dil təsəvvürlərinə çevirmək qabiliyyətinə tam malik deyildir. Adətən müntəzəm olaraq yol verdiyimiz qarışıqlıq budur: fenomenin şüurda qavrayış kimi meydana çıxması, bir də onu hansısa konvensiya ilə adlandırmalı olduğumuz şey. Eyni zamanda şüur (Şüur sistemi) adlandırdığımız fərz edilən psixi sistemə aid olması arasındakı qarışıqlıq. Böyüklərin psixoloji təsvirində zərərsizdir, lakin kiçik uşağın təsviri üçün yanıltıcıdır. «Şüuröncəsi» anlayışının daxil edilməsi də burada çox kömək etmir, çünki uşağın şüuröncəsinin böyüklərin şüuröncəsi ilə üst-üstə düşməsi heç də vacib deyildir. Beləliklə, insan qaranlığı aydın şəkildə dərk etdiyi ilə kifayətlənir.

Təbii ki, burada təsvir edilən kimi bir iş, psixoanalizin bütün nəticələrini və problemlərini müzakirəyə çıxarmaq üçün əsas verə bilər. Bu isə sonsuz və əsassız bir iş olardı. Demək lazımdır ki, tək bir hadisədən hər şeyi öyrənmək, onunla hər şeyi həll etmək mümkündür və buna görə də onu ən aydın göstərdiyi şey üçün istifadə etməklə kifayətlənmək lazımdır. Psixoanalizdə izah vəzifəsi ümumiyyətlə çox məhduddur. İzah edilməli olanlar diqqəti cəlb edən simptom formalaşmalarıdır — onların genezisini açmaqla; bu yolla gəlib çıxdığımız psixi mexanizmlər və həvəs prosesləri isə izah edilməli deyil, təsvir edilməlidir. Bu iki sonuncu məqam haqqındakı müəyyənləşdirmələrdən yeni ümumiləşdirmələr əldə etmək üçün çoxsaylı belə yaxşı və dərindən təhlil edilmiş hallar tələb olunur. Onları əldə etmək çətindir, hər biri illərlə iş tələb edir. Bu sah\u0259enlərdə irəliləyiş yalnız yavaş baş verə bilər. Şübhəsiz ki, bir sıra şəxslərdə psixi səthi «cızmaqla» kifayətlənmək, buraxılan yeri isə hər hansı fəlsəfi cərəyanın himayəsi altına qoyulan spekulyasiya ilə əvəz etmək vəsvəsəsi çox yaxındır. Bu üsulun lehinə praktik ehtiyacları da gətirmək olar, lakin elmin ehtiyaclarını heç bir əvəzləyici ödəyə bilməz.

Xəstəmin cinsi inkişafının sintetik mənzərəsini tərtib etməyə çalışacağam. Bunu ən erkən əlamətlərdən başlaya bilərəm. Onun haqqında eşitdiyimiz ilk şey yemək həvəsinin pozulmasıdır ki, mən bunu başqa təcrübələrə əsaslanaraq, lakin yenə də ehtiyatla, cinsi sahədə baş verən bir prosesin nəticəsi kimi başa düşmək istəyirəm. İlk tanınan cinsi təşkilat kimi, mən sözdə kannibal və ya oral olanı nəzərdən keçirməli oldum. Burada cinsi oyanmanın yemək instinktinə ilkin söykənmə hələ də səhnəyə hakimdir. Bu mərhələnin birbaşa təzahürləri gözləniləcək, lakin pozuntular baş verdikdə əlamətlər ola bilər. Yemək həvəsinin zədələnməsi — ki, əlbəttə, başqa səbəbləri də ola bilər — bizi o zaman xəbərdar edir ki, orqanizm cinsi oyanmanın öhdəsindən gələ bilməmişdir. Bu faza-nin cinsi məqsədi yalnız kannibalizm, yemək ola bilərdi; xəstəmizdə bu, daha yüksək səviyyədən reqressiya yolu ilə qorxuda ortaya çıxır: canavar tərəfindən yeyilmək. Bu t\u0259la\u015f hissini biz özümüzə çevirməli olduq: atamız tərəfindən koyit edilmək. Məlumdur ki, xeyli irəli yaşlarda, qızlarda yetkinlik dövründə və ya ondan az sonra cinsi imtinayı anoreksiya ilə ifadə edən bir nevroz olur; bunu cinsi həyatın həmin oral mərhələsi ilə əlaqələndirmək olar. Aşiqanə coşğunun zirvəsində («səni sevgidən yeyə bilərəm») və kiçik uşaqlarla mehriban davranışda, hansı ki, bu zaman böyük özünü uşaq kimi aparır, oral təşkilatın sevgi məqsədi yenidən üzə çıxır. Başqa bir yerdə belə bir fərziyyə irəli sürmüşəm ki, xəstəmizin atasının özü də o “nəvazişli söyüş”ü işlədib, balaca canavar və ya itlə oynamış və zarafatla onu yeməklə hədələmişdir. (S. 468.) Xəstə bu ehtimalı ötürmə münasibətindəki təəccüblü davranışı ilə yalnız təsdiqlədi. Müalicənin çətinlikləri qarşısında ötürmə münasibətinə hər dəfə geri çəkildikdə, o, «yeyəcəyi» ilə, sonralar isə hər cür başqa mümkün zorakılıqla hədələyirdi ki, bütün bunlar yalnız mehribanlığın ifadəsi idi.

Dil istifadəsi bu oral seksual mərhələnin müəyyən formalanmasını daim qəbul etmişdir, o, "iştahaaçan" bir sevgi obyektindən danışır, sevgilini "şirin" adlandırır. Xatırlayırıq ki, balaca xəstəmiz də yalnız şirin şeylər yemək istəyirdi. Şirniyyatlar, konfetlər yuxuda müntəzəm olaraq əzizləmələri, cinsi ödənilmələri təmsil edir. Görünür, bu mərhələyə bir təlaş da aiddir (pozulma halında, əlbəttə), bu təlaş həyat təlaşı kimi meydana çıxır və uşağa uyğun hesab edilən hər şeyə bağlana bilər. Xəstəmizdə bu, onun yemək istəməməsini aradan qaldırmasına, hətta bunu həddindən artıq kompensasiya etməsinə yönəltmək üçün istifadə olundu. Onun yemək pozulmasının mümkün mənbəyinə o zaman yönəldilirik ki, — həmin çox danışılan fərziyyə zəminində — xatırlasaq ki, sonrakı təsirlərinin çoxu məhz bu müşahidədən qaynaqlanan cinsi əlaqə müşahidəsi onun bir yaş yarımlıq dövrünə, şübhəsiz ki, yemək çətinlikləri dövründən əvvələ düşür. Bəlkə də güman edə bilərik ki, bu müşahidə cinsi yetişmə proseslərini sürətləndirmiş və beləliklə də birbaşa, hərçənd ki, nəzərəçarpmayan təsirlər göstərmişdir.

Təbii ki, mən də bilirəm ki, bu dövrün simptomatikasını — qurd qorxusunu, yemə pozğunluğunu — başqa cür izah etmək olar. Cinsiyyəti və onun pregenital təşkilat mərhələsini nəzərə almadan. Daha sadə izah etmək olar. Nevrozun əlamətlərini və hadisələrin əlaqəsini laqeydliyə verən kəs, bu başqa izaha üstünlük verəcək. Mən onu bundan çəkindirə bilməyəcəyəm. Cinsi həyatın bu başlanğıcları haqqında dolayı yollar göstərilir. Başqa cür inandırıcı bir nəticə çıxarmaq çətindir.

Qruşa ilə səhnə (təqribən 2'/. İllər) bizim balaca oğlanı elə bir inkişafın başlanğıcında göstərir ki, o, normal kimi tanınmağa layiqdir, bəlkə də vaxtından əvvəl olması istisna olmaqla: ata ilə eyniləşmə, kişiliyi təmsil edən sidik erotikası. O, həm də tamamilə ilkin səhnənin təsiri altındadır. Atanın identifikasiyasını indiyə qədər narsisistik kimi qəbul etmişik, ilkin səhnənin məzmununu nəzərə alaraq, onun artıq genital təşkilat mərhələsinə uyğun olduğunu inkar edə bilmərik. Kişi cinsiyyət orqanı öz rolunu oynamağa başlamış. Bacının yoldan çıxarması təsiri altında bunu davam etdirir.

Lakin belə bir təəssürat yaranır ki, şirnikləndirmə inkişafı sadəcə dəstəkləyir, daha yüksək səviyyədə isə onu pozur və yayındırır. O, kişi cinsiyyət orqanının hərəkətini ilə əsaslı şəkildə uyğun gələn passiv cinsi hədəf verir. İlk xarici maneədə, Nanjanın axtalama işarəsi ilə (3½ yaşında) hələ çəkingən olan genital təşkilat dağılır. Və özündən əvvəlki sadist-anal təşkilat mərhələsinə reqressiya edir. Bu mərhələ, bəlkə də, başqa uşaqlarda olduğu kimi, eyni dərəcədə yüngül əlamətlərlə keçilib bitərdi.

Sadist-anal təşkilatın oral təşkilatın davamı olduğunu asanlıqla görmək olar. Obyekt, onu fərqləndirən zorakı əzələ fəaliyyəti, sonradan cinsi məqsəd kimi çıxan yeməkdən əvvəl hazırlıq aktı kimi öz yerini tapır. Hazırlıq hərəkəti müstəqil bir məqsədə çevrilir. Əvvəlki mərhələyə nisbətən yenilik əsasən ondan ibarətdir ki, qəbuledici, passiv orqan ağız zonasından ayrılaraq anal zonada formalaşır. Bioloji paralellər və ya pregenital insan təşkilatlarının bəzi heyvan siniflərində daimi saxlanılan quruluşların qalıqları kimi başa düşülməsi burada özünü çox açıq göstərir. Tədqiqatçı həvəsinin öz komponentlərindən təşəkkül tapması da bu mərhələ üçün səciyyəvidir.

Anal erotikası özünü nəzərəçarpan şəkildə büruzə verir. Nəcis sadizmin təsiri altında öz mehriban mənasını dəyişmişdir. Artıq hücum xarakterli məna daşıyır. Sadizmin masoxizmə çevrilməsində bir günahkarlıq hissi də iştirak edir ki, bu da cinsi sahələrdən başqa sahələrdəki inkişaf proseslərinə işarə edir.

Yoldan çıxarma öz təsirini davam etdirir, cinsi məqsədin passivliyini qoruyub saxlayır. O, indi sadizmi böyük ölçüdə özünün passiv əksi olan mazoxizmə çevirir. Passivliyin xarakterini tamamilə onun hesabına yazmaq mümkündürmü, şübhəlidir, çünki ı?/» yaşlı uşağın cinsi əlaqəni müşahidə etməyə reaksiyası artıq əsasən passiv idi. Cinsi birgə oyanma nəcis ifrazında özünü göstərirdi, lakin bunda aktiv bir payı da ayırd etmək lazımdır. Cinsi həvəsini idarə edən və fantaziyalarda özünü göstərən mazoxizmin yanında sadizm də qalır və kiçik heyvanlara qarşı fəaliyyət göstərir. Onun cinsi araşdırması yoldan çıxarmadan başlamış, əsasən iki problemi ələ almışdı — uşaqların haradan gəldiyini və cinsiyyət orqanının itirilməsinin mümkün olub-olmadığını — və həvəs hərəkətlərinin təzahürləri ilə iç-içə keçir. O, onun sadist meyllərini kiçik uşaqların təmsilçisi olan kiçik heyvanların üzərinə yönəldir.

Təsviri dördüncü ad gününün yaxınlığına qədər aparmışıq; məhz bu vaxtda yuxu 1½ il əvvəlki cinsi əlaqə müşahidəsini sonradan təsirə gətirir. İndi baş verən hadisələri nə tamamilə qavraya, nə də kifayət qədər təsvir edə bilirik. İrəliləmiş intellektual inkişaf sayəsində artıq başa düşülə bilən təsvirin aktivləşməsi təzə bir hadisə kimi, həm də yeni bir travma, yoldan çıxarmaya bənzər yad bir müdaxilə kimi təsir edir. Qırılmış genital təşkilat bir anda yenidən bərpa olunur, lakin yuxuda əldə edilən irəliləyiş saxlanıla bilir. Əksinə, yeninin rədd edilməsi baş verir. Bu, yalnız sıxışdırmaya bənzətmək mümkün olan bir proses vasitəsilə olur. Və onun fobiya ilə əvəzlənməsi baş verir.

Deməli, sadistik-anal təşkilat indi başlayan heyvan fobiyası mərhələsində də davam edir, yalnız ona təlaş təzahürləri də qarışır. Uşaq həm sadistik, həm də mazoxistik fəaliyyətlərini davam etdirir, lakin bunların bir hissəsinə qarşı təlaşla reaksiya verir; sadizmin öz əksinə çevrilməsi, ehtimal ki, daha da irəliləyir.

Təlaş yuxusunun təhlilindən belə nəticə çıxarırıq ki, sıxışdırma kastrasiyanın dərk edilməsindən sonra baş verir. Yeni rədd edilir, çünki onun qəbulu penisin itirilməsinə başa gələcəkdi. Daha diqqətli bir düşünmə təxminən bunu göstərir: sıxışdırılan, dərk etmənin təsiri altında formalaşmış genital mənada homoseksual münasibətdir. Lakin o, şüursuz üçün qalır, ayrılmış daha dərin bir qat kimi təşkil olunur. Bu sıxışdırmanın mühərriki, homoseksual cinsi məqsədin passivliyi ilə çoxdan hazırlanmış konfliktə düşən genitalin narsisistik kişiliyi kimi görünür. Deməli, sıxışdırma kişiliyin bir uğurudur.

Buradan başlayaraq psixoanalitik nəzəriyyənin bir hissəsini dəyişdirmək istəyi doğula bilər. Kişi və qadın meylləri arasındakı konflikt, yəni biseksuallıq, sıxışdırmanın mənbəyidir. Bu isə nevroz yaranmasının mənbəyidir. Əllə tutub görmək olar. Lakin bu anlayış natamamdır. Bir-birinə zidd olan iki cinsi həvəsdən biri Mənə uyğundur, digəri isə narsistik marağa toxunur; buna görə də o, sıxışdırmaya məruz qalır. Bu halda da sıxışdırmanı həyata keçirən Məndir — cinsi həvəslərdən birinin xeyrinə. Digər hallarda kişilik və qadınlıq arasında belə bir konflikt mövcud deyil; yalnız bir cinsi həvəs vardır ki, qəbul edilməsini tələb edir, lakin Mənin müəyyən qüvvələrinə zidd olduğu üçün özü rədd edilir. Cinsiliyin özü daxilindəki konfliktlərə daha az rast gəlinir. Daha tez-tez cinsilik ilə əxlaqi meyllər arasında yaranan konfliktlərə rast gəlinir. Bizim halda belə bir mənəvi konflikt var. Deməli, biseksuallığın sıxışdırma motivi kimi vurğulanması çox dar olardı; Mən ilə cinsi həvəs (libido) arasındakı konfliktin vurğulanması isə bütün halları əhatə edir.

Adlerin formalaşdırdığı “kişi etirazı” təliminə qarşı qoymaq lazımdır ki, sıxışdırma həmişə kişilik tərəfini tutur və qadınlığa aiddir; halların böyük siniflərində məhz kişilikdir ki, İchin tərəfindən sıxışdırmaya dözməlidir.

Yeri gəlmişkən, bizim halımızda sıxışdırma prosesinin daha ədalətli qiymətləndirilməsi var. Bu, narsistik kişiliyin yeganə motiv olması mənasını inkar edərdi. Yuxu zamanı meydana gələn homoseksual münasibət o qədər güclüdür ki, kiçik insanın Məni onun öhdəsindən gəlməkdə aciz qalır. Və sıxışdırma prosesi vasitəsilə ondan qorunur. Bu niyy\u0259t zamanı köməkçi kimi cinsiyyət orqanı cəlb edilir. Ona zidd olan narsisistik kişilik də cəlb edilir. Bütün narsistik meyllərin Məndən təsir etdiyini və Məndə qaldığını, sıxışdırmaların isə libidinal obyekt yükləmələrinə qarşı yönəldiyini yalnız anlaşılmazlıqların qarşısını almaq üçün qeyd etmək lazımdır.

Bəlkə də tamamilə öhdəsindən gələ bilmədiyimiz sıxışdırma prosesindən danışaq. Yuxudan oyanarkən ortaya çıxan vəziyyətə keçək. Əgər yuxu prosesi zamanı homoseksuallıq (qadınlıq) üzərində həqiqətən kişilik qalib gəlsəydi, onda biz artıq açıq şəkildə kişi xarakteri daşıyan aktiv cinsi həvəsi hökmran kimi tapmalı olardıq. Bundan söhbət gedə bilməz, cinsi təşkilatın mahiyyəti dəyişməmişdir, sadist-anal mərhələ öz varlığını davam etdirir, o, hökmran olaraq qalmışdır. Kişiliyin qələbəsi yalnız onda özünü göstərir ki, artıq hökmran təşkilatın passiv cinsi məqsədlərinə (onlar mazoxistdir, lakin qadın deyildir) təlaşla reaksiya verilir. Qalib gələn kişi cinsi həvəsi yoxdur, yalnız passiv bir həvəs və ona qarşı müqavimət vardır.

Oxucuya qeyri-adi, lakin zəruri olan aktiv-kişi və passiv-qadın kəskin fərqinin hansı çətinliklər yaratdığını təsəvvür edə bilirəm və buna görə də təkrarlardan çəkinmək istəmirəm. Yuxudan sonrakı vəziyyəti belə təsvir etmək olar: cinsi həvəslər parçalanmışdır, şüursuzda genital təşkilat mərhələsinə çatılmış və çox güclü homoseksuallıq təşəkkül tapmışdır, bunun üzərində (şüurda potensial olaraq) əvvəlki sadist və əsasən mazoxist cinsi axın mövcuddur, Mən cinsiyyətə münasibətini bütövlükdə dəyişmişdir, o, cinsi rədd vəziyyətindədir və hökmran mazoxist məqsədləri təlaşla rədd edir, necə ki, daha dərin homoseksual məqsədlərə fobiya yaranması ilə reaksiya vermişdir. Deməli, yuxunun uğuru o qədər də kişi axınının qələbəsi deyil, qadın və passiv axına qarşı reaksiya idi. Bu reaksiyaya xarakter kişiliyi aid etmək zorakı olardı. Mənin cinsi həvəsləri yoxdur, yalnız özünü qorumaq və narsizmini saxlamaq marağı var.

İndi fobiyaya nəzər salaq. O, genital təşkilat səviyyəsində yaranmışdır. Və bizə təlaş histeriyasının nisbətən sadə mexanizmini göstərir. Mənlik, homoseksual məmnunluqdan özünü qorumaq üçün, fövqəladə təhlükə kimi dəyərləndirdiyi şeyə qarşı qorxu inkişaf etdirir. Lakin sıxışdırma prosesi arxasında gözdən qaçmayan bir iz buraxır. Qorxulan cinsi məqsədin bağlandığı obyekt şüur qarşısında başqası ilə təmsil olunmalıdır. Atadan təlaş deyil, canavardan təlaş şüurlu olur. Fobiyanın yaranması da bir məzmunla bitmir. Canavar bir müddət sonra şirla əvəz olunur. Kiçik heyvanlara qarşı sadist təmayüllərlə onlardan rəqiblərin, mümkün kiçik uşaqların təmsilçisi kimi fobiya rəqabət aparır. Kəpənək fobiyasının yaranması xüsusilə maraqlıdır. Bu, yuxuda canavar fobiyasını yaradan mexanizmin təkrarı kimidir. Təsadüfi bir stimullaşdırma ilə köhnə bir təcrübə aktivləşir, Qruşa ilə səhnə, onun kastrasiya hədəsi sonradan təsir göstərir, halbuki o, irəli sürüldüyü zaman təsirsiz qalmışdı.‘ 1) Qruşa səhnəsi, qeyd edildiyi kimi, xəstənin kortəbii yaddaş fəaliyyəti idi, hekimin konstruksiyası və ya stimullaşdırması bunda iştirak etməmişdi; onun içindəki boşluq analiz tərəfindən MÜLL 0000000000 tl mm şəkildə dolduruldu. Demək olar ki, bu fobiyaların formalaşmasına daxil olan qorxu kastrasiya qorxusudur. Bu ifadə homoseksual libidonun sıxışdırılmasından qaynaqlandığı fikrinə qarşı bir ziddiyyət ehtiva edir. Hər iki ifadə tərzində də eyni proses nəzərdə tutulur. Yəni mənin homoseksual arzu hərəkətinə libido vermədiyi, bunun sərbəst üzən narahatlığa çevrildiyi və sonra fobiyalarda bağlana bildiyi. Birinci ifadə tərzində yalnız Məni hərəkətə gətirən motiv də göstərilmişdir.

Yaxından baxdıqda görünür ki, xəstəmizin bu ilk xəstəliyi (yemək pozğunluğunu nəzərə almasaq) yalnız fobiyanın seçilib ayrılması ilə tükənmir, əksinə, təlaş əlamətləri ilə yanaşı konversiya təzahürləri də olan əsl histeriya kimi başa düşülməlidir. Homoseksual həvəs hərəkətinin bir hissəsi onun iştirak etdiyi orqanda saxlanılır. Bağırsaq bundan sonra histerik zədələnmiş orqan kimi davranır. Eyni şəkildə sonrakı dövrdə də. Şüursuz, sıxışdırılmış homoseksuallıq bağırsağa çəkilmişdir. Məhz bu histeriya parçası sonrakı xəstəliyin həllində ən yaxşı xidmət göstərmişdir.

İndi biz də obsesif nevrozun daha da mürəkkəb məsələlərini həll etməyə girişmək üçün cəsarətdən məhrum olmamalıyıq; bu yanaşma isə, əgər analizin iş üsuluna ümumiyyətlə dəyər verilirsə, qüsursuz adlandırılmalıdır. Bu fobiyanın rasionalist izahı yalnız belə deyə bilərdi: qorxuya meyilli bir uşağın da bir dəfə sarı zolaqlı kəpənəkdən qorxu tutması qeyri-adi bir şey deyil, çox güman ki, irsi qorxu meylinin nəticəsidir. (Bax: Stanley Hall, A synthetic genetic study of fear. Amer. J. of Psychology XXV, 1914). Bu səbəbi bilmədiyi üçün indi bu qorxu üçün uşaqlıqla bağlı bir əlaqə axtarır. Ad eyniliyi ilə zolaqların təkrar qayıtması təsadüfünü istifadə edir. Hələ də xatırladığı dayə ilə bir macəra fantaziyası qurur. Lakin özlüyündə zərərsiz olan hadisənin ikinci dərəcəli şeyləri — yuma, vedrə, süpürgə — sonrakı həyatda insanın obyekt seçimini müəyyən etmə gücünü göstərir. Bu, davamlı və obsesif şəkildə baş verirsə, onda kəpənək fobiyasına anlaşılmaz bir əhəmiyyət düşür. Vəziyyət ən azı mənim iddia etdiyim qədər qəribədir. Bu səhnələrin rasionalist anlayışından əldə edilən qazanc isə əriyib getdi. Beləliklə, Qruşa səhnəsi bizim üçün xüsusilə dəyərli olur, çünki onun vasitəsilə "daha az təmin edilmiş ilkin səhnə" haqqında hökmümüzü hazırlaya bilərik. Vəziyyəti bir daha yada salaq: hökm sürən masoxist və sıxışdırılmış homoseksual cinsi axın, əvəzində isə histerik rədd içində ilişib qalmış Mən; hansı proseslər bu vəziyyəti obsesif nevroz vəziyyətinə çevirir?

Çevrilmə daxili inkişaf yolu ilə öz-özünə baş verir, kənardan gələn xarici təsir nəticəsində baş verir. Onun görünən nəticəsi budur ki, əvvəllər canavar fobiyasında ifadəsini tapan ataya münasibət ön planda dururdu, indi isə özünü obsesif dindarlıqda büruzə verir. Bu xəstədə baş verən proses, "Totem və Tabu"da totem heyvanının tanrı ilə münasibəti haqqında irəli sürdüyüm bir iddianı birmənalı təsdiqləyir. Özümü saxlaya bilmirəm. Mən orada belə qərara gəlmişdim: Tanrı təsəvvürü totemin davamı deyil. Hər ikisinin ortaq kökündən ondan asılı olmayaraq onun ayrılması kimi yüksəlir. Totem ilk ata əvəzedicisidir, Tanrı isə daha sonrakıdır ki, orada ata öz insan simasını yenidən qazanır. Biz bunu xəstəmizdə də görürük. O, canavar fobiyasında totemistik ata əvəzlənməsi mərhələsini keçir, bu mərhələ artıq pozulur və onunla ata arasındakı yeni münasibətlər nəticəsində dini dindarlıq mərhələsi ilə əvəz olunur.

dönüşünü doğuran təsir, ananın vasitəçiliyi ilə din təlimləri və müqəddəs tarixlə tanışlıqdır. Nəticə tərbiyənin arzu etdiyi şey olacaq. Sadist-mazoxist cinsi təşkilata yavaş-yavaş son qoyulur. Qurd fobiyası tez yox olur. Cinsiliyin təlaşla rədd edilməsinin yerini onun sıxışdırılmasının daha yüksək forması tutur. Dindarlıq uşağın həyatında hökmran qüvvəyə çevrilir. Lakin bu qalibiyyətlər mübarizəsiz baş vermir, 1) Totem və Tabu, s. 137, 1913. [Tam külliyyatın X. ümumi nəşrdən. Onların Zeichen küfr fikirləri kimi görünür. Nəticədə dini mərasimin məcburi şəkildə həddindən artıq yerinə yetirilməsi möhkəmlənir.

Bu patoloji fenomenlərdən imtina etsək, deyə bilərik ki, din bu halda fərdin tərbiyəsində istifadə olunan hər şeyi yerinə yetirmişdir. O, cinsi istəklərini cilovlayaraq onlara sublimasiya və möhkəm dayaq təqdim etdi, ailə münasibətlərini dəyərsizləşdirdi və bununla da böyük insan birliyinə qoşulmaq imkanı yaradaraq yaxınlaşan təcridin qarşısını aldı. Vəhşi, qorxuya düşmüş uşaq ictimailəşdi, ədəbli oldu və tərbiyə edilə bilən hala gəldi.

Dini təsirin əsas mühərriki Məsih siması ilə eyniləşmə idi ki, bu da ona doğum tarixinin təsadüfü sayəsində xüsusilə yaxın idi. Burada sıxışdırmanı zəruri edən ataya qarşı hədsiz məhəbbət var. Nəhayət, ideal bir sublimasiyada çıxış yolu tapdı. Məsih kimi, artıq Tanrı adlanan atanı, dünyəvi atada boş yerə boşalma axtarmış ehtirasla sevmək olardı. Bu məhəbbəti sübut etməyin yollarını din göstərirdi, onlara fərdi məhəbbət həvəslərindən ayrıla bilməyən günah şüuru da yapışmırdı. Əgər beləliklə, artıq şüursuz homoseksuallıq kimi yatırılmış ən dərin cinsi axın da axıdıla bilirdisə, daha səthi mazoxist həvəs Məsihin əzab tarixində çoxlu fədakarlıq olmadan misilsiz bir sublimasiya tapdı — o Məsih ki, ilahi atanın tapşırığı ilə və onun şərəfinə özünü incitdirib qurban vermişdi. Beləliklə, din kiçik yoldan çıxmış uşaqda öz işini ödənilmə, sublimasiya, həssas olandan təmiz mənəvi proseslərə yönəltmə və möminə təklif etdiyi ictimai münasibətlərin açılması qarışığı ilə gördü. Onun dinə qarşı ilkin müqavimətinin üç fərqli başlanğıc nöqtəsi var idi. Birincisi, artıq nümunələrini gördüyümüz kimi, ümumiyyətlə bütün yenilikləri dəf etmək onun tərzində idi. O, bir dəfə tutduğu hər libido mövqeyini müdafiə edirdi. Onu tərk etdikdə itki təlaşı içində olurdu. Və yeni tutulacaq mövqe ilə tam əvəzlənmənin ehtimalına inamsızlıqla. Bu, üç trafatlar zur cinsiyyət nəzəriyyəsi əsərində fiksasiya qabiliyyəti kimi irəli sürdüyüm mühüm və fundamental psixoloji xüsusiyyətdir. Yunq onu psixi "ətalət" adı altında təqdim etmək istəmişdi. Bu, nevrotiklərin bütün uğursuzluqlarının əsas səbəbi olmalı idi. Düşünürəm ki, haqsız olaraq, o, daha uzaqlara gedir. Və hətta nevrotik olmayanların həyatında da, öz əhəmiyyətli rolunu oynayır. Libido yükləmələrinin və eyni şəkildə başqa növ enerji yükləmələrinin asan hərəkətliliyi və ya çətin axıcılığı bir çox normallara və hətta bütün nevrotiklərə də xas olmayan xüsusi bir xarakterdir və indiyə qədər başqa bir şeylə əlaqəyə gətirilməmişdir, daha bölünməz bir sadə ədəd kimidir. Biz yalnız bir şeyi bilirik ki, psixi yüklənmələrin hərəkətlilik xüsusiyyəti yaşla nəzərəçarpan dərəcədə azalır. O, bizə psixoanalitik təsirin sərhədləri sərhədlərinə dair göstərişlərdən birini təqdim etdi. Lakin elə şəxslər var ki, onlarda bu psixi plastiklik adi yaş həddindən çox uzaqlara qədər qalır, başqalarında isə çox erkən itir. Əgər onlar nevrotikdirlərsə, görünən eyni şəraitdə narahatlıqla kəşf edirsən: onlarda başqalarında asanlıqla öhdəsindən gəlinmiş dəyişikliklər geri qaytarıla bilmir. Deməli, psixi proseslərin çevrilmələrində də entropiya anlayışı nəzərə alınmalıdır ki, onun ölçüsü baş verənlərin geriyə qaytarılmasına müqavimət göstərir.

Ona ikinci bir hücum nöqtəsi (hücum nöqtəsi) din təliminin özünün Allah-Ata ilə birmənalı münasibətə malik olmaması idi. Əksinə, o, yaranması zamanı hökm sürən ikili münasibətin əlamətləri ilə hopmuşdu. O, bu ambivalentliyini özünün yüksək inkişaf etmiş hissi ilə duydu və ona beş yaşlı bir uşaqda bizi bu qədər heyrətləndirməli olan o kəskin tənqidi bağladı. Lakin ən əhəmiyyətlisi, şübhəsiz ki, üçüncü bir amil idi ki, onun təsirinə onun dinə qarşı mübarizəsinin patoloji nəticələrini aid edə bilərik. Kişiyə doğru can atan, din tərəfindən sublimasiya edilməli olan axın artıq sərbəst deyildi, qismən sıxışdırma yolu ilə ayrılmış və bununla da sublimasiyadan məhrum edilmiş, öz ilkin cinsi məqsədinə bağlanmışdı. Bu bağlantisının gücünə görə sıxışdırılmış hissə sublimasiya olunmuş hissəyə yol açmağa və ya onu özünə tərəf çəkməyə çalışırdı. Məsihin şəxsiyyətini əhatə edən ilk düşüncələr artıq bu sualı ehtiva edirdi ki, bu ucaldılmış oğul da bilinçaltında saxlanılan cinsi münasibəti ataya qarşı yerinə yetirə bilərmi. Bu cəhdin rədd edilməsinin nəticəsi yalnız küfr görünüşlü obsesiv düşüncələrin yaranması oldu ki, onlarda Tanrıya qarşı bədən məhəbbəti Onun alçaldılması formasında özünü göstərirdi. Bu kompromis formalaşmalarına qarşı şiddətli müdafiə mübarizəsi olmalı idi. Sonra dindarlıq, Tanrıya saf məhəbbət öz əvvəlcədən müəyyən edilmiş çıxış yolunu tapdı. Bütün fəaliyyətlərin obsesiv həddən artıq şişirdilməsinə gətirib çıxarmalı idi. Nəhayət, din qalib gəlmişdi. Lakin onun həvəs əsaslı təməli, öz sublimasiya məhsullarının davamlılığından misilsiz dərəcədə güclü çıxdı. Həyat dinə qarşı yönəlmiş təsirə malik yeni bir ata əvəzedicisi gətirdi. Din atıldı və başqa bir şeylə əvəz olundu. Yada salaq o maraqlı mürəkkəbləşməsi, ki dindarlıq qadınların təsiri altında yaranmışdır (ana və dayə), kişi təsiri isə ondan azad olmağa imkan vermişdir. Sadist-anal cinsi təşkilat zəminində obsesiv nevrozun yaranması bütövlükdə təsdiqləyir ki, mən başqa yerdə „obsesiv nevroza meyillilik haqqında“* nə izah etmişəm. Lakin əvvəlcədən mövcud olan güclü histeriya var. Bizim hadisəmizi bu baxımdan daha qaranlıq edir. Xəstəmizin cinsi inkişafına dair icmalı, onun sonrakı dəyişmələrinə qısa bir işıq salmaqla yekunlaşdırmaq istəyirəm. Yetkinlik yaşları ilə birlikdə onda normal adlandırılmalı olan, güclü şəhvətlə, kişi cərəyanı cinsiyyət orqanı təşkilatı cinsi məqsədi ilə meydana çıxdı; onun taleləri xəstəliyinin sonrakı dövrünə qədər olan vaxtı doldurur. O, birbaşa Qruşa səhnəsinə bağlanırdı. Ondan məcburi, tutmalarla gəlib-gedən və keçib gedən eşq xarakterini götürmüşdü. Və infantil nevrozların qalıqlarından gələn maneələrlə mübarizə aparmalı olurdu. Qadına zorla bir sıçrayışla o, nəhayət tam kişiliyini qazanmışdı; bu cinsi obyekt bundan sonra möhkəm saxlanıldı, lakin o, bu sahibliyə sevinə bilmədi, çünki kişiyə qarşı güclü, artıq tamamilə şüursuz bir meyl, əvvəlki mərhələlərin bütün qüvvələrini özündə birləşdirərək, onu daim qadın obyektdən uzaqlaşdırır və onu ara dövrlərdə qadından asılılığı həddindən artıq şişirtməyə məcbur edirdi. O, müalicəyə qadınla davam gətirə bilmədiyi şikayətini irəli sürdü və bütün iş onun kişiyə qarşı özünə şüursuz olan münasibətini üzə çıxarmağa yönəldi. Uşaqlığı, formul şəklində yekunlaşdırmaq lazım gəlsə, fəallıqla passivlik arasında tərəddüdlə səciyyələnirdi, yetkinlik dövrü kişilik uğrunda mübarizə ilə, xəstəliyinin başlanğıcından sonrakı dövrü isə kişi meylinin obyekti uğrunda mübarizə ilə. Onun xəstəliyinin səbəbi “nevrotik xəstəlik tipləri”nin altına düşür. Mən bunları “imtina”nın xüsusi halları kimi ümumiləşdirdim. 1) Internat. Tibbi psixoanaliz jurnalı, I. Cild, 1913, s. 525 ff. [Bd.-də daxildir. V. ümumi nəşrin.) bacardı. Bununla da bu sıra təşkilində boşluğa diqqət çəkir. O, Genital orqanların orqanik zədələnməsi onun kastrasiya qorxusunu canlandıranda sarsıldı. Narsisizminə xələl gətirəndə sarsıldı. Onu taleyin şəxsi imtiyaz gözləməsindən əl çəkməyə məcbur edəndə sarsıldı. Deməli, o, narsisistik bir «imtina»dan xəstələnmişdi. Onun narsizminin bu həddindən artıq güclülüyü, maneələnmiş cinsi inkişafın digər əlamətləri ilə tam uyğunluqda idi. Onun heteroseksual sevgi seçimi, bütün enerjisinə baxmayaraq, bu qədər az psixi meylləri özündə cəmləyirdi. Və narsizmə bu qədər yaxın olan homoseksual mövqe, onda şüursuz bir qüvvə kimi, bu qədər inadla özünü qoruyub saxlamışdı. Təbii ki, psixoanalitik müalicə belə pozuntularda ani bir dönüş yarada bilər. Və normal inkişafla bərabərləşmə yarada bilər. Yalnız maneələri aradan qaldırıb yolları açıq edə bilər ki, həyatın təsirləri inkişafı daha yaxşı istiqamətlərə yönəldə bilsin.

Psixoanalitik müalicə tərəfindən üzə çıxarılan, lakin daha da izah edilə bilməyən və buna uyğun olaraq birbaşa təsir göstərilə bilməyən psixi mahiyyətinin xüsusiyyətləri kimi aşağıdakıları birləşdirirəm: artıq müzakirə olunmuş fiksasiya inadkarlığı, ambivalentlik meylinin qeyri-adi inkişafı və arxaik adlandırılmalı olan konstitusiyanın üçüncü xüsusiyyəti kimi ən müxtəlif və ən ziddiyyətli libidinal yükləmələri hamısını yanaşı funksional saxlayabilmə qabiliyyəti. Onların arasında daimi tərəddüd, bunun sayəsində həll və irəliləyiş uzun müddət qeyri-mümkün görünürdü, sonrakı dövrün xəstəlik mənzərəsinə hakim idi; burada mən ona yalnız toxuna bildim. Şübhəsiz ki, bu, onun üçün şüursuzun xarakteristikasından bir cizgi idi, 1) Zentralblatt für Psychoanalyse, II, 6, 1912. [Nevrotik xəstəlik tipləri haqqında. Tam külliyyatın V. V ümumi nəşrdə]. şüurlu hala gəlmiş proseslərə davam etdirmişdi; lakin o, yalnız affektiv təzahürlərin nəticələrində özünü göstərirdi, saf məntiqi sahələrdə isə əksinə, ziddiyyətlərin və uyğunsuzluqların aşkarlanmasında xüsusi bacarıq nümayiş etdirirdi. Beləliklə, insanın ruhi həyatından elə bir təəssürat yaranırdı ki, bu, qədim Misir dininin yaratdığı təəssürata bənzəyirdi; o din də buna görə bizim üçün o qədər təsəvvüredilməz olur ki, inkişaf mərhələlərini son məhsulların yanında saxlayır, ən qədim tanrıları və tanrı mənalarını ən yeni olanlar kimi davam etdirir, başqa inkişaflarda dərinlik quruluşuna çevrilən şeyi bir səthə yayır.

İndi bu xəstəlik halı haqqında demək istədiklərimi sona çatdırdım. Onun doğurduğu çoxsaylı problemlərdən yalnız ikisi mənə xüsusi vurğulanmağa layiq görünür. Birincisi, filogenetik olaraq gətirilmiş sxemlərə aiddir; onlar fəlsəfi «kateqoriyalar» kimi həyat təəssüratlarının yerləşdirilməsini təmin edir. Mən belə bir fikri müdafiə etmək istəyirəm ki, onlar çöküntülərdir bəşəri mədəniyyət tarixinin çöküntüləridir. Uşağın valideynlərə münasibətini əhatə edən Edip kompleksi onlara aiddir, daha doğrusu, bu növün ən yaxşı bilinən nümunəsidir. Yaşantılar irsi sxemə uyğun gəlmədikdə, onların fantaziyada yenidən işlənməsi baş verir; bunun işini təfərrüatı ilə izləmək, şübhəsiz, faydalı olardı. Məhz bu hallar sxemin müstəqil mövcudluğunu bizə sübut etməyə yararlıdır. Biz tez-tez müşahidə edə bilərik ki, sxem fərdi yaşantı üzərində qələbə çalır; məsələn, bizim halımızda ata, başqa cür əks Edip kompleksinə baxmayaraq, uşaq cinsəlliyinin kastratoru və təhdidçisi olur. Başqa bir təsir də budur ki, dayə ananın yerinə keçir və ya onunla birləşir. Yaşantının sxemə qarşı ziddiyyətləri infantil konfliktlərə bol material verdiyi görünür.

İkinci problem də buna yaxındır, lakin qat-qat əhəmiyyətlidir. Dörd yaşlı uşağın yenidən canlandırılmış ilkin səhnəyə qarşı davranışını nəzərə alsaq, hətta bir yaş yarımlıq uşağın bu səhnəni yaşayarkən verdiyi daha sadə reaksiyaları düşünsək, uşaqda müəyyən növ çətin müəyyən edilə bilən bir biliyin, anlamağa bir növ hazırlığın bunda iştirak etdiyi fikrini özündən uzaqlaşdırmaq çətindir. Bunun nədən ibarət ola biləcəyi hər cür təsəvvürdən kənardır; bizim ixtiyarımızda yalnız heyvanların geniş instinktiv biliyi ilə bir görkəmli analogiya var.

İnsanda da belə bir instinktiv mülkiyyət olsaydı, onun xüsusilə cinsi həyatın proseslərinə aid olması təəccüb doğurmazdı, hərçənd ki, o, heç də yalnız bunlarla məhdudlaşa bilməz. Bu instinktiv şüursuzun nüvəsi olardı, sonralar əldə ediləcək bəşəri ağıl tərəfindən taxtdan salınıb üstü örtülən, lakin çox vaxt, bəlkə də hamıda, ali ruhi prosesləri özünə tərəf çəkmək gücünü saxlayan ibtidai bir zehni fəaliyyət. Sıxışdırma bu instinktiv mərhələyə qayıdış olardı. İnsan beləcə nevroz qabiliyyəti ilə öz böyük yeni qazanımını ödəyər. Nevrozların mümkünlüyü ilə isə əvvəlki instinktbənzər ilkin mərhələnin mövcudluğunu təsdiqləyərdi. Erkən uşaqlıq travmalarının əhəmiyyəti isə onda olardı ki, onlar bu şüursuza elə bir material verir ki, bu material onu sonrakı inkişaf tərəfindən udulmaqdan qoruyur.

Bilirəm ki, ruhi həyatda irsi, filogenetik olaraq qazanılmış momenti vurğulayan oxşar fikirlər müxtəlif tərəflərdən səsləndirilmişdir, hətta mən hesab edirəm ki, bu davranışın yalnız iyirmi il sonra sözlərlə ifadə oluna bilməsindən asılı olmaya bilərəm, çünki səhnədən çıxardığımız bütün təsirlər artıq uşaqlıqda və analizdən çox əvvəl simptomlar, obsesiyalar və s. formasında özünü göstərmişdir. Bu zaman onu ilkin səhnə kimi, yoxsa ilkin fantaziya kimi qəbul etmək fərq etməz. 2) Yenidən vurğulamalıyam ki, əgər yuxu və nevroz uşaqlıq dövrünə aid olmasaydı, bu mülahizələr boş olardı. onlara psixoanalitik dəyərləndirmədə yer verməyə çox hazır idilər. Mənə elə gəlir ki, bunlar yalnız o zaman məqbul sayıla bilər ki, psixoanaliz düzgün instansiya ardıcıllığına riayət etməklə irsi keçənin izlərinə düşsün, fərdi qazanılmışın qatlarından keçib keçdikdən sonra." 1) [1923-cü il əlavəsi:] Bu tarixçədə xatırlanan hadisələrin xronologiyasını bir daha burada toplayıram:

Milad günü doğulub.

ı ı/. Yaş: malyariya. Valideynlərin cinsi əlaqəsinin və ya onların birgə olmasının müşahidəsi, sonralar o, cinsi əlaqə fantaziyasını məhz bu birgəliyə daxil etmişdi.

Təxminən 2 ı/, yaşdan az əvvəl: Qruşa ilə səhnə.

2 il/, illər: Valideynlərin bacı ilə getməsinə dair örtü yadxaşlama. Bu, onu təkbaşına Nanya ilə göstərir və beləliklə Qruşanı da, bacını da inkar edir.

3 il əvvəl: ananın həkim qarşısında şikayət.

5 :/4 yaş: bacı tərəfindən başdan çıxarılmanın başlanğıcı, az sonra Nanyanın kastrasiya hədəsi.

3 */a il: İngilis governantə, xarakter dəyişikliyinin başlanğıcı.

4 il: qurd yuxusu, fobiyanın yaranması.

4 t/2 il: Bibliya hekayəsinin təsiri. Obsessiv simptomların meydana çıxması.

Təxminən 5 il əvvəl: ill\u0259rn: barmaq itkisi halüsinasiyası.

5 il: Verlassen ilk malikanəsindən ayrılma.

ill\u0259rn: 6 ildən sonra xəstə atanı ziyarət. 8 yaş: n Sn ahre: | Obsessiv nevrozun son püskürüşləri. Mənim təsvirim xəstənin rus olduğunu təxmin etməyi asanlaşdırdı. Mən onu təxminimə görə sağalmış kimi, dünya müharibəsinin gözlənilməz başlanğıcından bir neçə həftə əvvəl buraxdım və onu yalnız müharibənin dönüşləri Mərkəzi dövlətlərə Cənubi Rusiyaya yol açdıqdan sonra yenidən gördüm. Sonra o, Vyanaya gəldi. Müalicə kursu bitdikdən dərhal sonra danışdı: həkimin təsirindən qurtulmağa can atması barədə. Bir neçə aylıq işdən sonra, köçürmənin bir hissəsi öhdəsindən gəlindi. O vaxtdan bəri müharibə vətənini, var-dövlətini və bütün ailə əlaqələrini əlindən almışdı. Xəstə özünü normal hiss edirdi və qüsursuz aparırdı. Bəlkə də elə onun səfaləti günahkarlıq hissinin ödənilməsi sayəsində sağalmasının möhkəmlənməsinə kömək etmişdi.