Fetişizm

Son illərdə mən, obyekt seçimi bir fetişlə idarə olunan bir neçə kişini analitik olaraq öyrənmək imkanı əldə etdim. Bu şəxslərin fetişə görə analizi axtardıqlarını gözləmək lazım deyil, çünki fetiş tərəfdarları tərəfindən qeyri-adi bir vəziyyət kimi tanınır, lakin nadir hallarda bir xəstəlik əlaməti kimi qəbul edilir; adətən onlar ondan kifayət qədər razıdırlar və ya hətta onun sevgi həyatlarına təqdim etdiyi asanlaşdırmaları tərifləyirlər. Beləliklə, fetiş adətən ikinci dərəcəli bir tapıntı rolunu oynayırdı.

Bu halların təfərrüatları aydın səbəblərə görə dərc edilməkdən yayınır. Buna görə də, təsadüfi şəraitin fetişin seçilməsinə necə töhfə verdiyini göstərə bilmərəm. Ən diqqət çəkici hal, gənc bir kişinin müəyyən bir “burundakı parıltı”nı fetişist şərtə çevirdiyi hal idi. Bu, xəstənin ingilis uşaq otağına malik olması, lakin sonra anadilini demək olar ki, tamamilə unutduğu Almaniyaya gəlməsi faktı ilə təəccüblü izahını tapdı. İlk uşaqlıq dövründən qalan fetiş alman dilində deyil, ingilis dilində oxunmalı idi; “burundakı parıltı” əslində “buruna baxış” idi (glance = baxış), beləliklə, burun onun fetişi idi və o, digərlərinin görə bilmədiyi həmin xüsusi parıltını öz istədiyi kimi ona verirdi.

Analizin fetişin mənası və məqsədi haqqında verdiyi məlumat bütün hallarda eyni idi. Bu, o qədər asanlıqla ortaya çıxdı və mənə o qədər məcburi göründü ki, fetişizmin bütün halları üçün eyni həlli gözləməyə hazıram. İndi mən fetişin bir penis əvəzləyicisi olduğunu bildirsəm, əlbəttə ki, məyusluq yaradacağam. Buna görə də dərhal əlavə edirəm ki, bu, istənilən bir penisin deyil, erkən uşaqlıq illərində böyük əhəmiyyət kəsb edən, lakin sonra itirilən müəyyən, çox xüsusi bir penisin əvəzləyicisidir. Yəni: o, normal olaraq tərk edilməli idi, lakin məhz fetiş onu məhv olmaqdan qorumaq üçün nəzərdə tutulub. Daha aydın desək, fetiş, qadının (anının) fallusuna, kiçik oğlanın inandığı və – niyə olduğunu bildiyimiz – imtina etmək istəmədiyi şeyə əvəzdir²¹.

Beləliklə, hadisənin gedişi belə idi ki, oğlan qadının penisə malik olmadığına dair öz qavrayışının faktını qəbul etməkdən imtina edib. Xeyr, bu doğru ola bilməz, çünki əgər qadın kastre edilibsə, onun öz penisinə sahib olması təhlükə altındadır və təbiətin ehtiyatla məhz bu orqanı təchiz etdiyi narsisizm parçası buna qarşı çıxır. Bəlkə də böyüklər, taxt və altarın təhlükə altında olduğu qışqırığı atıldıqda, gələcəkdə bənzər bir panika yaşayacaqlar və bu da eyni qədər məntiqsiz nəticələrə gətirib çıxaracaq. Əgər səhv etmirəmsə, Laforq bu halda deyəcəkdi ki, oğlan qadındakı penis çatışmazlığı qavrayışını "skotomizasiya edir"²². Yeni bir termin yalnız yeni bir faktiki vəziyyəti təsvir etdikdə və ya önə çıxardıqda əsaslandırılmış sayılır. Burada belə bir vəziyyət yoxdur; psixoanalitik terminologiyamızın ən qədim hissəsi olan "sıxışdırma" (Verdrängung) sözü artıq bu patologik prosesə istinad edir. Əgər təsəvvürün taleyini affektin taleyindən daha kəskin şəkildə ayırmaq, "sıxışdırma" ifadəsini affekt üçün ayırmaq istəyirsinizsə, təsəvvürün taleyi üçün "inkar" (Verleugnung) düzgün almanca adlandırma olardı. "Skotomizasiya" mənim fikrimcə xüsusilə uyğun deyil, çünki o, qavrayışın tamamilə silindiyi, nəticənin gözdəki kor nöqtəyə düşən görüntü ilə eyni olduğu fikrini oyadır. Lakin bizim vəziyyətimiz əksinə olaraq göstərir ki, qavrayış qalıb və onun inkarını davam etdirmək üçün çox enerjili bir hərəkətə əl atılıb. Uşağın qadına baxdıqdan sonra qadının fallusuna olan inancını dəyişməz şəkildə qoruyub saxladığı fikri doğru deyil. O, bunu qoruyub, lakin eyni zamanda tərk edib; istənməyən qavrayışın çəkisi ilə əks istəyin gücü arasındakı münaqişədə, yalnız şüursuz düşünmə qanunlarının – ilkin proseslərin – hakimiyyəti altında mümkün olan bir kompromisə gəlib. Bəli, qadının psixikada yenə də bir penisi var, lakin bu penis artıq əvvəlki kimi deyil. Onun yerinə başqa bir şey keçib, təbiri caizsə, onun əvəzi kimi təyin edilib və indi əvvəl ona yönəlmiş marağın varisi olub. Lakin bu maraq hələ də qeyri-adi dərəcədə artır, çünki hadımlıqdan iyrənmə bu əvəzin yaradılmasında özünə bir abidə qoyub. Baş vermiş sıxışdırmanın silinməz ləkəsi kimi, heç bir fetişistdə əskik olmayan, həqiqi qadın cinsiyyət orqanına qarşı yadlaşma da qalır. İndi fetişin nəyi bacardığını və onunla nəyin qorunduğunu nəzərdən keçiririk. O, kastrasiya təhdidinə qarşı qələbənin nişanı və ondan qorunma vasitəsi olaraq qalır; fetişisti homoseksual olmaqdan da xilas edir, çünki qadına cinsi obyekt kimi dözümlü edən xarakter verir. Həyatının sonrakı mərhələsində fetişist cinsiyyət əvəzinin başqa bir üstünlüyündən də faydalandığına inanır. Fetiş başqaları tərəfindən öz mənasında tanınmadığı üçün rədd edilmir, ona asanlıqla əl çatır və ona bağlı olan cinsi doyum asanlıqla əldə edilir. Digər kişilərin arzuladığı və çətinliklə əldə etdiyi şey fetişistə heç bir çətinlik yaratmır.

Qadın cinsiyyət orqanına baxdıqda yaranan kastrasiya qorxusu, yəqin ki, heç bir kişi varlığından yayına bilməz. Niyə bəziləri bu təəssüratın nəticəsi olaraq homoseksual olur, digərləri onu fetişin yaradılması ilə dəf edir və böyük əksəriyyət onu üstələyir – bunu biz açıqlaya bilmirik. Mümkündür ki, birgə təsir edən şərtlər arasında nadir patologik nəticələr üçün həlledici olanları hələ də bilmirik; digər tərəfdən, nə baş verdiyini açıqlaya bilsək kifayətlənirik və niyə bir şeyin baş vermədiyini açıqlamaq vəzifəsini hələlik öz üzərimizdən götürürük.

Çatışmayan qadın fallusunun əvəzinə adətən penisi simvol kimi təmsil edən orqan və ya obyektlərin seçiləcəyini gözləmək məntiqli görünür. Bu çox vaxt baş verə bilər, lakin əlbəttə ki, həlledici deyil. Fetişin yaranmasında daha çox, travmatik amneziya zamanı xatirənin dondurulması prosesini xatırladan bir prosesin iştirak etdiyi görünür. Burada da maraq yolda dayanmış kimi qalır, təxminən qorxulu, travmatik hadisədən əvvəlki son təəssürat fetiş kimi saxlanılır. Beləliklə, ayaq və ya ayaqqabının fetiş kimi üstünlük qazanması – və ya onların bir hissəsinin – oğlanın marağının qadın cinsiyyət orqanına aşağıdan, ayaqlardan gizlicə baxması faktına borcludur; kürk və məxmər – artıq uzun vaxtdan beri fərz edildiyi kimi – cinsiyyət tüklərinin görünüşünü sabitləşdirir, bundan sonra qadın cinsiyyət orqanının arzulanan görüntüsü gəlməli idi; çox vaxt fetiş kimi seçilən geyim hissələri, qadının hələ də fallik hesab edilə biləcəyi son an olan soyunma anını sabit saxlayır. Lakin mən fetişin təyininin hər dəfə qətiyyətlə aydınlaşdırıla biləcəyini iddia etmək istəmirəm. Fetişizmin tədqiqi, kastrasiya kompleksinin mövcudluğundan hələ də şübhə edən və ya qadın cinsiyyət orqanından qorxunun başqa bir səbəbi olduğunu, məsələn, doğum travmasının fərz edilən xatirəsindən irəli gəldiyini düşünə bilən hər kəsə təcili tövsiyə olunur. Mənim üçün fetişin izahı başqa bir nəzəri marağa da malik idi.

Yaxın vaxtlarda mən tamamilə spekulyativ yolla, nevrozla psixoz arasındakı əsas fərqin, birincisində Mənin reallıq xidmətində O-nun bir hissəsini boğması, ikincisində isə Mənin O-nun tərəfindən sürüklənməsi və reallığın bir hissəsindən qopması ilə bağlı olduğu qənaətinə gəldim; mən sonra da eyni mövzuya bir dəfə daha qayıtmışam²³. Amma qısa müddət sonra bu qədər irəli getdiyimə peşman olmağım üçün səbəb yarandı. İki gənc kişinin təhlilindən mən, onların hər ikisinin sevimli atalarının ölümünü ikinci və onuncu yaşlarında nəzərə almadıqlarını, «skotomlaşdırdıqlarını» öyrəndim – lakin onların heç biri psixoz inkişaf etdirməmişdi. Deməli, reallığın əhəmiyyətli bir hissəsi Mənin tərəfindən inkar edilmişdi, eyni fetişistdə qadının kastrasiyasının xoşagəlməz faktının inkar edildiyi kimi. Mən uşaqlıq həyatında analoji halların heç də nadir olmadığını da sezməyə başladım və nevrozla psixozun xarakteristikasındakı səhvimin isbat olunduğunu qəbul edə bilərdim. Bir çıxış yolu açıq qaldı; mənim düsturum yalnız psixi aparatda daha yüksək dərəcədə differensiasiya olduqda özünü doğrultmalı idi; uşağa icazə verilən şey, yetkində ağır zərərlərlə cəzalandırılmalı idi. Lakin əlavə tədqiqatlar ziddiyyətin həllinin başqa bir yoluna gətirib çıxardı.

Məlum oldu ki, iki gənc kişi atalarının ölümünü, fetişistlərin qadının kastrasiyasını «skotomlaşdırdıqları» kimi «skotomlaşdırmamışdılar». Onların ruhi həyatında atalarının ölümünü tanımayan yalnız bir cərəyan var idi; bu faktı tamamilə nəzərə alan başqa bir cərəyan da var idi; istəyə uyğun və reallığa uyğun mövqelər yan-yana mövcud idi. Mənim iki halımdan birində bu parçalanma orta dərəcəli bir məcburiyyət nevrozunun əsası olmuşdu; həyatın bütün vəziyyətlərində o, iki fərziyyə arasında dalğalanırdı: birincisi, atanın hələ də sağ olduğu və onun fəaliyyətini əngəllədiyi, ikincisi isə, vəfat etmiş atanın varisi kimi özünü görməyə haqqı olduğu. Beləliklə, mən psixoz halında reallığa uyğun olan bir cərəyanın həqiqətən də olmayacağı gözləntisini qoruya bilərəm.

Fetişizmin təsvirinə qayıtdıqda, fetişistin qadının kastrasiyası məsələsinə ikili mövqeyini təsdiqləyən çoxlu və əhəmiyyətli sübutların olduğunu qeyd etməliyəm. Çox incə hallarda, kastrasiyanın həm inkarının, həm də təsdiqinin quruluşuna daxil olduğu fetişin özüdür. Belə ki, fetişi üzmə şortu kimi də geyilə bilən bir cinsiyyət kəməri olan bir kişidə belə idi. Bu geyim hissəsi cinsiyyət orqanlarını və cinsiyyət orqanları arasındakı fərqi tamamilə örtürdü. Analizin göstəricilərinə görə, bu həm qadının kastre edildiyini, həm də edilmədiyini ifadə edir, üstəlik kişinin kastre edilməsi fərzinə də yol verirdi, çünki bütün bu ehtimallar uşaqlıqda bir heykəlin əncir yarpağı olan kəmərin arxasında eyni dərəcədə yaxşı gizlədilə bilərdi. Ziddiyyətlərdən ikiqat düyünlənmiş belə bir fetiş, əlbəttə, xüsusilə möhkəm saxlanılır. Digər hallarda ikiliyyət fetişistin – reallıqda və ya xəyalında – öz fetişinə nə etdiyi şeydə özünü göstərir. Onun fetişə ibadət etdiyini vurğulamaq kifayət deyil; bir çox hallarda o, fetişə açıq şəkildə kastre etmənin təsvirinə bərabər gələn bir şəkildə münasibət göstərir. Bu, xüsusilə, uşağın qadının kastre edilməsini ona aid etdiyi atanın rolunda güclü ata eyniləşməsi inkişaf etdikdə baş verir. Fetişə münasibətdəki həssaslıq və düşmənçilik, kastre etmənin inkarı və tanınması ilə paralel gedir, müxtəlif hallarda bərabər olmayan dərəcədə qarışır, belə ki, onlardan biri digərindən daha aydın nəzərə çarpar. Buradan, uzaqdan olsa belə, inkar edilmiş kastre etməni yerinə yetirmə ehtiyacı önə çıxmış olan hörük kəsən kişinin davranışını anlamaq olar. Onun hərəkəti bir-biri ilə uzlaşmayan iki iddianı özündə birləşdirir: qadının penisi qalıb və ata qadını kastre edib. Fetişizmə başqa bir variant, lakin eyni zamanda xalq psixologiyasına paralel kimi, çinlilərin adətini – əvvəlcə qadının ayağını şikəst etmək, sonra isə şikəst ayağa fetiş kimi ibadət etmək – görmək istəyirik. İnsan belə fikirləşə bilər ki, çinli kişi qadının kastrasiyaya tabe olduğu üçün ona təşəkkür etmək istəyir.

Nəhayət, bunu açıq şəkildə söyləmək olar ki, fetişin normal nümunəsi kişinin penisidir, aşağı dərəcəli orqanın nümunəsi isə qadının real kiçik penisidir, yəni klitoridir.