Bir illüziyanın gələcəyi
I
Müəyyən bir mədəniyyətin daxilində xeyli müddət yaşamış və onun mənşəyinin və inkişaf yolunun necə olduğunu tez-tez araşdırmağa çalışmış insan bir gün baxışını əks istiqamətə çevirmək və bu mədəniyyəti hansı gələcək talenin gözlədiyini və onun hansı dəyişikliklərdən keçməli olduğunu soruşmaq həvəsinə də düşür. Lakin tezliklə belə bir araşdırmanın əvvəlcədən bir neçə amillə dəyərsizləşdirildiyini qeyd edəcəksiniz. Ən əsası, insan fəaliyyətini bütün təzahürlərində nəzərdən keçirə bilən az sayda insanın olmasıdır. Əksəriyyət üçün tək və ya bir neçə sahəyə məhdudiyyət 'zəruri' halına gəlib; lakin bir insan keçmiş və indiki zaman haqqında nə qədər az bilsə, gələcək haqqında hökmü bir o qədər qeyri-müəyyən olmalıdır. Daha sonra, çünki məhz bu hökmü verməkdə fərdin subyektiv gözləntiləri çətin qiymətləndirilən rol oynayır; bunlar isə yalnız öz təcrübəsinin, temperament, uğur və ya uğursuzluqla ona müəyyən edilmiş həyata az-çox ümidli münasibətinin tamamilə şəxsi amillərindən asılı olduğunu göstərir. Nəhayət, insanların ümumiyyətlə hazırkı dövrü sadəlövhcəsinə yaşadıqları, onun məzmununu qiymətləndirə bilmədikləri qəribə faktı özünü göstərir; onlar əvvəlcə ona məsafə qazanmalıdırlar, yəni ondan gələcəyi qiymətləndirmək üçün istinad nöqtələri əldə etmək istənilirsə, hazırkı dövr keçmişə çevrilməlidir.
Beləliklə, mədəniyyətimizin ehtimal olunan gələcəyi haqqında fikir bildirmək vəsvəsəsinə uyan şəxs, əvvəlcədən qeyd edilən şübhələri, eləcə də hər hansı proqnoza ümumiyyətlə yapışan qeyri-müəyyənliyi xatırlamaqla yaxşı iş görmüş olar. Bundan mənə görə nəticə çıxır ki, çox böyük vəzifədən tələsik qaçaraq, yalnız böyük bütövün daxilindəki yerini müəyyən etdikdən sonra, diqqətimin həmişə yönəldiyi kiçik alt sahəyə dərhal müraciət edəcəyəm.
İnsan mədəniyyəti — mənim nəzərdə tutduğum, insan həyatının heyvani şərtlərindən yüksəldiyi və heyvanların həyatından fərqləndiyi hər şey — və mədəniyyət ilə sivilizasiyanı ayırmaqdan imtina edirəm — müşahidəçiyə məlum olduğu kimi iki tərəf göstərir. O, bir tərəfdən insanların təbiət qüvvələrinə hökmranlıq etmək və ondan insan ehtiyaclarının ödənməsi üçün nemətlər əldə etmək məqsədilə qazandıqları bütün bilik və bacarığı əhatə edir; digər tərəfdən isə insanlararası münasibətləri, xüsusilə də əldə edilə bilən nemətlərin bölüşdürülməsini tənzimləmək üçün zəruri olan bütün qurumları əhatə edir. Mədəniyyətin bu iki istiqaməti bir-birindən müstəqil deyil: birincisi, insanlararası münasibətlər mövcud nemətlərin imkan verdiyi həvəs doyumu miqdarı ilə dərin təsirləndiyi üçün; ikincisi, fərdin özünün başqası ilə nemət münasibətinə girə biləcəyi üçün, çünki o, onun əmək qabiliyyətindən istifadə edir və ya onu cinsi obyekt kimi qəbul edir; üçüncüsü, hər bir fərdin virtual olaraq mədəniyyətin düşməni olduğu üçün, halbuki mədəniyyət ümumi insan marağı olmalıdır. İnsanların təcrid olunmuş halda yaşaya bilməmələrinə baxmayaraq, birgə yaşayışı təmin etmək üçün mədəniyyətin onlara yüklədiyi qurbanları ağır bir yük kimi hiss etmələri qəribədir. Beləliklə, mədəniyyət fərdə qarşı müdafiə edilməlidir və onun qurumları, institutları və əmrləri bu vəzifənin xidmətindədir; onlar yalnız müəyyən bir sərvət bölgüsü yaratmağı deyil, həm də onu qorumağı məqsəd tuturlar, hətta insanların düşmən təhriklərinə qarşı təbiətin idarə edilməsinə və sərvətlərin istehsalına xidmət edən hər şeyi qorumalıdırlar. İnsan yaradıcılıqları asanlıqla məhv edilə bilər və onları quran elm və texnika da onların məhvi üçün istifadə edilə bilər.
Beləliklə, mədəniyyətin, güc və məcburiyyət vasitələrini ələ keçirməyi bacaran azlığın, müqavimət göstərən çoxluğa tətbiq etdiyi bir şey olduğu təəssüratı yaranır. Təbii ki, bu çətinliklərin mədəniyyətin öz mahiyyətindən deyil, indiyə qədər inkişaf etdirilmiş mədəniyyət formalarının qüsurlarından qaynaqlandığını fərz etmək olar. Həqiqətən, bu qüsurları göstərmək çətin deyil. İnsanlıq təbiəti idarə etməkdə daimi irəliləyişlər qazanmış və daha böyük irəliləyişlər gözləyə bilər, lakin insan məsələlərinin tənzimlənməsində bənzər bir irəlləmənin qəti şəkildə müşahidə edildiyini söyləmək mümkün deyil və ehtimal ki, hər dövrdə, indi də olduğu kimi, bir çox insan bu mədəniyyət qazancının müdafiəyə dəyib-dəymədiyini soruşmuşdur. İnsan münasibətlərinin yeni bir tənzimləməsinin mümkün olacağını düşünmək lazımdır, mədəniyyətdən narazılığın mənbələrini məcburiyyətdən və həvəslərin boğulmasından imtina edərək qurudacaq bir tənzimləmə, belə ki, insanlar daxili mübahisələrdən narahat olmadan sərvətlərin qazanılmasına və onlardan həzz alınmasına qovuşa bilsinlər. Bu, qızıl dövr olardı, lakin belə bir vəziyyətin həyata keçirilib-keçirilməyəcəyi sual altındadır. Çox güman ki, hər mədəniyyət məcburiyyət və həvəslərdən imtina üzərində qurulmalıdır; hətta məcburiyyət dayandırıldıqda, insan fərdlərinin çoxluğunun yeni həyat sərvətlərinin qazanılması üçün lazım olan iş yükünü öz üzərinə götürməyə hazır olacağı da qəti deyil. Məncə, bütün insanlarda destruktiv, yəni antisosial və əks-mədəni təmayüllərin mövcud olduğu və bu təmayüllərin bir çox şəxslərdə insan cəmiyyətindəki davranışlarını təyin edəcək qədər güclü olduğu faktı ilə hesablaşmaq lazımdır.
Bu psixoloji faktın insan mədəniyyətinin qiymətləndirilməsində həlledici əhəmiyyəti var. Əvvəlcə mədəniyyətin əsasının həyat sərvətlərinin qazanılması üçün təbiətin idarə edilməsi olduğunu və ona yönələn təhlükələrin bu sərvətlərin insanlar arasında məqsədəuyğun bölgüsü ilə aradan qaldırıla biləcəyini düşünmək olardı, lakin indi diqqət mərkəzi maddi sahədən ruhi sahəyə keçmiş görünür. Həlledici olan, insanlara yüklənən həvəs qurbanlarının yükünü azaltmaq, onları qalmağa məcbur olan qurbanlarla barışdırmaq və bunun əvəzini vermək üçün nə qədər nailiyyət əldə ediləcəyidir. Mədəniyyət işinə məcburiyyətdən imtina etmək mümkün olmadığı kimi, çoxluğun azlıq tərəfindən idarə edilməsindən də imtina etmək mümkün deyil, çünki kütlələr tənbəl və dərketmədən məhrumdurlar, həvəslərdən imtinanı sevmirlər, arqumentlərlə onun qaçılmaz olduğuna inandırıla bilməzlər və onların fərdləri özbaşınalıqlarına yol verməkdə bir-birlərini dəstəkləyirlər. Yalnız nümunəvi fərdlərin təsiri ilə, ki onları öz liderləri kimi tanıyırlar, mədəniyyətin davamı üçün lazım olan iş görməyə və imtinalara razı salına bilərlər. Əgər bu liderlər həyatın zəruriyyətlərinə üstün dərk qabiliyyəti olan və öz həvəs istəklərini idarə etməyə qadir şəxslərsə, hər şey yaxşıdır. Lakin onlar üçün təhlükə var ki, təsirini itirməmək üçün kütləyə onun onlara güzəştə getdiyindən daha çox güzəştə getsinlər, buna görə də hakimiyyət vasitələrinə malik olmaqlarının kütlədən asılı olmaması zəruri görünür. Qısaca ifadə etsək, mədəniyyət qurumlarının yalnız müəyyən dərəcədə məcburiyyətlə saxlanıla bilməsinə səbəb olan iki yaygın insan xüsusiyyəti var: birincisi, onların spontan olaraq işləməyə həvəsli olmaması, ikincisi isə arqumentlərin onların ehtiraslarına qarşı heç nə edə bilməməsi.
Bu izahatlara qarşı nə deyiləcəyini bilirəm. Deyiləcək ki, burada təsvir olunan insan kütlələrinin xarakteri, mədəniyyət işinə məcburiyyətin zəruriliyini sübut etmək üçün istifadə edilsə də, əslində qüsurlu mədəniyyət qurumlarının nəticəsidir; bu qurumlar insanları qəzəbləndirib, qisasçı və əlçatmaz edib. Sevgi ilə və düşüncəyə yüksək qiymət verməyə tərbiyə edilmiş, mədəniyyətin xeyirini erkən yaşlarında görmüş yeni nəsillər mədəniyyətə qarşı fərqli münasibət bəsləyəcək, onu öz ən dəyərli mülkləri kimi hiss edəcək və onun qorunması üçün lazım olan əmək və həvəs doyumu qurbanlarını verməyə hazır olacaqlar. Onlar məcburiyyətsiz yaşaya biləcək və rəhbərlərindən çox da fərqlənməyəcəklər. Əgər indiyə qədər heç bir mədəniyyətdə belə keyfiyyətə malik insan kütlələri olmayıbsa, bunun səbəbi heç bir mədəniyyətin insanları uşaqlıqdan etibarən belə təsir etmək üçün lazımi qurumları hələ qura bilməməsidir.
İnsanların təbiətə nəzarət səviyyəsinin indiki vəziyyətində belə mədəniyyət qurumlarının ümumiyyətlə və ya artıq qurulub-qurula bilməyəcəyinə şübhə etmək olar; gələcək nəsilləri tərbiyə edəcək üstün, sarsılmaz və fədakar rəhbərlərin haradan gələcəyini sual etmək olar, bu məqsədlərə çatılana qədər qaçılmaz olacaq həddindən artıq məcburiyyət sərfiyyatından qorxmaq olar. Bu planın böyüklüyünü və insan mədəniyyətinin gələcəyi üçün əhəmiyyətini inkar etmək mümkün deyil. O, insanın müxtəlif həvəs quruluşlarına malik olduğu və erkən uşaqlıq təcrübələrinin onlara son istiqaməti verdiyi barədəki psixoloji anlayışa əsaslanır. İnsanın tərbiyə oluna bilməsinin hədləri beləliklə belə bir mədəniyyət dəyişikliyi fəaliyyətinin həddini müəyyən edir. Başqa bir mədəniyyət mühitinin insan kütlələrinin insan işlərinin idarə edilməsini bu qədər çətinləşdirən iki xüsusiyyətini silib-silə bilməyəcəyinə və hansı dərəcədə silə biləcəyinə şübhə etmək olar. Bu təcrübə hələ aparılmayıb. Ehtimal ki, insanlığın müəyyən bir faizi — patologik quruluş və ya həddindən artıq güclü həvəslər səbəbindən — həmişə antisosial qalacaq, lakin əgər yalnız bugünkü mədəniyyətə düşmən olan çoxluğun azlığa endirilməsi bacarılsa, çox şey əldə edilmiş olar, bəlkə də əldə edilə bilən hər şey.
Tədqiqatımın müəyyən edilmiş yolundan çox uzağa sapdığım təəssüratını yaratmaq istəmirəm. Buna görə də açıq şəkildə bəyan edirəm ki, Avropa ilə Asiya arasındakı geniş ölkədə hazırda aparılan böyük mədəniyyət təcrübəsini qiymətləndirmək niyyətim yoxdur. Onun icra oluna bilib-bilinməyəcəyinə qərar vermək, tətbiq olunan metodların məqsədəuyğunluğunu yoxlamaq və ya niyyət ilə icra arasındakı qaçılmaz boşluğun genişliyini ölçmək üçün nə mütəxəssis biliklərə, nə də bacarığa malik deyiləm. Orada hazırlanan şey tamamlanmamış olduğundan, çoxdan möhkəmlənmiş mədəniyyətimizin material təqdim etdiyi mülahizədən yayınır.
II
Biz gözləmədən iqtisadi sahədən psixoloji sahəyə keçdik. Əvvəlcə biz mədəniyyət mülkiyyətini mövcud nemətlərdə və onların bölüşdürülməsi üçün qurumlarda axtarmağa cəhd etdik. Hər bir mədəniyyətin məcburi iş və həvəsdən imtinaya əsaslandığını və buna görə də bu tələblərdən təsirlənənlər arasında qaçılmaz olaraq bir müxalifət yaratdığını anladıqdan sonra, nemətlərin özlərinin, onların əldə edilməsi vasitələrinin və bölüşdürülməsi üçün tərtib edilmiş qaydaların mədəniyyətin əsas və ya yeganə hissəsi ola bilməyəcəyi aydın oldu. Çünki onlar mədəniyyət iştirakçılarının üsyanı və dağıtma həvəsi ilə təhdid olunur. Nemətlərin yanında, mədəniyyəti müdafiə etmək üçün istifadə edilə bilən vasitələr, məcburiyyət vasitələri və insanları mədəniyyətlə barışdırmaq və onun qurbanları üçün kompensasiya etmək üçün nəzərdə tutulmuş digər vasitələr yerləşir; sonuncular mədəniyyətin ruhi mülkiyyəti kimi təsvir edilə bilər.
Eyni ifadə üslubuna görə istəyirik ki, bir həvəsin qane edilə bilməməsi faktını imtina, bu imtinanı təsbit edən qurumu qadağa və qadağanın yaratdığı vəziyyəti məhrumiyyət adlandıraq. Sonra növbəti addım, hamını əhatə edən məhrumiyyətlərlə, hamını əhatə etməyən, yalnız qrupları, sinifləri və ya hətta fərdləri əhatə edən məhrumiyyətlər arasında fərq qoymaqdır. Birincilər ən qədim olanlardır; onları tətbiq edən qadağalarla mədəniyyət, kim bilir neçə min il əvvəl heyvani ilkin vəziyyətdən ayrılmağa başlamışdır. Təəccübümüzə görə, onların hələ də qüvvədə olduğunu və hələ də mədəniyyət düşmənçiliyinin nüvəsini təşkil etdiyini aşkarladıq. Onların altında əziyyət çəkən həvəs istəkləri hər uşaqla yenidən doğulur; nevrozlu adlanan bir insan sinfi var ki, onlar artıq bu imtinalara antisosial davranışla reaksiya verirlər. Belə həvəs istəkləri insest, kannibalizm və qətl həvəsi istəkləridir. Bütün insanların rədd edilməsində razılaşdığı bu istəkləri, mədəniyyətimizdə verilməsi və ya imtina edilməsi üçün canlı mübarizə aparılan digər istəklərlə birlikdə təqdim etmək qəribə səslənir, lakin psixoloji olaraq buna haqqımız var. Həmçinin, mədəniyyətin bu ən qədim həvəs istəklərinə qarşı davranışı heç də eyni deyil; yalnız kannibalizm hamı tərəfindən qınanmış və analitik olmayan baxış tərəfindən tamamilə aradan qaldırılmış kimi görünür, insest istəklərinin gücünü hələ də qadağanın arxasında hiss edə bilərik və qətl mədəniyyətimiz tərəfindən müəyyən şərtlər daxilində hələ də icra olunur, hətta əmr edilir. Ola bilər ki, mədəniyyətin inkişafı qarşımızdadır və bu inkişaflarda bu gün tamamilə mümkün olan digər istək doyumları, indi kannibalizmin doyumu kimi, qəbulolunmaz görünəcəkdir. Bu ən qədim həvəsdən imtinalarda belə, bütün digərləri üçün də əhəmiyyətli qalan bir psixoloji amil nəzərə alınır. İnsan ruhunun ən qədim dövrlərdən bəri heç bir inkişaf keçirməməsi və elm və texnikanın irəliləyişlərinin əksinə olaraq bu gün də tarixin əvvəlindəki kimi eyni qalması fikri düzgün deyil. Bu psixi inkişaflardan birini burada sübut edə bilərik. Xarici məcburiyyətin tədricən daxili məcburiyyətə çevrilməsi, yəni insanın Fövqəl-Məni adlanan xüsusi psixi instansiyasının onu öz əmrləri altına alması, inkişaf istiqamətimizə uyğundur. Hər bir uşaq bizə belə bir çevrilmə prosesini nümayiş etdirir; yalnız bu sayəsində əxlaqi və sosial olur. Fövqəl-Mənin bu güclənməsi çox dəyərli psixoloji mədəniyyət sərvətidir. Bu prosesin baş verdiyi şəxslər mədəniyyət düşmənlərindən mədəniyyət daşıyıcılarına çevrilirlər. Bir mədəniyyət dairəsində onların sayı nə qədər çox olarsa, həmin mədəniyyət bir o qədər təhlükəsiz olar və xarici məcburiyyət vasitələrindən bir o qədər tez imtina edə bilər. Bu daxili məcburiyyətə çevrilmə dərəcəsi isə fərdi həvəs qadağaları üçün çox fərqlidir. Ən qədim mədəniyyət tələbləri üçün daxili məcburiyyətə çevrilmə, istənməyən nevrotiklər istisnasını bir kənara qoysaq, böyük dərəcədə əldə edilmiş görünür. Digər həvəs tələblərinə yönəldikdə bu vəziyyət dəyişir. Onda təəccüblə və narahatlıqla müşahidə edilir ki, insanların çoxluğu həmin mədəniyyət qadağalarına yalnız xarici məcburiyyətin təzyiqi altında tabe olur, yəni yalnız onun özünü göstərə bildiyi yerdə və ondan qorxulduğu müddətdə. Bu, eyni zamanda hamı üçün nəzərdə tutulan, belə deyilən əxlaqi mədəniyyət tələblərinə də aiddir. İnsanların əxlaqi etibarsızlığı haqqında eşitdiyimiz şeylərin çoxu buraya aiddir. Qətldən və ya insestdən çəkinəcək sonsuz sayda mədəniyyət insanı, cəzasız qala biləcəkləri təqdirdə, hərisliklərinin, təcavüzkarlıq həvəslərinin və cinsi istəklərinin ödənilməsini özünə qadağan etmir, başqalarını yalan, aldatma və böhtanla zədələməkdən çəkinmirlər; və bu, çox güman ki, bir çox mədəniyyət dövrü boyunca həmişə belə olub.
Yalnız cəmiyyətin müəyyən təbəqələrinə aid olan məhdudiyyətlərdə kobud və heç vaxt gözdən yayınmayan vəziyyətlərlə qarşılaşırıq. Gözləniləndir ki, bu arxa plana salınmış təbəqələr imtiyazlı olanların imtiyazlarına paxıllıq edəcək və öz əlavə məhrumiyyətlərindən qurtulmaq üçün hər şeyi edəcəklər.
Bu mümkün olmadıqda, həmin mədəniyyət daxilində daimi narazılıq miqdarı hökm sürəcək və bu, təhlükəli üsyanlara səbəb ola bilər. Əgər bir mədəniyyət, iştirakçıların bir qisminin tələblərinin ödənilməsinin digərlərinin, bəlkə də çoxluğun təzyiqi altında saxlanılmasını şərt kimi qəbul etməsini aşmağı bacarmayıbsa (bu, bütün müasir mədəniyyətlər üçün belədir), onda bu təzyiq altında saxlanılanların öz əməkləri ilə mümkün etdikləri, lakin nemətlərindən çox az pay aldıqları mədəniyyətə qarşı intensiv düşmənçilik hissi inkişaf etdirməsi başa düşüləndir. Bu təzyiq altında saxlanılanlardan mədəniyyət qadağalarının daxili məcburiyyətə çevrilməsini gözləmək olmaz; əksinə, onlar bu qadağaları tanımağa hazır deyillər, mədəniyyətin özünü məhv etməyə, hətta onun şərtlərini ləğv etməyə can atırlar. Bu təbəqələrin mədəniyyətə düşmənçiliyi o qədər açıq-aşkar görünür ki, cəmiyyətin daha yaxşı vəziyyətdə olan təbəqələrinin daha çox gizli qalan düşmənçiliyi nəzərdən qaçırılmışdır. Deməyə ehtiyac yoxdur ki, iştirakçılarının belə böyük qismini narazı buraxan və üsyana sövq edən mədəniyyətin nə uzunmüddətli qalmaq ümidi var, nə də buna layiqdir.
Mədəniyyət qaydalarının daxili məcburiyyətə çevrilmə dərəcəsi — populyar və psixoloji olmayan ifadə ilə: iştirakçıların əxlaqi səviyyəsi — bir mədəniyyətin qiymətləndirilməsində nəzərə alınacaq yeganə psixi sərvət deyil. Onun yanında ideallara və sənət əsərlərinə malikliyi dayanır, yəni hər ikisindən əldə edilən doyumlar.
İnsan mədəniyyətin ideallarını, yəni ən yüksək və ən çox can atılan nailiyyətlərin hansılar olduğunu qiymətləndirmələri, onun psixi mülkləri arasında yerləşdirməyə çox asanlıqla meyl edə bilər. Əvvəlcə belə görünür ki, bu ideallar mədəniyyət dairəsinin nailiyyətlərini müəyyən edir; lakin həqiqi gedişat, ehtimal ki, belədir ki, ideallar daxili istedad və xarici şəraitin mədəniyyət üçün imkan verdiyi ilk nailiyyətlərə uyğun olaraq formalaşır və bu ilk nailiyyətlər ideallar tərəfindən davam etdirilmək üçün saxlanılır. İdealın mədəniyyət iştirakçılarına bəxş etdiyi doyum, beləliklə, narsisistik təbiətdədir, o, artıq uğurla həyata keçirilmiş nailiyyətə olan qürur üzərində dayanır. Onun tamamlanması üçün başqa mədəniyyətlərlə müqayisəyə ehtiyacı var, bu mədəniyyətlər başqa nailiyyətlərə yönəlmiş və başqa ideallar inkişaf etdirmişlər. Bu fərqlər sayəsində hər bir mədəniyyət digərini kiçik görməyə haqqı olduğunu bildirir. Bu şəkildə mədəniyyət idealları müxtəlif mədəniyyət dairələri arasında ayrılıq və düşmənçiliyə səbəb olur, bu isə millətlər arasında ən aydın şəkildə özünü göstərir.
Mədəniyyət idealından alınan narsisistik doyum, mədəniyyət dairəsi daxilindəki mədəniyyət düşmənçiliyinə uğurla qarşı çıxan qüvvələrə də aiddir.
Yalnız bu mədəniyyətin nemətlərindən həzz alan imtiyazlı təbəqələr deyil, həm də əziyyət çəkənlər ona qatıla bilərlər, çünki kənarda olanlara nifrət etmək haqqı onları öz dairələrindəki zərərdən kompensasiya edir. İnsan həqiqətən borc və hərbi xidmətlərlə əziyyət çəkən bədbəxt bir plebeydir, amma buna görə də Romalıdır, başqa millətləri idarə etmək və onlara qanunlar yazmaq vəzifəsində öz payını alır. Lakin əziyyət çəkənlərin onları idarə edən və istismar edən təbəqə ilə eyniləşdirilməsi yalnız daha böyük bir əlaqənin bir hissəsidir. Digər tərəfdən, onlar düşmənçiliyə baxmayaraq, ideallarını öz ağalarında görərək, onlara affektiv cəhətdən bağlı ola bilərlər. Əgər əsasən doyum yaradan belə əlaqələr olmasaydı, haqlı düşmənçiliyə baxmayaraq bir çox mədəniyyətin böyük insan kütlələri arasında bu qədər uzun müddət qorunub saxlanılması anlaşılmaz qalardı.
Sənətin mədəniyyət dairəsinin iştirakçılarına verdiyi doyum başqa cürdür, baxmayaraq ki, bu, adətən, tükəndirici işlə məşğul olan və fərdi təhsil görməmiş kütlələr üçün əlçatan deyil. Sənət, artıq çoxdan öyrəndiyimiz kimi, ən qədim və hələ də ən dərin şəkildə hiss edilən mədəniyyət imtinaları üçün əvəzedici doyumlar təklif edir və buna görə də onlar üçün edilən qurbanlarla başqa heç nə kimi barışdırıcı təsir göstərir. Digər tərəfdən, onun əsərləri hər mədəniyyət dairəsinin belə çox ehtiyac duyduğu eyniləşdirmə hisslərini birgə yaşanan, yüksək qiymətləndirilən duyğular üçün imkan yaratmaqla yüksəldir; onlar həm də xüsusi mədəniyyətin nailiyyətlərini təsvir etdikdə, onun ideallarını təsirli şəkildə xatırlatdıqda narsisistik doyuma xidmət edirlər. Bir mədəniyyətin psixi inventarının bəlkə də ən əhəmiyyətli hissəsi hələ qeyd edilməyib. Bunlar onun ən geniş mənada dini təsəvvürləridir, digər sözlərlə, sonradan əsaslandırılacaq sözlərlə desək, onun illüziyalarıdır.
III
Dini təsəvvürlərin xüsusi dəyəri nədədir?
Mədəniyyətin yaratdığı təzyiq, tələb etdiyi həvəs imtinaları nəticəsində yaranan mədəniyyət düşmənçiliyindən danışmışıq. Onların qadağalarının ləğv edildiyini təsəvvür edin, beləliklə, insan xoşuna gələn hər qadını cinsi obyekt kimi seçə bilər, qadın uğrunda rəqibini və ya yoluna çıxan hər kəsi heç bir çəkinmə olmadan öldürə bilər, başqasının əşyalarından birini ondan icazə istəmədən ala bilər, nə gözəl, həyat necə də doyum zənciri olardı! Lakin tezliklə növbəti çətinliklə qarşılaşmaq olar. Hər bir başqasının mənimlə eyni istəkləri var və mənimlə mənim ona rəftar etdiyimdən daha mərhəmətli davranmayacaq. Əslində, mədəniyyət məhdudiyyətlərinin bu cür ləğvi ilə yalnız bir nəfər, bütün hakimiyyət vasitələrini əlinə almış bir tiran, bir diktator tam xoşbəxt ola bilər, və onun da istəməsi üçün hər cür səbəbi var ki, digərləri ən azı bu bir mədəniyyət əmrinə əməl etsinlər: öldürməməlisən.
Amma mədəniyyətin ləğvini istəmək nə qədər də nankorluq, nə qədər də qısagörənlikdir! Onda qalan təbiət vəziyyətidir və bu, dözmək üçün çox daha ağırdır. Doğrudur, təbiət bizdən həvəs məhdudiyyətləri tələb etmirdi, bizi sərbəst buraxırdı, lakin onun bizi məhdudlaşdırmaq üçün özünəməxsus, çox təsirli üsulu var, o, bizi soyuq, qəddar, amansız şəkildə, bizə elə gələn kimi, bəlkə də doyum anlarımızda öldürür. Təbiətin bizə hədələdiyi bu təhlükələrə görə biz birləşmiş və mədəniyyəti yaratmışıq, mədəniyyət, digər şeylərlə yanaşı, birgə yaşayışımızı da mümkün etməlidir. Mədəniyyətin əsas vəzifəsi, onun əsl mövcudluq səbəbi bizi təbiətə qarşı müdafiə etməkdir.
Məlumdur ki, o, bəzi sahələrdə artıq indi kifayət qədər yaxşı nəticələr verir, açıq-aydın görünür ki, gələcəkdə bunu daha yaxşı edəcək. Amma heç kim təbiətin artıq fəth edildiyinə inanmaq aldanmasına qapılmır; az adam təbiətin bir gün insana tam tabe olacağına ümid etməyə cəsarət edir. Budur, hər hansı bir insan məcburiyyətinə məsxərə edən elementlər var, yer, titrəyən, parçalayan, bütün insanlığı və insan əsərlərini basdıran, su, coşduqda hər şeyi basan və boğan, fırtına, hər şeyi uçuran, burada xəstəliklər var, ki, biz onları başqa canlıların hücumu kimi yalnız son vaxtlar tanımağa başladıq, nəhayət, ölümün ağrılı sirri, ki, indiyə qədər ona qarşı heç bir dərman tapılmayıb və yəqin ki, tapılmayacaq. Bu qüvvələrlə təbiət bizə qarşı qalxır, əzəmətli, qəddar, amansız, mədəniyyət işi ilə ondan qaçmağı ümid etdiyimiz zəifliyimizi və çarəsizliyimizi yenidən gözümüzün önünə gətirir. İnsanlığın təbiətin üstünlüyünə qarşı özünü qorumaq kimi böyük ortaq vəzifəsini xatırladığı, mədəniyyətin dağılmasını, daxili çətinlikləri və düşmənçilikləri unutduğu təbii fəlakət qarşısında insanlıq haqqında əldə edilə bilən az sayda xoş və ruhlandırıcı təəssüratlardan biri də budur.
Bütün insanlıq üçün olduğu kimi, fərd üçün də həyata dözmək çətindir. Onun iştirak etdiyi mədəniyyət ona bir qədər məhrumiyyət yükləyir, digər insanlar ona bir miqdar əziyyət verir; bu ya mədəniyyət qaydalarına baxmayaraq, ya da həmin mədəniyyətin qüsurlu olması səbəbindən baş verir. Buna əlavə olaraq, tabe edilməmiş təbiət — insan buna tale deyir — ona zərər vurur. Bu vəziyyətin nəticəsi daimi təşvişli gözləmə vəziyyəti və təbii narsisizmin ağır yaralanması olmalıdır. Fərdin mədəniyyət və digərləri tərəfindən vurulan zərərlərə necə reaksiya verdiyini artıq bilirik, o, mədəniyyətin qurumlarına qarşı uyğun miqdarda müqavimət, mədəniyyət düşmənçiliyi inkişaf etdirir. Amma o, təbiətin, taleyin, ona və digərlərinə hədə qoyan üstün qüvvələrinə qarşı necə müdafiə olunur?
Mədəniyyət bu işi ondan götürür, onu hamı üçün eyni şəkildə həyata keçirir; demək olar ki, bütün mədəniyyətlərin bu məsələdə eyni şeyi etməsi də diqqətəlayiqdir. O, insanı təbiətə qarşı müdafiə etmək vəzifəsini yerinə yetirməkdə dayanmır, sadəcə olaraq bunu başqa vasitələrlə davam etdirir. Burada vəzifə çoxşaxəlidir: ağır təhlükə altında olan insanın özünə inamı təsəlli axtarır, dünyadan və həyatdan qorxuları aradan qaldırılmalıdır; əlavə olaraq, insanın, əlbəttə ki, ən güclü praktik maraqla təşviq edilən, bilmək marağı da cavab istəyir.
İlk addımla artıq çox şey qazanılır. Və bu addım təbiəti insanlaşdırmaqdır. Qeyri-şəxsi qüvvələrə və taleylərə yaxınlaşmaq mümkün deyil, onlar əbədi olaraq yad qalır. Amma elementlərdə öz ruhumuzdakı kimi ehtiraslar qaynarsa, hətta ölüm belə spontan bir şey deyil, əksinə pis iradənin zorakılığıdırsa, ətrafımızda öz cəmiyyətimizdən tanıdığımız kimi varlıqlar olsa, onda nəfəs alırıq, qorxulu şeylər arasında özümüzü evdə kimi hiss edirik, mənasız təşvişimizi psixoloji olaraq işləyə bilirik. Bəlkə hələ də müdafiəsizik, amma artıq çarəsizlikdən donmuş deyilik, ən azı reaksiya verə bilərik; bəlkə də müdafiəsiz deyilik, çünki bu xaricdəki zorakı fövqəlinsanlara qarşı öz cəmiyyətimizdə istifadə etdiyimiz eyni vasitələri tətbiq edə bilərik, onları yalvarmaq, sakitləşdirmək, rüşvətlə almaq cəhdinə girişə bilərik; belə təsirlərlə onların gücünün bir hissəsini əllərindən alırıq. Təbiət elminin belə bir psixologiya ilə əvəz edilməsi yalnız dərhal yüngüllük yaratmır, həm də vəziyyətin daha da idarə olunmasına yol göstərir.
Çünki bu vəziyyət yeni deyil, onun uşaqlıqdan qalma nümunəsi var, əslində əvvəlki vəziyyətin davamıdır, çünki belə bir çarəsizlikdə insan artıq bir dəfə olmuşdu: qorxmaq üçün səbəbi olan, xüsusilə də atası olan, lakin o vaxt bildiyi təhlükələrdən qorunması üçün onun himayəsinə əmin olduğu valideynlər cütü qarşısında kiçik uşaq kimi. Beləliklə, hər iki vəziyyəti bir-birinə bənzətmək məntiqli idi. Həmçinin, yuxu həyatında olduğu kimi, istək də burada öz haqqını aldı. Yuxuya gedən adamı ölüm qorxusu bürüyür, onu məzara salmaq istəyir, amma yuxu işlənməsi belə qorxulu hadisənin belə istəyin yerinə yetirilməsinə çevrildiyi şərti seçməyi bilir; yuxu görən özünü arxeoloji maraqlarının təmin olunması ilə xoşbəxt şəkildə endiyi qədim Etrusk məzarında görür. İnsan təbiət qüvvələrini sadəcə özünə bənzətdiyi insanlara çevirmir, onlarla özünə bənzərlər kimi ünsiyyət qura bilər, bu da onların ona verdiyi sarsıdıcı təəssürata cavab verməzdi; əksinə, onlara ata xarakteri verir, onları tanrılara çevirir; bu zaman yalnız uşaqlıq nümunəsini deyil, həm də, göstərməyə çalışdığım kimi, filogenetik nümunəni izləyir.
Zamanla təbiət hadisələrində qanunauyğunluq və qaydalara dair ilk müşahidələr aparılır, təbiət qüvvələri beləliklə öz insani xüsusiyyətlərini itirir. Ancaq insanların çarəsizliyi qalır və bununla da onların ata həsrəti və tanrılar. Tanrılar öz üçqat vəzifələrini saxlayırlar: təbiətin dəhşətlərini yatdırmaq, taleyin, xüsusilə ölüm şəklində özünü göstərən, qəddarlığı ilə barışmaq və insanlara mədəni birgə yaşayış tərəfindən yüklənən əziyyətlər və məhrumiyyətlər üçün kompensasiya təmin etmək. Ancaq tədricən bu xidmətlər daxilində vurğu dəyişir. Qeyd edilir ki, təbiət hadisələri daxili zəruriyyətlərə görə öz-özünə inkişaf edir; şübhəsiz ki, tanrılar təbiətin ağalarıdırlar, onlar onu belə qurub və indi onu öz-özünə buraxa bilərlər. Yalnız bəzən, ilkin hakimiyyət dairələrindən heç nədən imtina etmədiklərini təsdiqləmək üçün, təbiətin axarına belə adlandırılan möcüzələr vasitəsilə müdaxilə edirlər. Taleyin bölüşdürülməsinə gəldikdə, narahat bir ehtimal qalır ki, insan cinsinin çarəsizliyinə və köməksizliyinə çarə tapıla bilməyəcəkdir. Burada tanrılar ən çox uğursuzluğa uğrayırlar; əgər onlar özləri taleyi yaradırlarsa, onların qərarını sirr adlandırmaq lazımdır; qədim dünyanın ən istedadlı xalqına Moiranın tanrıların üstündə durduğu və tanrıların özlərinin də taleyləri olduğu aydın olur. Təbiət nə qədər müstəqil olsa, tanrılar ondan nə qədər geri çəkilsələr, onlara təyin edilmiş üçüncü xidmətə bütün gözləntilər bir o qədər ciddi şəkildə yönəlir, mənəviyyat onların əsl hakimiyyət sahəsi bir o qədər çox olur. İndi ilahi vəzifə mədəniyyətin çatışmazlıqlarını və zədələrini aradan qaldırmaq, insanların bir-birinə birgə yaşayışda verdiyi əziyyətlərə diqqət yetirmək, insanların çox pis riayət etdikləri mədəniyyət qaydalarının icrasına nəzarət etmək olur. Mədəniyyət qaydalarının özlərinə ilahi mənşə aid edilir, onlar insan cəmiyyətinin üstünə qaldırılır, təbiət və dünya hadisələrinə şamil edilir.
Beləliklə, insanın çarəsizliyini dözümlü etmək ehtiyacından doğan, özünün və insan cinsinin uşaqlıq dövrünün çarəsizliyi xatirələrinin materialından qurulmuş təsəvvürlər xəzinəsi yaradılır. Aydın görünür ki, bu mülkiyyət insanları iki istiqamətdə qoruyur: təbiət və taleyin təhlükələrindən və insan cəmiyyətinin özündən gələn zərərlərdən. Bütövlükdə belə səslənir: bu dünyada həyat, çətin olsa da, əlbəttə insan varlığının təkmilləşməsi demək olan daha yüksək məqsədə xidmət edir. Ehtimal ki, insanın mənəviyyatı, zamanla bədənindən çox yavaş və istəksiz ayrılan ruh, bu yüksəlişin və ucalığın obyekti olmalıdır. Bu dünyada baş verən hər şey, çətin izlənən yollar və dolambaclarla olsa belə, nəhayət hər şeyi yaxşıya, yəni bizim üçün xoşagələnə yönəldən bizdən üstün bir ağılın niyyətlərinin icrasıdır. Hər birimizin üzərində, bizi həddindən artıq güclü və amansız təbiət qüvvələrinin oyuncağı olmağa qoymayan, yalnız görünüşdə sərt olan xeyirxah bir təqdir nəzarət edir; ölümün özü məhvetmə, cansız qeyri-üzvi varlığa qayıdış deyil, təkamül yolu ilə yeni bir mövcudiyyət növünün başlanğıcıdır. Digər tərəfə çevriləndə, mədəniyyətlərimizin qoyduğu eyni əxlaq qanunları bütün dünya hadisələrini də idarə edir, yalnız onlar ən yüksək ədalət məhkəməsi tərəfindən qat-qat çox güc və ardıcıllıqla qorunur. Hər yaxşılıq nəhayət mükafatını, hər pislik cəzasını tapır, əgər bu həyat formasında deyilsə, ölümdən sonra başlayan sonrakı mövcudiyyətlərdə. Beləliklə, həyatın bütün dəhşətləri, əziyyətləri və sərtlikləri aradan qaldırılması üçün nəzərdə tutulmuşdur; ölüm sonrası həyat, bizim yer üzündəki həyatımızı, görünməyən spektr hissəsinin görünən hissəyə əlavə edilməsi kimi davam etdirir, burada bəlkə də çatışmadığımız bütün kamilliyi gətirir. Və bu axını idarə edən üstün hikmət, onda özünü göstərən bütün xeyirxahlıq, onda özünü təsdiq edən ədalət, həm bizi, həm də bütün dünyanı yaratmış olan ilahi varlıqların xüsusiyyətləridir. Və ya daha dəqiq desək, mədəniyyətimizdə qədim tanrıların hamısının sıxlaşdığı bir tək ilahi varlığın. İlahi xüsusiyyətlərin belə bir sıxlaşmasına ilk nail olan xalq, bu irəliləyişlə çox qürur duyurdu. O, hər zaman hər bir tanrı obrazının arxasında gizlənən ata nüvəsini üzə çıxarmışdı; əslində, bu, tanrı ideyasının tarixi başlanğıclarına qayıdış idi. İndi Tanrı Tək olduqda, Ona olan münasibətlər uşağın atasına olan münasibətinin yaxınlığını və intensivliyini yenidən qazana bilərdi. Ata üçün bu qədər çox şey edildikdən sonra, insan mükafatlandırılmaq istəyirdi, ən azından tək sevilən övlad, seçilmiş xalq olmaq istəyirdi. Çox sonra, dindar Amerika 'Tanrının öz ölkəsi' olma iddiasını qaldırır və insanların Tanrıya ibadət etdikləri formalarından biri üçün bu doğrudur.
Əvvəllər ümumiləşdirilmiş olan dini təsəvvürlər təbii ki, uzun bir inkişaf keçirmiş, müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən müxtəlif mərhələlərdə qeyd olunmuşdur. Mən belə inkişaf mərhələlərindən birini seçmişəm, bu təxminən bu günkü ağdərili, xristian mədəniyyətimizdəki son formalaşmaya uyğundur. Qeyd etmək asandır ki, bu bütövlüyün bütün hissələri bir-biri ilə eyni dərəcədə uyğun gəlmir, bütün təcili suallar cavablandırılmır, gündəlik təcrübənin ziddiyyəti yalnız çətinliklə dəf edilə bilər. Amma olduqları kimi, bu təsəvvürlər — ən geniş mənada dini olanlar — mədəniyyətin ən qiymətli mülkü kimi qiymətləndirilir, iştirakçılarına təqdim edə biləcəyi ən dəyərli şey kimi, bütün incəsənətlərdən, yerin xəzinələrini çıxarmaqdan, insanlığı qidalandırmaqdan və ya xəstəliklərin qarşısını almaqdan və s. çox daha yüksək qiymətləndirilir. İnsanlar, bu təsəvvürlərə onlar üçün tələb olunan dəyəri verməsələr, həyata dözməyə bilməyəcəklərini düşünürlər. Və indi sual budur ki, psixologiya işığında bu təsəvvürlər nədir, yüksək qiymətləndirilmələrini haradan alırlar və utancaqlıqla davam etmək üçün: onların həqiqi dəyəri nədir?
IV
Bir monoloq kimi maneəsiz irəliləyən tədqiqat tamamilə təhlükəsiz deyil. İnsan, onu kəsmək istəyən fikirləri kənara itələmək təşviqinə çox asanlıqla tabe olur və bunun əvəzində sonda həddindən artıq qətiyyətlə üstünü örtmək istədiyi bir qeyri-müəyyənlik hissi qazanır. Beləliklə, mən, mənim çıxışlarıma şübhə ilə yanaşan bir rəqib təsəvvür edirəm və ona ara-sıra söz almağa imkan verirəm.
Onun belə dediyini eşidirəm: 'Siz təkrar-təkrar bu ifadələrdən istifadə etdiniz: mədəniyyət bu dini təsəvvürləri yaradır, mədəniyyət onları iştirakçıların ixtiyarına verir, bu qulağa xoşagəlməz səslənir; özüm niyə olduğunu deyə bilmərəm, bu, mədəniyyətin əmək məhsulunun bölüşdürülməsi və ya arvad və uşaq haqları barədə qaydalar yaratması qədər öz-özlüyündə aydın səslənmir.' Amma mən belə düşünürəm ki, insanın bu şəkildə ifadə etməyə haqqı var. Mən göstərməyə çalışdım ki, dini təsəvvürlər mədəniyyətin digər bütün nailiyyətləri kimi eyni ehtiyacdan, təbiətin boğucu üstünlüyünə qarşı müdafiə olunma zərurətindən yaranmışdır. Buna ikinci bir motiv də əlavə olundu: mədəniyyətin narahatlıq doğuran qüsurlarını düzəltmək istəyi. Mədəniyyətin bu təsəvvürləri fərdə bəxş etdiyini söyləmək xüsusilə yerindədir, çünki o, onları hazır tapır, onlar ona hazır şəkildə təqdim olunur, o, təkbaşına onları tapa bilməzdi. Bu, çoxlu nəsillərin mirasıdır, insan buna daxil olur, onu vurma cədvəli, həndəsə və s. kimi qəbul edir. Burada əlbəttə ki, bir fərq var, amma o, başqa yerdədir və indi hələ işıqlandırıla bilməz. Sizin qeyd etdiyiniz yadlıq hissinə, bizə dini təsəvvürlər mülkünü ilahi vəhy kimi təqdim etməyə öyrəşmiş olmağımız da səbəb ola bilər. Amma bu, artıq dini sistemin bir hissəsidir, bu ideyaların bizə məlum olan tarixi inkişafını və müxtəlif zamanlarda və mədəniyyətlərdəki fərqlərini tamamilə nəzərə almır.
«Mənə daha vacib görünən başqa bir məqam. Siz təbiətin insani xarakter daşımasını, insanın onun qorxulu qüvvələri qarşısında çarəsizliyinə və köməksizliyinə son qoymaq, onlarla əlaqə qurmaq və nəhayət onlara təsir etmək ehtiyacından irəli gələn bir proses kimi izah edirsiniz. Amma belə bir motiv lazımsız görünür. 32 İbtidai insanın heç bir seçimi, heç bir başqa düşünmə yolu yoxdur. Onun öz mahiyyətini dünyaya proyeksiya etməsi, müşahidə etdiyi bütün prosesləri, əslində özünə bənzəyən varlıqların ifadələri kimi qəbul etməsi ona təbiidir, sanki doğuşdan belədir. Bu, onun başa düşmənin yeganə metodudur. Və əgər təbii meyilinə bu şəkildə sərbəstlik verərək böyük ehtiyaclarından birini ödəyə bilsəydi, bu, heç də öz-özlüyündə aydın deyil, əksinə, diqqət çəkən bir təsadüf olardı. Mən bunu o qədər də diqqət çəkici tapmıram. Sizcə, insanların düşüncəsi heç bir praktik motiv tanımır, yalnız qeyri-şəxsi marağın ifadəsidir? Bu, çox ehtimal olunmazdır. Daha çox inanıram ki, insan təbiət qüvvələrini şəxsləşdirərkən belə, uşaq nümunəsinə tabe olur. O, ilk mühitinin şəxslərindən öyrənib ki, onlarla əlaqə qurduqda, onlara təsir etmək yolu budur və buna görə də, sonradan eyni məqsədlə ona rast gələn hər şeyi həmin şəxslər kimi davranır. Beləliklə, sizin təsviri qeydinizə etiraz etmirəm, həqiqətən insana təbiidir ki, başa düşmək və sonradan idarə etmək istədiyi hər şeyi şəxsləşdirsin, — psixi mənimsəmənin fiziki mənimsəməyə hazırlıq kimi — amma mən insan düşüncəsinin bu xüsusiyyətinin motivini və mənşəyini də əlavə edirəm.
"Və indi üçüncü sual: Dinin mənşəyini əvvəllər kitabınızda, “Totem və Tabu”-da müzakirə etmisiniz. Amma orada mənzərə fərqlidir. Hər şey oğul-ata münasibətidir, Allah yüksəldilmiş atadır, ata həsrəti dini ehtiyacın köküdür. O vaxtdan bəri, görünür, insanın acizliyi və çarəsizliyi amilini kəşf etmisiniz, dinin yaranmasında ümumiyyətlə ən böyük rol ona verilir və indi əvvəllər ata kompleksi olan hər şeyi çarəsizliyə aid edirsiniz. Bu dəyişmə haqqında məlumat verməyinizi xahiş edə bilərəmmi?" Əlbəttə, mən yalnız bu xahişi gözləyirdim. Əgər həqiqətən də bir dəyişmədirsə. “Totem və Tabu”-da dinlərin yaranışı deyil, yalnız totemizmin yaranışı izah edilməli idi. Məlum olan nöqtələrdən hansısa baxımdan aydın izah edə bilərsinizmi ki, qoruyucu tanrının insana açılandığı ilk forma heyvan forması idi, bu heyvanı öldürmək və yemək qadağası var idi, lakin onu ildə bir dəfə birlikdə öldürmək və yemək təntənəli adət mövcud idi? Məhz bu, totemizmdə baş verir. Və totemizmi din adlandırmaq lazım olub-olmadığı barədə mübahisə etmək demək olar ki, məqsədəuyğun deyil. Onun sonrakı tanrı dinləri ilə sıx əlaqələri var, totem heyvanları tanrıların müqəddəs heyvanlarına çevrilir. Və ilk, lakin ən dərin əxlaqi məhdudiyyətlər — qətl və insest qadağası — totemizm zəmində yaranır. “Totem və Tabu”-nun nəticələrini qəbul etsəniz də, etməsəniz də, ümid edirəm ki, kitabda çox qəribə, dağınıq faktların ahəngdar bir bütün halında toplanmasını təsdiq edəcəksiniz.
Heyvan tanrının niyə uzun müddət kifayət etmədiyi və insan tanrı ilə əvəz olunduğu, “Totem və Tabu”-da demək olar ki, toxunulmamışdır, dinin yaranışının digər problemləri orada ümumiyyətlə qeyd olunmur. Belə məhdudiyyəti inkarla eyni hesab edirsinizmi? Mənim işim, psixoanalitik baxışın dini problemin həllinə töhfə verə biləcəyi hissənin ciddi izolyasiyasına yaxşı nümunədir. İndi daha az dərin gizlədilən hissəni əlavə etməyə çalışsam, əvvəllər birtərəfliliklə ittiham olunduğum kimi, ziddiyyət ittihamı ilə qarşılaşmamalıyam. Əlbəttə, mənim vəzifəm, əvvəlki deyilənlərlə indiki irəli sürülənlər, daha dərin və açıq motivləşdirmə, ata kompleksi ilə insanın çarəsizliyi və qorunma ehtiyacı arasındakı əlaqə yollarını göstərməkdir.
Bu əlaqələri tapmaq çətin deyil. Bunlar uşağın çarəsizliyi ilə onun davamı olan böyüyün çarəsizliyi arasındakı münasibətlərdir, belə ki, gözlənildiyi kimi, dini formalaşmanın psixoanalitik motivləşdirilməsi onun aşkar motivləşdirilməsinə uşaqlıq töhfəsi olur. Gəlin kiçik uşağın ruh həyatının yerinə özümüzü qoyaq. Analizin söhbət açdığı, dayaq tipinə görə obyekt seçimini xatırlayırsınız? Libido narsisistik ehtiyacların yollarını izləyir və onların ödənilməsini təmin edən obyektlərə bağlanır. Beləliklə, aclığı ödəyən ana ilk sevgi obyektinə və, şübhəsiz, xarici dünyada hədələyən bütün qeyri-müəyyən təhlükələrə qarşı ilk qorunma vasitəsinə, təşvişdən ilk qorunmaya çevrilir, belə deyə bilərik.
Bu funksiyada ananı tezliklə daha güclü ata əvəz edir və ona bütün uşaqlıq boyu qalır. Ataya münasibət isə xüsusi ambivalensiya ilə xarakterizə olunur. O, özü də təhlükə idi, bəlkə də anaya olan əvvəlki münasibətdən irəli gəlirdi. Beləliklə, ona olan həsrət və heyranlıq qədər ondan qorxulur da. Ata münasibətindəki bu ambivalensiyanın əlamətləri bütün dinlərə dərin şəkildə həkk olunub, eyni zamanda "Totem və Tabu" əsərində də açıqlandığı kimi. Əgər böyüyən uşaq anlayırsa ki, ona həmişə uşaq qalmağı təqdir edilib, xarici güclərə qarşı qorunmadan heç vaxt imtina edə bilməz, o, bu güclərə ata obrazının xüsusiyyətlərini verir, tanrıları yaradır, onlardan qorxur, onları qazanmağa çalışır və onlara öz qorunmasını həvalə edir. Beləliklə, ata həsrəti motifi insan acizliyinin nəticələrinə qarşı qorunma ehtiyacı ilə eynidir; uşaqlıq çarəsizliyinə qarşı müdafiə, böyüyün qəbul etməli olduğu çarəsizliyə reaksiyaya, yəni dini formalaşmaya öz xarakterik xüsusiyyətlərini verir. Amma məqsədimiz Tanrı ideyasının inkişafını daha da araşdırmaq deyil; burada biz mədəniyyətin fərdə ötürdüyü hazır dini təsəvvürlər xəzinəsi ilə məşğuluq.
V
Tədqiqatın ipini yenidən götürmək üçün: Deməli, dini təsəvvürlərin psixoloji mənası nədir, onları necə təsnif edə bilərik? Sualı ilk baxışda cavablandırmaq heç də asan deyil. Müxtəlif formulasiyaların rədd edilməsindən sonra insan birində qalacaq: Bunlar xarici (və ya daxili) reallığın faktları və vəziyyətləri haqqında öyrənmədiyi bir şeyi bildirən və onlara inanılmasını tələb edən doktrinalar, bəyanatlardır. Həyatımızda ən vacib və ən maraqlı olan şeylər haqqında məlumat verdiyi üçün onlar xüsusilə yüksək qiymətləndirilir. Onlar haqqında heç nə bilməyən çox cahildir; onları öz biliyinə daxil edən isə özünü çox zəngin saymağa haqqı var.
Təbii ki, bu dünyadakı müxtəlif şeylər haqqında çoxlu belə təlim müddəaları var. Hər dərs saatı onlarla doludur. Coğrafiya dərsini seçək. Orada eşidirik: Konstanz Bodensee gölünün sahilində yerləşir. Bir tələbə mahnısı əlavə edir: İnanmayan getsin, görsün.
Təsadüfən orada olmuşam və təsdiq edə bilərəm ki, gözəl şəhər bütün ətraf sakinlərinin Bodensee adlandırdığı geniş su hövzəsinin sahilində yerləşir. İndi mən də bu coğrafi iddianın düzgünlüyünə tamamilə əminəm. Bu zaman mən başqa, çox qəribə bir hadisəni xatırlayıram. Mən artıq yetkin bir adam idim ki, ilk dəfə mavi dənizə baxışla Afina Akropolunun təpəsində, məbəd xarabalıqları arasında dayandım. Mənim sevincimə təəccüb hissi qarışdı və bu mənə belə bir şərhi verdi: Deməli, məktəbdə öyrəndiklərimiz həqiqətən belədir! Əgər bu gün belə təəccüblənə bilirəmsə, o vaxt eşitdiklərimin real həqiqətinə nə qədər səthi və gücsüz inanc qazanmış olmalıyam! Amma mən bu hadisənin əhəmiyyətini çox qabartmaq istəmirəm; o vaxt ağlıma gəlməyən, tamamilə subyektiv təbiətli və yerin xüsusiyyəti ilə əlaqədar olan mənim təəccübümün başqa bir izahı da mümkündür. Beləliklə, bütün bu təlim müddəaları məzmunlarına inanılmasını tələb edir, lakin iddialarını əsaslandırmağı buraxmırlar. Onlar daha uzun, müşahidəyə, əlbəttə ki, nəticə çıxarmaya əsaslanan düşünmə prosesinin qısaltılmış nəticəsi kimi təqdim olunurlar; nəticəni qəbul etmək əvəzinə, bu prosesi özünün keçirmək niyyətində olan şəxsə onlar buna gedən yolu göstərirlər.
Həmişə əlavə olaraq, təlim müddəasının bəyan etdiyi məlumatın haradan alındığı da qeyd olunur, coğrafi iddialarda olduğu kimi öz-özlüyündə aydın olmadıqda. Məsələn, Yer kürəsi kürə şəklindədir; buna sübut kimi Fuko rəqqasının təcrübəsi, üfüqün davranışı, Yer kürəsinin ətrafında gəzinti imkanı göstərilir. Bütün iştirakçıların gördüyü kimi, bütün məktəb uşaqlarını dünya dövrəsinə səyahətə göndərmək məqsədəuyğun olmadığı üçün, məktəbin təlimlərini "sadiqlik və inanc" əsasında qəbul etdirməklə kifayətlənirlər, lakin bilirlər ki, şəxsi əminlik yolu açıq qalır.
Dini təlim müddəalarını eyni ölçü ilə ölçməyə çalışaq. İnanılma iddialarının nəyə əsaslandığı sualını qaldırdıqda, bir-biri ilə təəccüblü dərəcədə pis uyğunlaşan üç cavab alırıq. Birincisi, onlar inanılmağa layiqdirlər, çünki artıq atalarımız və babalarımız onlara inanmışdılar; ikincisi, bizə məhz bu qədim dövrdən ötürülmüş sübutlara malikik; üçüncüsü, bu təsdiqlənmə sualını qaldırmaq ümumiyyətlə qadağandır. Bu cəhd əvvəllər ən ağır cəzalarla cəzalandırılırdı və bu gün də cəmiyyət kimsənin bunu təkrarlamasını xoşlamır. Bu üçüncü məqam bizim ən güclü şübhələrimizi oyatmalıdır. Belə bir qadağanın yalnız bir əsaslandırması ola bilər: cəmiyyətin öz dini təlimləri üçün irəli sürdüyü iddianın qeyri-müəyyənliyini çox yaxşı bildiyi. Əks təqdirdə, o, əlbəttə ki, özünə inam yaratmaq istəyən hər kəsə bunun üçün lazım olan materialı ən böyük məmnuniyyətlə təqdim edərdi. Buna görə də digər iki sübut əsasının yoxlanmasına asanlıqla yatışdırıla bilməyən bir inamsızlıqla yaxınlaşırıq. Biz inanmalıyıq, çünki atalarımız inanmışdılar. Amma bu atalarımız bizdən çox daha cahildilər, onlar bu gün qəbul edə bilməyəcəyimiz şeylərə inanmışdılar. Dini təlimlərin də belə növdən ola biləcəyi ehtimalı ortaya çıxır. Onların bizə miras qoyduqları sübutlar, özləri də etibarsızlığın bütün əlamətlərini daşıyan yazılarda toplanmışdır. Onlar ziddiyyətlidir, yenidən işlənmiş, təhrif edilmişdir; faktiki təsdiqlərdən bəhs etdikləri yerlərdə belə, özləri təsdiqlənməmişdir. Onların sözlərinin və ya hətta məzmununun ilahi vəhydən gəldiyi iddia edilsə belə, bu çox da kömək etmir, çünki bu iddia artıq özü etibarlılığı yoxlanılmalı olan həmin təlimlərin bir hissəsidir və heç bir müddəa özünü sübut edə bilməz.
Beləliklə, mədəni irsimizdən olan, bizim üçün ən böyük əhəmiyyətə malik ola biləcək, vəzifəsi dünyanın sirrlərini açmaq və bizi həyatın iztirabları ilə barışdırmaq olan məlumatların məhz ən zəif təsdiqə malik olduğu qəribə nəticəsinə gəlirik. Balinaların yumurta qoymaq əvəzinə bala doğduqları kimi bizim üçün o qədər də əhəmiyyətsiz bir faktı, əgər daha yaxşı sübut oluna bilməyəcəksə, qəbul etməyə razı olmazdıq.
Bu vəziyyət özü çox qəribə bir psixoloji məsələdir. Heç kim də yuxarıdakı dini təlimlərin sübutolunmazlığı haqqında qeydlərin yeni bir şey ehtiva etdiyinə inanmasın. Bu, hər zaman hiss olunmuşdur, əlbəttə ki, belə bir miras qoyan ulu atalar tərəfindən də. Çox güman ki, onların bir çoxu bizim kimi eyni şübhələrə qapılmışdılar, lakin onlar üzərində o qədər güclü təzyiq var idi ki, bu şübhələri açıqlamağa cəsarət edə bilməmişdilər. O vaxtdan bəri saysız-hesabsız insan, inanmağı öhdəlik saydıqları üçün boğmağa çalışdıqları eyni şübhələrlə əzab çəkmiş, bir çox parlaq zəka bu konfliktlərdə uğursuzluğa uğramış, bir çox xarakter çıxış yolu axtardıqları kompromislərdə zərər görmüşdür.
Əgər dini təlim müddəalarının etibarlılığı üçün gətirilən bütün sübutlar keçmişdən gəlirsə, daha yaxşı qiymətləndirilə bilən indiki zamanın da belə sübutlar təqdim edib-etməyəcəyini nəzərdən keçirmək məntiqli görünür. Əgər dini sistemin belə bir hissəsini şübhədən qoparmaq mümkün olsaydı, bununla bütün sistem inandırıcılıq baxımından olduqca çox qazanardı. Burada fərdi ruhun davam etdiyinə inanan və din təliminin bu bir cümləsini bizə şübhəsiz şəkildə nümayiş etdirmək istəyən spiritistlərin fəaliyyəti başlayır. Təəssüf ki, onların ruhlarının görünüş və ifadələrinin yalnız öz ruhi fəaliyyətlərinin məhsulu olduğunu təkzib etməyə nail ola bilmirlər. Onlar ən böyük insanların, ən seçkin mütəfəkkirlərin ruhlarını çağırıblar, lakin onlardan aldıqları bütün ifadələr və məlumatlar o qədər axmaq, o qədər ümidsiz və mənasız idi ki, ruhların onları çağıran insan dairəsinə uyğunlaşma qabiliyyətindən başqa heç nəyə inanmaq mümkün deyil.
İndi məsələdən yayınmaq üçün səy göstərən iki cəhddən bəhs etmək lazımdır. Birincisi, zorakı təbiətli olub, qədimdir; digəri isə incə və müasirdir. Birincisi, kilsə atasının Credo quia absurdum (axmaqlıq olduğu üçün inanıram) inancıdır. Bu o deməkdir ki, din təlimləri ağlın tələblərindən uzaqdır, ağlın üstündədir. Onların həqiqətini daxildən hiss etmək lazımdır, başa düşmək lazım deyil. Ancaq bu inanc yalnız özünü etiraf kimi maraqlıdır, güc hökmü kimi isə məcburiyyət daşımır. Məni hər bir axmaqlığa inanmağa məcbur etmək lazımdırmı? Əgər yoxsa, niyə məhz bu? Ağlın üstündə heç bir instansiya yoxdur. Əgər din təlimlərinin həqiqəti bu həqiqətə şahidlik edən daxili təcrübədən asılıdırsa, belə nadir təcrübəsi olmayan çoxlu insanlarla nə etmək lazımdır? Bütün insanlardan sahib olduqları ağlın qabiliyyətini tətbiq etməyi tələb etmək olar, lakin yalnız çox az sayda insanda mövcud olan bir motivə əsaslanan, hamı üçün etibarlı olan bir öhdəlik qurmaq olmaz. Əgər bir insan onu dərin təsir edən ekstatik vəziyyətdən din təlimlərinin real həqiqətinə sarsılmaz inanc qazanıbsa, bu, başqası üçün nə deməkdir?
İkinci cəhd «elə bil ki» fəlsəfəsidir. O, düşünmə fəaliyyətimizdə əsassızlığını, hətta axmaqlığını tam başa düşdüyümüz çoxlu fərziyyələrin olduğunu irəli sürür. Onlara fiksiyalar deyilir, lakin müxtəlif praktik səbəblərə görə biz bu fiksiyalara inanırmış kimi «elə bil ki» davranmalıyıq. Bu, insan cəmiyyətinin qorunması üçün misilsiz əhəmiyyətinə görə din təlimlərinə aiddir. Bu arqumentasiya Credo quia absurdumdan uzaq deyil. Lakin mən hesab edirəm ki, «elə bil ki» tələbi elə bir tələbdir ki, onu yalnız bir filosof irəli sürə bilər. Fəlsəfənin incəlikləri ilə düşüncəsinə təsir edilməmiş insan bunu heç vaxt qəbul edə bilməz, onun üçün absurdluq və ağlına zidd olma etirafı ilə hər şey bitir. Onu məhz ən vacib maraqlarının işlənməsində, əks halda bütün adi fəaliyyətləri üçün tələb etdiyi əminliklərdən imtina etməyə məcbur etmək olmaz. Erkən yaşlarından xüsusi obyektivliyi ilə seçilən uşaqlarımdan birini xatırlayıram. Uşaqlara diqqətlə qulaq asdıqları bir nağıl danışıldıqda, o gəlib soruşurdu: Bu həqiqi hekayədir? Buna inkar cavabı verildikdən sonra, saymazyana bir sifətlə uzaqlaşırdı. Gözləmək olar ki, insanlar «elə bil ki»-nin müdafiəsinə baxmayaraq, tezliklə dini nağıllara qarşı da oxşar davranacaqlar.25
Lakin onlar hələlik tamamilə fərqli davranırlar və keçmiş zamanlarda dini təsəvvürlər onların inkarolunmaz etibar çatışmazlığına baxmayaraq, insanlığa ən güclü təsiri göstərmişlər. Bu yeni bir psixoloji problemdir. Sual vermək lazımdır ki, bu təlimlərin daxili qüvvəsi nədən ibarətdir, onlar rasional qəbuldan asılı olmayan effektivliklərini hansı şəraitə borcludurlar?
VI
Məncə, hər iki sualın cavabını kifayət qədər hazırlamışıq. Bu cavab, dini təsəvvürlərin psixi genezisinə nəzər saldıqda ortaya çıxır. Özünü təlimlər kimi təqdim edən bu təsəvvürlər təcrübənin nəticəsi və ya düşüncənin son nəticəsi deyil; onlar insanlığın ən qədim, ən güclü və ən təcili arzularının reallaşdırılması olan illüziyalardır; onların gücünün sirri bu arzuların gücündədir. Artıq bilirik ki, uşaqlıq çarəsizliyinin dəhşətli təəssüratı qorunma ehtiyacını — sevgi ilə qorunma ehtiyacını — oyatmışdır və ata bu ehtiyaca cavab vermişdir; bu çarəsizliyin bütün həyat boyu davam etdiyi haqqındakı dərketmə daha güclü bir atanın mövcudluğuna yapışmağa səbəb olmuşdur. İlahi təqdirin xeyirxah idarəsi həyat təhlükələrindən təşvişi sakitləşdirir, əxlaqi dünya nizamının qurulması insan mədəniyyəti daxilində çox vaxt yerinə yetirilməyən ədalət tələbinin reallaşmasını təmin edir, dünyəvi varlığın gələcək bir həyatla uzadılması bu arzu reallaşmalarının baş verəcəyi məkan və zaman çərçivəsini təmin edir. İnsanın bilmək marağının tapmaca suallarına, məsələn, dünyanın yaranmasına və bədən ilə ruh arasındakı əlaqəyə cavablar bu sistemin fərziyyələri əsasında hazırlanır; uşaqlıq dövründə ata kompleksi ilə bağlı heç vaxt tam aradan qalxmayan münaqişələrin fərdi psixikadan alınması və hamı tərəfindən qəbul edilən bir həllə yönəldilməsi fərdi psixika üçün böyük bir yüngüllük deməkdir.
Bütün bunların illüziya olduğunu dedikdə, sözün həddini müəyyən etməliyəm. İllüziya səhvlə eyni şey deyil, o, mütləq səhv də deyil. Aristotelin zərərli həşəratların çürük maddələrdən yarandığı fikri, ki, cahil xalq bu gün də buna inanır, bir səhv idi; eyni ilə, keçmiş bir həkim nəslinin tabes dorsalisin cinsi azğınlığın nəticəsi olduğu fikri də səhv idi. Bu səhvləri illüziya adlandırmaq sui-istifadə olardı. Buna qarşı, Kolumbun Hindistana yeni bir dəniz yolu kəşf etdiyi fikri illüziya idi. Onun bu səhvə olan arzu hissəsi çox açıqdır. Bəzi millətçilərin hind-avropa xalqlarının yeganə mədəniyyətə qadir insan irqi olduğu iddiasını və ya yalnız psixoanalizin məhv etdiyi, uşağın cinsəlliyi olmayan bir varlıq olduğu inancını illüziya kimi təyin etmək olar. İllüziya üçün insan arzularından qaynaqlanması xarakterikdir; o, bu baxımdan psixiatrik sayıqlama fikrinə yaxınlaşır, lakin sayıqlama fikrinin daha mürəkkəb quruluşu nəzərə alınmasa belə, ondan fərqlənir. Sayıqlama fikrində biz əsasən reallığa zidd olan məqamı vurğulayırıq, illüziya isə mütləq yanlış, yəni reallaşdırıla bilməyən və ya reallıqla ziddiyyət təşkil edən olmaya bilər. Bir şəhərli qızı, məsələn, bir şahzadənin gəlib onu gəlin aparması haqqında illüziya yarada bilər. Bu cür halların bəzilərinin baş verdiyi mümkündür. Məsihin gələcəyi və qızıl bir dövrün qurulacağı inancı çox daha az ehtimallıdır; hökm verən şəxsin fərdi mövqeyindən asılı olaraq, o, bu inancı ya illüziya, ya da sayıqlama fikrinin analoqu kimi təsnif edəcək. Reallıqda özünü doğrultmuş illüziyalara nümunələr tapmaq asan deyil. Lakin alkimistlərin bütün metalları qızıla çevirə biləcəkləri haqqındakı illüziyası belə bir nümunə ola bilər. Çoxlu qızıl, mümkün qədər çox qızıl sahibi olmaq arzusu, sərvətin şərtləri haqqındakı bugünkü dərkimizlə çox səngimişdir, lakin kimya metalların qızıla çevrilməsini artıq qeyri-mümkün saymır. Beləliklə, inancın motivasiyasında istəyin yerinə yetirilməsi önə keçirsə, biz onu illüziya adlandırırıq və onun reallıqla əlaqəsini nəzərə almırıq, eynilə illüziyanın özünün də etibarlılıq təsdiqlərindən imtina etdiyi kimi.
Bu istiqamətdən sonra yenidən dini təlimlərə üz tutduqda, təkrarlayaraq deyə bilərik: Onların hamısı illüziyalardır, sübut edilə bilməz, heç kəs onları doğru qəbul etməyə və ya inanmağa məcbur edilə bilməz. Onlardan bəziləri o qədər inandırıcı deyil, dünyanın reallığı haqqında çətinliklə əldə etdiyimiz hər şeyə o qədər ziddir ki, onları — psixoloji fərqlər müvafiq nəzərə alınmaqla — sayıqlama fikirləri ilə müqayisə etmək olar. Onların əksəriyyətinin reallıq dəyəri haqqında hökm vermək mümkün deyil. Onlar sübut edilə bilmədiyi kimi, təkzib edilə bilməzlər də. Onlara tənqidi şəkildə yaxınlaşmaq üçün hələ kifayət qədər məlumatımız yoxdur. Dünyanın sirrləri tədqiqatımız üçün yavaş-yavaş açılır, elm bu gün bir çox suallara hələ cavab verə bilmir. Lakin elmi iş bizim üçün bizdən kənar reallığı tanımağa aparan yeganə yoldur. İntuisiyadan və özünə dalmadan bir şey gözləmək də yenidən illüziyadır; o, bizə çətin şərh edilən — öz ruhi həyatımız haqqında məlumatlar verə bilər, lakin dini təlimin cavablandırılmasını asanlaşdırdığı suallar haqqında heç vaxt məlumat verə bilməz. Boşluğu öz ixtiyarımızla doldurmaq və fərdi qiymətləndirməyə əsasən dini sistemin bu və ya digər hissəsini az-çox qəbul edilən kimi elan etmək, küfr olardı. Bu suallar çox əhəmiyyətlidir, demək olar ki, müqəddəsdirlər.
Bu məqamda belə bir etiraza hazır olmaq lazımdır: Deməli, hətta qatı skeptiklər belə dinin iddialarının ağılla təkzib edilə bilməyəcəyini etiraf edirsə, niyə mən onlara inanmayım, çünki onların arxasında ənənə, insanların razılığı və məzmununun bütün təsəlliverici cəhətləri durur? Bəli, niyə inanmayım? Heç kəs inanmağa məcbur edilə bilmədiyi kimi, heç kəs inanmamağa da məcbur edilə bilməz. Lakin belə əsaslarla düzgün düşünmə yolları ilə getdiyiniz haqqında özünüzü aldatmayın. Əgər «tənbəl bəhanə» ittihamı heç vaxt yerində olubsa, burada yerindədir. Cəhalət cəhalətdir; bir şeyə inanmaq hüququ ondan irəli gəlmir. Heç bir ağıllı insan digər məsələlərdə bu qədər ehtiyatsız davranmaz və hökmləri, tərəfdarlığı üçün bu qədər kasad əsaslarla kifayətlənməz, yalnız ən yüksək və müqəddəs məsələlərdə buna icazə verir. Həqiqətdə bunlar, artıq dindən uzaqlaşmış olsanız belə, dinə hələ də bağlı olduğunuzu özünüzü və ya başqalarını inandırmaq cəhdləridir. Din məsələləri söhbətə gəldikdə, insanlar bütün mümkün qeyri-samimiliklərə və intellektual qüsurlara yol verirlər. Fəlsəfəçilər sözlərin mənasını elə dərəcədə genişləndirirlər ki, onlar ilkin mənasından demək olar ki, heç nə saxlamır, öz yaratdıqları hər hansı bulanıq abstraksiyanı «Tanrı» adlandırırlar və beləliklə bütün dünya qarşısında deistlər, tanrıya inananlar olurlar, özlərinin daha yüksək, daha saf Tanrı anlayışını kəşf etdikləri ilə fəxr edə bilərlər, baxmayaraq ki, onların Tanrısı artıq mahiyyətsiz kölgədir və dini təlimin güclü şəxsiyyəti deyil. Tənqidçilər dünyanın bütövlüyü qarşısında insanın kiçikliyini və acizliyini hiss etdiyini etiraf edən insanı «dərin dindar» elan etməkdə israr edirlər, baxmayaraq ki, dindarlığın mahiyyətini bu hissin özü deyil, əksinə, növbəti addım — bu hisslə bağlı çarə axtaran reaksiya təşkil edir. Daha uzağa getməyən, böyük dünyada insanın əhəmiyyətsiz rolunu təvazökarlıqla qəbul edən şəxs, sözün həqiqi mənasında, daha çox dinsizdir.
Bu araşdırmanın planına dini təlimlərin həqiqət dəyərinə münasibət bildirmək düşmür. Bizə onların psixoloji təbiətcə illüziyalar olduğunu müəyyən etmək kifayətdir. Amma bu aşkarlamanın, bir çoxları üçün ən vacib görünən suala münasibətimizə güclü təsir etdiyini gizlətməyə ehtiyacımız yoxdur. Dini təlimlərin hansı dövrlərdə yaradıldığını təxminən bilirik və hansı insanlar tərəfindən yaradıldığını da bilirik. Əgər hələ bunun hansı motivlərlə baş verdiyini öyrənsək, onda dini problemə münasibətimiz nəzərəçarpan dəyişiklikə uğrayır. Özümüzə deyirik, əgər kainatın yaradıcısı və xeyirxah təqdir olan Tanrı, əxlaqi dünya nizamı və axirət həyatı olsaydı, çox gözəl olardı, amma bütün bunların bizim arzuladığımız kimi olması çox təəccüblüdür. Və daha da qəribə olardı ki, bizim kasıb, cahil, azad olmayan atalarımız bu çətin dünya sirrlərinin həllini tapmağa müvəffəq olmuş olsunlar.
VII
Dini təlimləri illüziya kimi tanıdıqdan sonra, dərhal başqa bir sual yaranır: yüksək tutduğumuz və həyatımızı idarə etməsinə imkan verdiyimiz digər mədəni sərvətlər də oxşar təbiətdədir? Dövlət qurumlarımızı tənzimləyən şərtlər də eyni şəkildə illüziya adlandırıla bilərmi, mədəniyyətimizdə cinslər arası münasibətlər bir və ya bir neçə erotik illüziya ilə bulanıqlaşdırılırmı? Şübhəmiz bir dəfə oyandıqda, müşahidə və düşüncənin elmi işdə tətbiqi ilə xarici reallıqdan bir şey öyrənə biləcəyimiz inancımızın daha yaxşı əsaslandırılıb-əsaslandırılmadığı sualından da çəkinməyəcəyik. Heç nə bizi müşahidəni öz varlığımıza yönəltməyi və düşüncəni özünə tənqid vasitəsi kimi istifadə etməyi təqdir etməkdən saxlamamalıdır. Burada bir sıra araşdırmalar açılır, onların nəticəsi bir «dünyagörüşü»nün qurulması üçün həlledici olmalıdır. Hiss edirik ki, belə bir səy israf edilməyəcək və ən azı qismən şübhəmizi əsaslandıracaq. Lakin müəllifin gücü belə geniş bir vəzifəyə çatmır, o, məcburi olaraq işini bu illüziyalardan yalnız birinə, yəni dini illüziyaya yönəldir.
Rəqibimizin ucadan eşidilən səsi bizə indi dayanmağı əmr edir. Qadağan olunmuş hərəkətlərimizə görə cavab verilməli olacağıq. O, bizə deyir: "Arxeoloji maraqlar həqiqətən təqdirəlayiqdir, lakin qazıntılarla dirilərin yaşayış yerlərinin təməli laxladılaraq onların uçmasına və insanların xarabalıqlar altında qalmasına səbəb olunursa, belə qazıntılar aparılmaz. Dini təlimlər, digər istənilən mövzu kimi, haqqında mülahizə yürütmək üçün mövzu deyil. Mədəniyyətimiz onların üzərində qurulub və insan cəmiyyətinin qorunması, insanların əksəriyyətinin bu təlimlərin həqiqiliyinə inanmasını şərt kimi qoyur. Əgər onlara hər şeyə qadir və tam ədalətli Tanrının, ilahi dünya nizamının və gələcək həyatın olmadığını öyrədilsə, mədəniyyət qaydalarına riayət etmək öhdəliyindən azad hiss edəcəklər. Hər kəs ləngiməsiz, təşvişsiz, antisosial, eqoist həvəslərinə tabe olacaq, gücünü nümayiş etdirməyə çalışacaq, xaos yenidən başlayacaq, onu biz çoxminillik mədəniyyət işi ilə ram etmişdik. Hətta dinin həqiqətə malik olmadığını bilsək və sübut edə bilsək belə, bunu gizlətməli və «elə bil ki» fəlsəfəsinin tələb etdiyi kimi davranmalıyıq. Hamının qorunması naminə! Və bu təşəbbüsün təhlükəliliyini kənara qoysaq belə, o, həm də məqsədsiz qəddarlıqdır. Saysız-hesabsız insan dinin təlimlərində yeganə təsəllilərini tapır, yalnız onların köməyi ilə həyata dözə bilirlər. İnsanların bu dayaqdan məhrum edilməsi istənilir və onlara bunun əvəzinə daha yaxşı heç nə verilmir. Elmin hazırda çox az şey bacardığı qəbul edilib, lakin o, daha da irəliləsə belə, insanlara kifayət etməyəcək. İnsanın soyuq elm ilə heç vaxt ödənilə bilməyəcək digər tələbləri də var və insan həyatında intellektin həvəslər qarşısında nə qədər geri çəkildiyini həmişə vurğulayan bir psixoloqun, insanların əlindən qiymətli bir arzu doyumunu almağa və onları intellektual qida ilə kompensasiya etməyə çalışması çox qəribədir, hətta qeyri-mütənasibliyin zirvəsidir. Bu, bir anda çoxlu ittihamdır! Lakin mən onların hamısına cavab verməyə hazıram və üstəlik, mədəniyyətin dinlə olan mövcud münasibətini qorumağın, onu həll etməkdən daha böyük təhlükə yaratdığını iddia edəcəyəm. Yalnız cavabımla haradan başlamalı olduğumu demək olar ki, bilmirəm.
Bəlkə də öz təşəbbüsümü tamamilə zərərsiz və təhlükəsiz hesab etdiyimə dair bəyanatla başlayım. İntellektin şişirdilməsi bu dəfə mənim tərəfdə deyil. Əgər insanlar rəqiblərin təsvir etdiyi kimidirsə — və mən buna etiraz etmək istəmirəm — onda dindar birinin mənim izahlarımın təsiri altında inancını əlindən aldırmaq təhlükəsi yoxdur. Bundan əlavə, məndən əvvəl başqa, daha yaxşı adamların daha tam, daha güclü və daha təsirli şəkildə söyləmədiyi heç nə deməmişəm. Bu adamların adları məlumdur; onları qeyd etməyəcəyəm, çünki özümü onların sırasında yerləşdirmək istədiyim təəssüratı yaratmaq istəmirəm. Mən yalnız — mənim təqdimatımda yeganə yeni olan budur — böyük sələflərimin tənqidinə bir az psixoloji əsaslandırma əlavə etdim. Daha əvvəl nail olunmayan təsiri məhz bu əlavənin məcburi şəkildə yaradacağını gözləmək çətindir. Əlbəttə, indi mənə belə sual verilə bilər: təsirsiz olduğuna əmin olduğunuz şeyləri niyə yazırsınız? Amma buna sonra qayıdaq.
Bu nəşrin zərər verə biləcəyi yeganə şəxs mənəm. Səthilik, dar düşüncəlilik, idealizm və insanlığın ən yüksək maraqlarını anlamaq qabiliyyətinin çatışmazlığı üzündən ən xoşagəlməz ittihamlar eşitməli olacağam. Amma bir tərəfdən bu iradlar mənə yeni deyil, digər tərəfdən isə gənc yaşlarından çağdaşlarının narazılığına məhəl qoymamış adam üçün, tezliklə hər cür lütf və bədxahlıqdan uzaq düşəcəyinə əmin olduğu qocalıqda bunun nə əhəmiyyəti ola bilər? Əvvəllər vəziyyət fərqli idi: belə fikirlər söyləməklə insan öz yer üzü ömrünün şübhəsiz qısalmasına və axirət həyatı haqqında öz təcrübəsini qazanmaq imkanının sürətlə yaxınlaşmasına nail olurdu. Amma təkrar edirəm, o zamanlar keçib və bu gün belə yazı müəllif üçün də təhlükəsizdir. Ən çoxu, kitabın bu və ya digər ölkədə tərcümə və yayılmasına icazə verilməyə bilər — təbii ki, məhz öz mədəniyyətinin yüksək səviyyəsinə əmin olan ölkədə. Lakin insan ümumiyyətlə istəklərdən imtina və taleyə təslimiyyəti müdafiə edirsə, bu ziyana da dözə bilməlidir.
Sonra məndə bu sual yarandı: bu yazının nəşri yenə də kiməsə bəla gətirə bilməzmi? Doğrudur, heç bir şəxsə yox, amma bir işə, psixoanaliz işinə. Onun mənim yaratdığım olduğunu inkar etmək olmaz, ona qarşı kifayət qədər inamsızlıq və bədxahlıq göstərilib; indi mən belə xoşagəlməz fikirlərlə çıxış edərkən, bunu mənim şəxsimdən psixoanalizə keçirməyə həddindən artıq hazır olacaqlar. İndi görünür, deyəcəklər ki, psixoanaliz hara aparır. Maska düşüb; Tanrının və əxlaqi idealın inkarına — biz bunu həmişə ehtimal etmişdik. Kəşfdən çəkindirmək üçün bizə psixoanalizin dünyagörüşü olmadığını və heç bir dünyagörüşü yarada bilməyəcəyini təlqin ediblər.
Bu səs-küy mənə həqiqətən xoşagəlməz olacaq, bir çox əməkdaşlarım xatirinə — onlardan bəziləri dini problemlərə olan mövqeyimi ümumiyyətlə bölüşmürlər. Amma psixoanaliz artıq çoxlu fırtınalardan sağ çıxıb, onu bu yeni fırtınaya da məruz qoymaq lazımdır. Həqiqətdə psixoanaliz bir tədqiqat metodudur, məsələn, infinitesimal hesab kimi qeyri-tərəfli bir alətdir. Əgər bir fizik onun köməyi ilə yerin müəyyən bir vaxtdan sonra məhv olacağını aşkar edərsə, insan yenə də hesabın özünə destruktiv təmayüllər aid etməkdən və ona görə onu qınamaqdan çəkinəcək. Burada dinlərin həqiqət dəyərinə qarşı dediyim hər şey psixoanalizə lazım deyildi, onun yaranmasından çox əvvəl başqaları tərəfindən deyilmişdi. Psixoanalitik metodun tətbiqindən dinin həqiqət məzmununa qarşı yeni bir arqument əldə etmək olarmı, din üçün təəssüf, amma dinin müdafiəçiləri psixoanalizdən eyni haqla istifadə edərək, dini təlimin affektiv əhəmiyyətini tam qiymətləndirəcəklər.
Yaxşı, müdafiəyə davam etmək üçün: din insan mədəniyyətinə açıq-aydın böyük xidmətlər göstərib, antisosial həvəslərin dizginlənməsinə çox töhfə verib, amma kifayət qədər deyil. O, minilliklər boyu insan cəmiyyətinə hökm edib; nəyə qadir olduğunu göstərmək üçün vaxtı olub. Əgər o, insanların əksəriyyətini xoşbəxt etmək, onlara təsəlli vermək, həyatla barışdırmaq, onları mədəniyyət daşıyıcıları etmək bacarırdısa, heç kim mövcud vəziyyətin dəyişdirilməsinə can atmaq fikrinə düşməzdi. Bunun əvəzinə nə görürük? Qorxunc dərəcədə çox sayda insanın mədəniyyətdən narazı və onun içində bədbəxt olduğunu, onu silkinib atılmalı olan bir yük kimi qəbul etdiyini, bu insanların ya bütün qüvvələrini bu mədəniyyətin dəyişdirilməsinə sərf etdiyini, ya da mədəniyyət düşmənliyində o qədər irəli getdiyini ki, mədəniyyət və həvəslərin məhdudlaşdırılması haqqında heç nə bilmək istəmədiklərini. Bizə burada itiraz edəcəklər, bu vəziyyət məhz dinin insan kütlələri üzərindəki təsirinin bir hissəsini itirməsinə, elmi irəliləyişlərin təəssüf hissi doğuran təsiri nəticəsində yaranmasına görədir. Biz bu razılığı və onun əsaslandırmasını qeyd edəcəyik və sonra məqsədlərimiz üçün ondan istifadə edəcəyik, amma itirazın özü qüvvəsizdir.
Şübhəlidir ki, dini təlimlərin məhdudiyyətsiz hökmranlığı dövründə insanlar ümumilikdə bu gündəkindən daha xoşbəxt idilər, əxlaqi baxımdan isə heç vaxt belə deyildilər. Onlar həmişə dini qaydaları formal xarakterə salmağı və beləliklə onların məqsədlərini pozmağı bacarıblar. Dinə itaəti qorumaq məsuliyyətini daşıyan keşişlər onlara bu işdə kömək edirdilər. Tanrının xeyirxahlığı onun ədalətinə mane olmalı idi. İnsan günah işləyirdi, sonra qurban kəsirdi və ya kəffarə verirdi və sonra yenidən günah işləmək üçün azad idi. Rus daxili dünyası, ilahi lütfün bütün xoşbəxtliklərindən həzz almaq üçün günahın vacib olduğu, əslində isə Tanrının razı olduğu bir əməl olduğu nəticəsinə yüksəlib. Kahinlərin kütlələrin dinə olan itaətkarlığını yalnız insanın həvəs təbiətinə bu qədər böyük imtiyazlar verərək qoruya bildikləri açıq-aşkar görünür. Belə qaldı: Yalnız Tanrı güclü və yaxşıdır, insan isə zəif və günahkardır. Qeyri-əxlaqi davranış bütün dövrlərdə dinə əxlaq qədər dəstək tapmışdır. Əgər dinin insanları xoşbəxt etmək, mədəniyyətə uyğunluq və əxlaqi məhdudiyyət baxımından nailiyyətləri daha yaxşı deyilsə, onda biz onun insanlıq üçün zəruriyyətini artıq qiymətləndirib-qiymətləndirmədiyimiz və mədəniyyət tələblərimizi ona əsaslandırmağın ağıllı olub-olmadığı sualı ortaya çıxır.
Şübhəsiz ki, mövcud vəziyyəti nəzərdən keçirin. Dinin artıq insanlara əvvəlki kimi eyni təsirə malik olmadığı barədə etirafı eşitdik. (Burada söhbət Avropa-Xristian mədəniyyətindən gedir.) Bu, onun vədlərinin azalmasına görə deyil, insanlara daha az inandırıcı görünməsinə görədir. Bu dəyişikliyin səbəbinin insan cəmiyyətinin yuxarı təbəqələrində elmi ruhun güclənməsi olduğunu qəbul edək. (Bəlkə də yeganə səbəb deyil.) Tənqid dini sənədlərin sübut gücünü zəiflətdi, təbiət elmləri onlardakı səhvləri aşkarladı, müqayisəli tədqiqatlar bizə hörmət bəslədiyimiz dini təsəvvürlərin ibtidai xalqların və dövrlərin zehni məhsulları ilə fəlakətli oxşarlığını üzə çıxardı.
Elmi ruh, dünyadakı şeylərə qarşı müəyyən bir münasibət yaradır; dinin şeyləri qarşısında bir müddət dayanır, tərəddüd edir, nəhayət, burada da həddi keçir. Bu prosesdə heç bir dayanma yoxdur, insanlar bizim biliklərimizin xəzinələrinə nə qədər çox əl çatdırırlarsa, dini inanclardan, əvvəlcə yalnız onun köhnəlmiş, qəbuledilməz örtüklərindən, sonra isə onun fundamental fərziyyələrindən uzaqlaşma bir o qədər yayılır. Amerikalılar, Deytonda meymun prosesini təşkil edən, yalnız öz ardıcıl mövqelərini nümayiş etdirdilər. Qarşısıalınmaz keçid digər hallarda yarımçıqlıqlar və qeyri-samimiliklər üzərindən baş verir.
Təhsilli və zehni əməklə məşğul olanlardan mədəniyyət üçün az təhlükə gözləmək olar. Mədəni davranış üçün dini motivlərin başqa dünyəvi motivlərlə əvəz edilməsi onlarda səssizcə baş verəcək, üstəlik, onların böyük hissəsi özləri mədəniyyət daşıyıcılarıdır. Təhsilsiz, əzilmiş böyük kütlənin vəziyyəti isə fərqlidir, onların mədəniyyətin düşməni olmaq üçün bütün əsasları var. Artıq Tanrıya inanmadıqlarını öyrənməyincə, hər şey yaxşıdır. Amma onlar bunu öyrənəcəklər, şübhəsiz, hətta mənim bu yazım dərc edilməsə belə. Və onlar elmi düşüncənin nəticələrini qəbul etməyə hazırdırlar, lakin elmi düşüncənin insanda yaratdığı dəyişiklik onların içində hələ baş verməyib. Burada bu kütlələrin mədəniyyət düşmənçiliyinin, öz məcbur edən hakimində aşkarladıqları zəif nöqtəyə hücum etməsi təhlükəsi yoxdurmu? Əgər insan yalnız əziz Tanrının qadağan etdiyi və bu və ya digər həyatda ağır cəzalandırılacağı üçün qonşusunu öldürməyə icazəsi yoxdursa, amma sonra əziz Tanrının olmadığını, onun cəzasından qorxmağa ehtiyac olmadığını öyrənirsə, o zaman o, şübhəsiz ki, arxayın öldürəcək və yalnız dünyəvi güclə bundan saxlanıla bilər. Deməli, ya bu təhlükəli kütlələrin ən sərt nəzarəti, ağılın oyadılması üçün bütün fürsətlərin ehtiyatla bloklanması və ya mədəniyyət ilə din arasındakı münasibətin köklü nəzərdən keçirilməsi.
VIII
İnsan düşünə bilər ki, bu son təklifin icrasına xüsusi çətinliklər mane olmamalıdır. Doğrudur, insan bundan sonra bir şeydən imtina edir, lakin bəlkə daha çox qazanır və böyük bir təhlükədən qaçınır. Lakin insanlar bundan qorxurlar, sanki mədəniyyəti daha böyük bir təhlükəyə atırlarmış kimi. Müqəddəs Bonifatsi saksonlar tərəfindən müqəddəs sayılan ağacı kəsdiyi zaman, ətrafdakılar bu günahın nəticəsi kimi dəhşətli bir hadisə gözləyirdilər. Bu baş vermədi və saksonlar vaftiz qəbul etdilər.
Əgər mədəniyyət qonşunu, yəni nifrət etdiyin, yoluna mane olan və ya malına göz dikdiyin şəxsi öldürməmək əmrini veribsə, bu, açıq-aydın, əks halda mümkün olmayacaq insan birgə yaşayışının maraqları naminə edilib. Çünki qatil qurbanın qohumlarının qisasını öz üzərinə çəkəcək və eyni dərəcədə belə zorakılığa daxili meyl duyan digərlərinin gizli paxıllığını qazanacaq.
Beləliklə, o, qisasından və ya talanından uzun müddət sevinməyəcək, əksinə, tezliklə özünün də öldürüləcəyinə dair bütün ehtimallar olacaq. Hətta o, fərdi rəqibə qarşı qeyri-adi güc və ehtiyatla qorunsa belə, zəiflərin birləşməsinə məğlub olardı. Əgər belə bir birləşmə yaranmasaydı, öldürmələr sonsuz davam edərdi və nəticədə insanlar bir-birini məhv edərdilər. Bu, fərdlər arasında Korsikada hələ də ailələr arasında, digər yerlərdə isə yalnız millətlər arasında davam edən eyni vəziyyətdir. Həyat təhlükəsizliyinin hamı üçün bərabər təhlükəsi insanları cəmiyyətə birləşdirir; bu cəmiyyət fərdə öldürməyi qadağan edir və qadağanı pozan şəxsin ortaq öldürülməsi hüququnu özündə saxlayır. Bu, ədalət və cəzadır.
Lakin biz öldürmə qadağasının bu rasional əsaslandırmasını bölüşmürük, əksinə, Allahın bu qadağanı verdiyini iddia edirik. Beləliklə, Onun niyyətlərini təxmin etməyə cəsarət edirik və görürük ki, O da insanların bir-birini məhv etməsini istəmir. Bu cür hərəkət etməklə, mədəniyyət qadağasını xüsusi bir təntənə ilə bürüyürük, lakin bununla onun icrasını Allaha inamdan asılı etmə riskini götürürük. Əgər biz bu addımı geri çəksək, iradəmizi artıq Allaha yükləməsək və sosial əsaslandırma ilə kifayətlənsək, həmin mədəniyyət qadağasının təntənəli şəkildə ucaldılmasından imtina etmiş olarıq, lakin onun təhlükə altına düşməsinin də qarşısını almış olarıq. Lakin biz başqa bir şey də qazanırıq. Bir növ yayılma və ya yoluxma nəticəsində müqəddəslik, toxunulmazlıq, hətta o dünyaya aidlik xarakteri bir neçə böyük qadağadan bütün digər mədəni qurumlara, qanunlara və qaydalara yayılmışdır. Lakin bu qurumlara müqəddəslik halqası çox vaxt yaraşmır; onlar yalnız zaman və yerinə görə əks qərarlar qəbul edərək öz-özünü dəyərsizləşdirmir, həm də insanın qüsurlu olduğunu göstərən bütün əlamətləri nümayiş etdirirlər. Onların arasında qısagörən təşvişin məhsulu, dar maraqların ifadəsi və ya yetərsiz fərziyyələrdən çıxarılmış nəticə olanları asanlıqla tanımaq olar. Onlara yönəldilən tənqid, daha yaxşı əsaslandırılmış digər mədəni tələblərə olan hörməti də arzuolunmaz dərəcədə azaldır. Tanrının özünün nə tələb etdiyi ilə hər şeyə qadir parlamentin və ya yüksək magistratın avtoritetindən irəli gələn şeyi ayırmaq çətin vəziyyət olduğundan, Tanrını ümumiyyətlə işin xaricində saxlamaq və bütün mədəni qurumların və qaydaların təmiz insan mənşəyini dürüstlüklə etiraf etmək şübhəsiz üstünlük olardı. Tələb olunan müqəddəsliklə birlikdə bu əmrlərin və qanunların sərtliyi və dəyişməzliyi də ortadan qalxardı. İnsanlar anlaya bilərdilər ki, bu qanunlar onlara hökm etmək üçün deyil, əksinə, onların maraqlarına xidmət etmək üçün yaradılıb; onlar qanunlara qarşı daha mehriban münasibət bəsləyər, ləğv edilməsini deyil, yalnız təkmilləşdirilməsini hədəfləyərdilər. Bu, mədəni təzyiq ilə barışığa aparan yolda vacib bir irəliləyiş olardı.
Mədəni qaydaların təmiz rasional əsaslandırılması, yəni sosial zərurətə əsaslandırılması haqqında müdafiəmiz burada gözlənilmədən bir şübhə ilə dayandırılır. Biz qətlin qadağan edilməsinin yaranmasını nümunə götürdük. Bəs bizim bu hadisə haqqındakı təsvirimiz tarixi həqiqətə uyğundurmu? Qorxuruq ki, yox; o, sadəcə rasionalist bir quruluş kimi görünür. Biz insan mədəniyyət tarixinin məhz bu hissəsini psixoanaliz köməyi ilə öyrəndik və bu səylərə əsaslanaraq, həqiqətən vəziyyətin fərqli olduğunu söyləməliyik. Təmiz ağlı məntiqi motivlər bu günkü insanda belə ehtiraslı təkanlara qarşı çox az şey edir; ibtidai dövrün insan heyvanında onlar nə qədər aciz olmalı idilər! Ola bilər ki, onun nəslindən olanlar bu gün də bir-birini çəkinmədən öldürərdilər, əgər həmin qətllərdən biri, yəni ibtidai atanın qətl edilməsi, qarşıdurulmaz və ağır nəticəli bir hissi reaksiya doğurmasaydı. Bu hadisədən irəli gələn əmr budur: öldürməməlisən, totemizm dövründə yalnız ata əvəzedicisinə aid olan, sonradan başqalarına da şamil edilən və bu gün belə istisnasız icra olunmayan əmr.
Amma o ilkin ata, burada təkrarlamaya ehtiyac duymadığım izahlara görə, Tanrının ilkin nümunəsi, sonrakı nəsillərin Tanrı obrazını formalaşdırdığı model olmuşdur. Beləliklə, dini təsvir haqlıdır, Tanrı həqiqətən o qadağanın yaranmasında iştirak etmişdir, onu sosial zərurətin dərk edilməsi deyil, onun təsiri yaratmışdır. Və insan iradəsinin Tanrıya köçürülməsi tamamilə haqlıdır, çünki insanlar atanı zorakılıqla ortadan qaldırdıqlarını bilirdilər və qəbahətli əməllərinə cavab olaraq bundan sonra onun iradəsinə hörmət etməyi qərara aldılar. Beləliklə, dini təlim bizə tarixi həqiqəti, əlbəttə müəyyən bir dəyişikliyə və örtüyə salınmış şəkildə çatdırır; bizim rasional təsvirimiz onu inkar edir.
İndi görürük ki, dini təsəvvürlər xəzinəsi yalnız arzuların yerinə yetirilməsini deyil, həm də əhəmiyyətli tarixi xatirələri ehtiva edir. Keçmişlə gələcəyin bu qarşılıqlı təsiri, dinə hansı misilsiz güc verir! Amma bəlkə də bir analoji vasitəsilə bizə artıq başqa bir dərketmə də aydın olur. Anlayışları yetişdikləri zəmindən uzaqlaşdırmaq yaxşı deyil, lakin bu uyğunluğu ifadə etməliyik. Uşaq haqqında bilirik ki, o, mədəniyyətə doğru inkişafını, bəzən daha aydın, bəzən daha az aydın nevroz mərhələsindən keçmədən yaxşı davam etdirə bilməz. Bu, uşağın sonradan faydasız olan çoxluqda həvəs tələblərini rasional zəhmətlə boğa bilməməsi, əksinə, adətən arxasında təşviş motivi duran sıxışdırma aktları ilə nəzarət altına alma məcburiyyətində qalması ilə əlaqədardır. Bu uşaq nevrozlarının əksəriyyəti böyümə dövründə öz-özünə aradan qalxır, xüsusilə uşaq dövrünün məcburiyyət nevrozları bu taleyə malikdir. Qalan hissəni psixoanalitik müalicə də daha sonra həll etməlidir. Tamamilə eyni şəkildə, insanlığın bütününün öz əsrlər boyu inkişafı zamanı nevrozlara analog olan vəziyyətlərə düşdüyünü qəbul etmək lazımdır; bu, elə həmin səbəblərdən irəli gəlir ki, insanlıq cəhalət və zəka zəifliyi dövründə insan birgə yaşayışı üçün zəruri olan həvəslərdən imtinaları yalnız saf affektiv qüvvələr vasitəsilə təmin edə bilmişdir. Qədim dövrdə baş vermiş sıxışdırmaya bənzər proseslərin nəticələri mədəniyyətə uzun müddət təsir göstərməyə davam etdi. Din ümumbəşəri məcburiyyət nevrozu olardı; uşaqdakı kimi, o da Edip kompleksindən, atayla olan münasibətdən qaynaqlanardı. Bu görüşə görə, dindən üz döndərmə böyümə prosesinin taleyüklü amansızlığı ilə baş verməlidir və biz məhz indi bu inkişaf mərhələsinin ortasındayıq. Bizim davranışımız onda anlayışlı bir tərbiyəçinin nümunəsinə uyğun olmalıdır: o, yaxınlaşan yenidənqurmaya qarşı çıxmır, əksinə onu dəstəkləməyə və onun gələcək zorakılıqla tətbiqinin qarşısını almağa çalışır. Dinin mahiyyəti bu analoji ilə tükənmir. Bir tərəfdən, yalnız fərdi bir məcburiyyət nevroz kimi məcburi məhdudiyyətlər gətirirsə, digər tərəfdən, yalnız izolyasiya olunmuş şəkildə amentiya, yəni səadətli hallüsinativ çaşqınlıqda rast gəldiyimiz reallığın inkarı ilə müşayiət olunan arzu illüziyaları sistemini ehtiva edir. Bunlar yalnız, sosial hadisənin anlaşılmasına çalışdığımız müqayisələrdən ibarətdir; fərdi patologiya isə bizə buna tam dəyərli bir qarşılıq vermir.
Dəfələrlə (məndən və xüsusilə T. Raykdan) göstərilmişdir ki, dinin məcburiyyət nevrozu ilə analogiyası hansı təfərrüatlara qədər izlənilə bilər və dinin formalaşmasının xüsusiyyətlərinin və taleyinin nə qədəri bu yolla başa düşülə bilər. Buna uyğun gələn bir fakt da var ki, dindar insan müəyyən nevroz xəstəliklərinin təhlükəsindən yüksək dərəcədə qorunur; ümumi nevrozun qəbul edilməsi ona fərdi nevroz formalaşdırmaq vəzifəsindən azad edir.
Müəyyən dini təlimlərin tarixi dəyərinin qavranılması onlara olan hörmətimizi artırır, lakin mədəni qaydaların əsaslandırılmasından onları geri çəkmək təklifimizi dəyərsiz etmir. Əksinə! Bu tarixi qalıqların köməyi ilə biz dini təlimləri, sanki, nevroz qalıqları kimi qəbul etməyə başladıq və indi deyə bilərik ki, nevroz xəstəsinin analitik müalicəsində olduğu kimi, sıxışdırma nəticələrini rasional zehni işin nəticələri ilə əvəz etmək üçün vaxt çatmışdır. Bu yenidən işləmə zamanı mədəni qaydaların təntənəli şəkildə ucaldılmasından imtina ilə kifayətlənilməyəcəyini, onların ümumi nəzərdən keçirilməsinin bir çoxları üçün ləğv edilməyə səbəb olacağını gözləmək olar, lakin buna təəssüf etmək çətindir. İnsanların mədəniyyətlə barışdırılması vəzifəsi bu yolla böyük dərəcədə həll olunacaq. Mədəni qaydaların rasional əsaslandırılmasında tarixi həqiqətdən imtina etmək bizə təəssüf hissi yaratmamalıdır. Dini təlimlərin ehtiva etdiyi həqiqətlər o qədər təhrif olunmuş və sistemli şəkildə pərdələnmişdir ki, insan kütləsi onları həqiqət kimi tanıya bilmir. Bu, uşağa leyləyin yeni doğulmuşları gətirdiyini söylədiyimiz halda olduğu kimidir. Bununla da biz həqiqəti simvolik örtükdə söyləyirik, çünki böyük quşun nə demək olduğunu bilirik. Amma uşaq bunu bilmir, yalnız təhrif hissəsini eşidir, aldadıldığını düşünür və bilirik ki, böyüklərə qarşı etimadsızlığı və inadsızlığı çox vaxt məhz bu təəssürata əsaslanır. Belə simvolik həqiqət örtüklərinin ötürülməsindən çəkinməyin və uşağa real vəziyyətlər haqqında onun intellektual səviyyəsinə uyğun məlumat verməkdən imtina etməməyin daha yaxşı olduğuna qərar verdik.
IX
Bir-biri ilə uzlaşdırılması çətin olan ziddiyyətlərə yol verirsiniz. Əvvəlcə iddia edirsiniz ki, sizin kimi bir əsər tamamilə təhlükəsizdir. Heç kim belə müzakirələrlə dini inancını itirməyəcək. Lakin sonradan aydın olur ki, məqsədiniz bu inancı sarsıtmaq olduğuna görə, soruşmaq olar: niyə onları açıqlayırsınız? Başqa bir yerdə isə etiraf edirsiniz ki, insanın artıq Allaha inanmadığını öyrənməsi təhlükəli, hətta çox təhlükəli ola bilər. O, indiyə qədər itaətkar idi, indi isə mədəni qaydalara qarşı itaəti kənara atır. Sizin bütün arqumentiniz, dini motivasiyanın mədəniyyət qadağaları üçün təhlükə yaratdığı iddiası, inananın inanmayana çevrilə biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanır, bu isə tam ziddiyyətdir. "Digər bir ziddiyyət ondadır ki, siz bir tərəfdən insanın zəka ilə idarə edilə bilməyəcəyini etiraf edirsiniz, o, ehtirasları və həvəs tələbləri ilə idarə olunur, digər tərəfdən isə onun mədəniyyətə itaətinin affektiv əsaslarını rasional olanlarla əvəz etmək təklifini irəli sürürsünüz. Bunu anlayan anlasın. Mənə elə gəlir ki, ya birincisi, ya da ikincisi doğrudur." "Həmçinin, tarixdən heç nə öyrənməmisiniz? Dini ağla əvəz etmək cəhdi artıq bir dəfə, rəsmi şəkildə və böyük miqyasda həyata keçirilmişdir. Fransız İnqilabını və Robespyeri xatırlayırsınız, elə deyilmi? Amma həmçinin bu eksperimentin qısa ömürlü və acınacaqlı uğursuzluğunu da xatırlayın. İndi Rusiyada bu yenidən təkrarlanır, nəticənin necə olacağını bilmək üçün maraqlanmağımıza ehtiyac yoxdur. İnsanın dinə ehtiyac duymadan yaşaya bilməyəcəyini qəbul edə biləcəyimizi düşünmürsünüz? "Özünüz dediniz ki, din sadəcə məcburiyyət nevrozundan ibarət deyil. Amma dinin bu digər tərəfi haqqında danışmadınız. Sizə nevrozla analogiyanı davam etdirmək kifayət edir. İnsanları nevrozdan azad etmək lazımdır. Bu prosesdə itirilən digər şeylər sizi narahat etmir." Ziddiyyət təəssüratı, yəqin ki, mürəkkəb məsələləri çox tələsik nəzərdən keçirdiyim üçün yarandı. Bəzi şeyləri sonradan izah edə bilərik. Mən hələ də iddia edirəm ki, mənim yazım bir baxımdan tamamilə zərərsizdir. Heç bir mömin bu və ya oxşar arqumentlərlə imanından şübhəyə düşməyəcəkdir. Möminin dinin məzmununa müəyyən nəvazişli bağları var. Şübhəsiz ki, eyni mənada inanmayan saysız-hesabsız başqaları da var. Onlar dinin təhdidləri ilə qorxudulduqları üçün mədəni qaydalara itaət edirlər və dinin özünü onları məhdudlaşdıran reallığın bir hissəsi kimi qəbul etməli olduqları müddətcə dindən qorxurlar. Onlar reallıq dəyərinə olan inanclarını tərk etməyə başladıqları anda qopub gedirlər, lakin buna da arqumentlər təsir göstərmir. Onlar digərlərinin də dindən qorxmadığını gördükləri zaman dindən qorxmağı dayandırırlar və mən onların mənim yazımı nəşr etməsəm belə, dini təsirin zəifləməsini öyrənəcəklərini iddia etmişəm.
Amma mən inanıram ki, siz mənə yönəltdiyiniz digər ziddiyyətə daha çox əhəmiyyət verirsiniz. İnsanlar ağlına uyğun səbəblərə o qədər az açıqdırlar ki, tamamilə həvəs istəkləri tərəfindən idarə olunurlar. Bəs niyə onlardan həvəs doyumunu alıb ağlabatan səbəblərlə əvəz etmək lazımdır? Həqiqətən, insanlar belədir, amma siz özünüzə sual vermisinizmi ki, onların belə olması şərtdir, yoxsa onların ən dərin təbiəti onları buna məcbur edir? Antropoloq uşaqlarının başlarını erkən yaşdan bintlərlə deformasiyaya uğradan bir xalqın kəllə indeksini təyin edə bilərmi? Sağlam bir uşağın parlaq zəkası ilə orta yetkinin zəif düşüncəsi arasındakı kədərli ziddiyyəti düşünün. Dini tərbiyənin bu nisbi cılızlaşmada böyük günahı olması tamamilə qeyri-mümkündürmü? Məncə, təsirlənməmiş bir uşağın Allah və bu dünyadan kənar şeylər haqqında düşünməyə başlaması çox uzun çəkərdi. Bəlkə də bu düşüncələr onun əcdadlarının keçdiyi eyni yolları gedərdi, amma bu inkişafı gözləmir, ona dini təlimləri nə marağı, nə də onların əhəmiyyətini dərk etmək qabiliyyəti olmayan bir zamanda təqdim edirlər. Cinsi inkişafın gecikdirilməsi və dini təsirin erkən başlaması, bu, bu günkü pedaqogikanın proqramındakı iki əsas məqamdır, elə deyilmi? Uşağın düşüncəsi oyandığı zaman, dini təlimlər artıq toxunulmaz hala gəlmiş olur. Amma düşünürsünüzmü ki, düşüncə funksiyasının güclənməsi üçün cəhənnəm cəzalarının təhdidi ilə belə əhəmiyyətli bir sahənin bağlanması çox faydalıdır? Bir dəfə dini təlimlərin ona təqdim etdiyi bütün absurdluqları tənqidsiz qəbul etməyə və hətta onlar arasındakı ziddiyyətləri görməməzlikdən gəlməyə alışan birinin zəif düşüncəsi bizi çox təəccübləndirməməlidir. İndi bizdə həvəslərimizi idarə etmək üçün ağıldan başqa vasitə yoxdur. Düşünmə qadağalarının hakimiyyəti altında olan şəxslərin psixoloji idealı, yəni ağılın üstünlüyünü əldə edəcəklərini necə gözləmək olar? Siz həmçinin bilirsiniz ki, qadınlara ümumiyyətlə, belə deyilən «fizyoloji axmaqlıq» — yəni kişilərin ağılından aşağı olan bir zəka nisbət edilir. Faktın özü mübahisəlidir, onun izahı şübhəlidir, lakin bu intellektual qüsurluğun ikincil təbiətinə dəlil kimi qadınların erkən qadağaların sərtliyindən əziyyət çəkməsi göstərilir; onlar ən çox maraqlandıqları şeyə, yəni cinsi həyatın problemlərinə fikirlərini yönəltməkdən məhrum edilmişdilər. Cinsi düşüncə ləngiməsindən başqa, dini və ondan törəmiş sadiqlik ləngiməsi insanın erkən illərinə təsir etdiyi müddətcə, onun əslində kim olduğunu həqiqətən deyə bilmərik.
Amma mən həvəsimi azaltmaq və özümün də bir illüziya arxasınca qaçdığım ehtimalını qəbul etmək istəyirəm. Bəlkə də dini düşüncə qadağasının təsiri mənim fərz etdiyim qədər ağır deyil, bəlkə də məlum olar ki, tərbiyəni dinə tabe olmağa sui-istifadə etməsəniz belə, insan təbiəti eyni qalır. Mən bunu bilmirəm və siz də bunu bilməyə bilərsiniz. Təkcə bu həyatın böyük problemləri hazırda həllolunmaz görünməklə qalmır, həm də bir çox kiçik sualın həlli çətindir.
Amma mənə etiraf edin ki, burada gələcək ümid üçün əsas var, bəlkə də mədəniyyəti zənginləşdirə biləcək bir xəzinə aşkarlanacaq, qeyri-dini tərbiyəyə cəhd etmək əməyə dəyər. Əgər bu cəhd nəticəsiz qalarsa, islahatdan imtina etməyə və əvvəlki, təmiz təsviri hökmə qayıtmağa hazıram: insan zəif ağıllı bir varlıqdır və onun həvəs istəkləri tərəfindən idarə olunur.
Başqa bir məsələdə mən sizə tam dəstək verirəm. Dini zorla və bir anda ləğv etmək istəmək əlbəttə ki, ağılsızlıqdır. Hər şeydən əvvəl, buna görə ki, bu ümidsizdir. Mömin öz imanını əlindən almağa qoymaz, nə arqumentlərlə, nə də qadağalarla. Amma bəzilərinə bunu etmək mümkün olsa belə, bu, qəddarlıq olardı. Onilliklər boyu yuxu dərmanları qəbul etmiş adam, təbii ki, ona dərman verilmədikdə yata bilməz. Dini təsəllilərin təsirinin narkotik təsirinə bərabər tutula biləcəyi Amerikada baş verən bir hadisə ilə gözəl şəkildə izah olunur. Orada indi insanlardan — açıq-aydın qadınların hakimiyyətinin təsiri altında — bütün qıcıq, sərxoşluq və ləzzət vasitələrini almaq istəyirlər və kompensasiya olaraq onları Tanrı qorxusu ilə doydururlar. Bu eksperimentin nəticəsi ilə də maraqlanmağa ehtiyac yoxdur.
Buna görə də, əgər siz daha da irəli gedib belə nəticə çıxarırsınızsa, insanın ümumiyyətlə dini illüziyanın təsəllisinə ehtiyacı var, onsuz həyatın ağırlığına və qəddar reallığa dözməz. Bəli, uşaqlıqdan siz ona şirin — və ya acı-şirin — zəhər aşılamış insana yox. Amma ayıq böyüdülən digərinə nə demək? Bəlkə də nevrozdan əziyyət çəkməyən şəxs, onu uyuşdurmaq üçün zəhərlənməyə də ehtiyac duymur. Şübhəsiz ki, insan o zaman çətin vəziyyətdə olacaq, o, özünün bütün acizliyini, dünyada mexanizmlərin arasında kiçikliyini etiraf etməli olacaq, artıq yaradılışın mərkəzi, xeyirxah təqdirin şirin qayğısının obyekti deyil. O, özünü isti və rahat hiss etdiyi ata evini tərk etmiş uşağın vəziyyətində olacaq. Amma infantilizm üstələnmək üçün nəzərdə tutulmayıbmı? İnsan əbədi uşaq qala bilməz, o, nəhayət, «düşmən həyata» çıxmalıdır. Buna «reallığa tərbiyə» demək olar, mənə bu irəliləyişin zərurətinə diqqət yetirməyin mənim yazımın yeganə məqsədi olduğunu sizə hələ də bildirməliyəm?
Siz yəqin ki, onun ağır imtahanı keçə bilməyəcəyindən qorxursunuz? Yaxşı, gəlin heç olmasa ümid edək. İnsanın öz gücünə arxalandığını bilməsi artıq bir şeydir, Onda insan ondan düzgün istifadə etməyi öyrənir. İnsan büsbütün vasitəsiz deyil: elm ona Tufan dövründən bəri çox şey öyrədib və gücünü daha da artıracaq. Və çarəsi olmayan böyük taleyin zəruriyyətlərinə gəldikdə, o, onlara təslim olaraq dözməyi öyrənəcək. Ona Ayda böyük torpaq sahibliyi xəyalının nə faydası var, halbuki onun məhsulundan hələ heç kim bir şey görməyib? Bu torpaqda dürüst kiçik kəndli kimi o, öz parçasını belə işləməyi bacaracaq ki, o, onu qidalandırsın. Ümidlərini axirətdən çəkərək və bütün azad olan qüvvələri dünyəvi həyata yönəldərək, o, ehtimal ki, həyatın hamı üçün dözümlü olmasına və mədəniyyətin heç kimə əziyyət verməməsinə nail ola bilər. Onda o, təəssüf hissi olmadan bizim inancsız yoldaşlarımızdan biri ilə deyə bilər: Göyləri biz mələklərə və sərçələrə buraxırıq.
X
Bu çox gözəl səslənir. Bütün illüziyalardan imtina etmiş və bununla da Yer üzündə dözümlü bir həyat qurmaq qabiliyyəti qazanmış bir insanlıq! Ancaq mən sizin gözləntilərinizi bölüşə bilmərəm, bəlkə də məni belə hesab etdiyiniz inadkar bir reaksiyaçı olduğuma görə deyil. Xeyr, ehtiyatlılıqdan. İnanıram ki, biz indi rolları dəyişdik; siz illüziyalara qapılan bir xəyalpərəst kimi görünürsünüz, mən isə ağlın iddiasını, şübhənin haqqını təmsil edirəm. Sizin orada qeyd etdikləriniz, istəklərinizin təsirini açıq şəkildə büruzə verdiyi üçün, sizin nümunənizə uyğun olaraq illüziya adlandıra biləcəyim səhvlər üzərində qurulmuş kimi görünür. Siz ümidinizi, erkən uşaqlıq dövründə dini təlimlərin təsirinə məruz qalmamış nəsillərin, arzulanan ağlın həvəs həyatı üzərində üstünlüyünə asanlıqla nail olacaqları fikrinə bağlayırsınız. Bu, yəqin ki, bir illüziyadır; bu həlledici məqamda insan təbiəti demək olar ki, dəyişməyəcək. Əgər səhv etmirəmsə, — başqaları haqqında o qədər az şey bilirik ki, bu gün də dini bir sistemin təzyiqi altında böyüməyən xalqlar var və onlar sizin idealınıza digərlərindən daha yaxın deyillər. Avropa mədəniyyətimizdən dini aradan qaldırmaq istəyirsinizsə, bu yalnız başqa bir təlimlər sistemi ilə mümkün ola bilər və bu sistem əvvəldən dinin bütün psixoloji xüsusiyyətlərini, eyni müqəddəsliyi, donuqluğu, dözümsüzlüyü və müdafiə üçün eyni düşünmə qadağasını öz üzərinə götürəcəkdi. Təhsilin tələblərinə cavab vermək üçün bu cür bir şeyiniz olmalıdır. Ancaq təhsildən imtina edə bilməzsiniz. Körpəlikdən mədəni insana gedən yol uzundur, çox sayda insan bu yolda azacaq və rəhbərlik olmadan öz inkişaflarına buraxılsalar, həyat vəzifələrinə vaxtında nail ola bilməyəcəklər. Onların təhsilində tətbiq edilən təlimlər, yetişkin illərindəki düşüncələrinə həmişə sərhədlər qoyacaq, məhz bu gün dinə etdiyiniz ittiham kimi. Fərq etmirsiniz ki, bizim, hər hansı bir mədəniyyətin silinməz doğuş qüsuru, yalnız yetişmiş böyüyün ağlı ilə haqlı çıxa biləcəyi qərarlar verməyi, həvəsli və düşüncəsi zəif uşağa yükləməsidir? Ancaq əsrlər boyu insan inkişafının bir neçə uşaqlıq ilinə sıxlaşdırılması nəticəsində başqa cür ola bilməz və uşaq yalnız affektiv qüvvələr vasitəsilə özünə verilən vəzifənin öhdəsindən gəlməyə məcbur edilə bilər. Deməli, sizin 'Ağlın üstünlüyü' üçün perspektivlər bunlardır. İndi təhsilin və insan birgə yaşayışının əsası kimi dini təlim sisteminin saxlanmasını müdafiə etdiyimə təəccüblənməməlisiniz. Bu praktik bir məsələdir, reallıq dəyəri məsələsi deyil. Mədəniyyətimizin qorunması naminə fərdə təsir göstərməyi, onun mədəni yetişkinliyə çatmasını gözləyə bilmədiyimiz üçün (çoxları heç vaxt belə olmayacaqdır), biz böyüyən gəncə tənqiddən uzaq bir fərz kimi təsir edəcək bir təlimlər sistemini qəbul etdirməyə məcbur olduğumuz üçün, mənə dini sistem bunun üçün ən uyğun görünür. Əlbəttə, məhz onun arzu yerinə yetirən və təsəlli verən gücünə görə, siz bunun 'illüziya' olduğunu tanımaq istəyirsiniz. Reallıqdan bir şeyi tanımağın çətinliyi qarşısında, hətta bunun bizə ümumiyyətlə mümkün olub-olmadığına dair şübhə var ikən, insan ehtiyaclarının da reallığın bir hissəsi olduğunu, üstəlik vacib bir hissəsi olduğunu, xüsusilə bizi maraqlandıran bir hissə olduğunu nəzərdən qaçırmayaq. Dini təlimin bir üstünlüyünü, sizin xüsusi olaraq etiraz etdiyiniz bir xüsusiyyətində tapıram; o, bir konseptual təmizləmə və sublimasiyaya imkan verir, hansında ilkin və uşaqca düşüncənin izini daşıyan ən çox şey soyulub atıla bilər. Qalan şey, elmin artıq qarşı çıxmadığı və onu təkzib edə bilməyəcəyi ideyaların məzmunudur. Sizin yarımçıqlıq və kompromis kimi qınadığınız dini təlimin bu dəyişmələri, cahil kütlə ilə fəlsəfi düşünən arasında yaranan çatını qaçınmağa imkan verir, onlar arasındakı ortaq cəhəti qoruyur, bu isə mədəniyyətin təminatı üçün çox vacibdir. Belə olduqda, xalqdan olan adamın cəmiyyətin ali təbəqələrinin 'artıq Allaha inanmadığını' öyrənəcəyindən qorxmaq lazım deyil. İndi isə sizin səylərinizin, sınaqdan keçmiş və affektiv dəyərli bir illüziyanı, sınaqdan keçməmiş və laqeyd başqa bir illüziya ilə əvəz etmək cəhdinə girişdiyini göstərdiyimə inanıram. Məni tənqidlərinizə qarşı qeyri-həssas tapmayın. Bilirəm ki, illüziyalardan qaçınmaq nə qədər çətindir; bəlkə də mənə aid olan ümidlər də illüzor təbiətlidir. Amma bir fərqi qətiyyətlə qoruyuram. Mənim illüziyalarım — onları bölüşməmək üçün heç bir cəzanın qoyulmamasından əlavə — dini olanlar kimi düzəldilməz deyil, sayıqlama xarakteri daşımır. Əgər təcrübə — mənə deyil, məndən sonra eyni şəkildə düşünən başqalarına — səhv etdiyimizi göstərməli olsa, onda gözləntilərimizdən imtina edəcəyik. Mənim cəhdimi olduğu kimi qəbul edin. Bu dünyada yol tapmağın nə qədər çətin olduğunu özünə qarşı aldatmayan bir psixoloq, insanlığın inkişafını, fərdin uşaqlıqdan yetkinliyə keçidi zamanı psixi prosesləri öyrənməklə qazandığı az miqdarda dərketmə əsasında qiymətləndirməyə çalışır. Bu zaman ona dinin uşaqlıq nevrozuna bənzədiyi fikri gəlir və o, insanlığın bu nevrotik mərhələni, bir çox uşağın oxşar nevrozunu böyüyərək aşdığı kimi, aşacağına inanmaq üçün kifayət qədər optimistdir. Fərd psixologiyasından olan bu dərinliklər qeyri-kafi ola bilər, insan nəslinə köçürülməsi əsaslandırılmamış ola bilər, optimizm əsaslandırılmamış ola bilər; mən sizə bütün bu qeyri-müəyyənlikləri qəbul edirəm. Amma insan çox vaxt nə düşündüyünü deməkdən özünü saxlaya bilmir və bunu dəyərindən çox kimi təqdim etmədiyini söyləyərək özünü təmizə çıxarır.
Və mən hələ iki nöqtə üzərində dayanmalıyam. Birincisi, mövqeyimin zəifliyi Sizin mövqeyinizin güclənməsi demək deyil. Məncə, Siz itirilmiş bir işi müdafiə edirsiniz. İnsan intellektinin insan həvəs həyatı ilə müqayisədə gücsüz olduğunu nə qədər çox təkid etsək də, haqlı ola bilərik. Amma bu zəiflikdə xüsusi bir şey var; İntellektin səsi astadır, amma özünə qulaq asdırana qədər dayanmır. Sonda, saysız-hesabsız dəfə təkrarlanan rədd cavablarından sonra o, yenə də özünə qulaq asdırmağa nail olur. Bu, insanlığın gələcəyi üçün optimist olmağa icazə verilən az sayda nöqtələrdən biridir, lakin özü-özlüyündə az şey demək deyil. Ona daha başqa ümidlər də bağlamaq olar. İntellektin üstünlüyü şübhəsiz ki, çox uzaqda, çox uzaqda, amma ehtimal ki, sonsuz uzaqlıqda deyil. Və o, ehtimal ki, Sizin Tanrınızdan gözlədiyiniz eyni məqsədləri — insan sevgisini və əziyyətin azaldılmasını — insanın mülayimləşdirilməsi ilə, xarici reallıq, yəni “Ananke” nə qədər icazə verirsə, həyata keçirəcəkdir: biz düşmənçiliyimizin yalnız müvəqqəti olduğunu, barışmaz olmadığını deyə bilərik. Biz eyni şeyi gözləyirik, amma Siz məndən və mənim tərəfdaşlarımdan daha səbirsiz, daha tələbkar və — niyə deməyim? — daha eqoistsiniz. Siz səadətin ölümdən dərhal sonra başlamasını istəyirsiniz, ondan qeyri-mümkün olanı tələb edirsiniz və fərdin iddiasından vaz keçmək istəmirsiniz. Bizim Tanrımız Logos! bu istəklərin təbiətin bizdən kənarda icazə verdiyi qədərini həyata keçirəcək, amma çox tədricən, əvvəlcə görünməz gələcəkdə və yeni insan uşaqları üçün. Bizə, gözləntilərimizdən vaz keçənlərə kompensasiya. Zəhmət olmasa, mənim cəhdimi onun olduğu kimi qəbul edin. Bu dünyada yolunu tapmağın nə qədər çətin olduğunu özündən gizlətməyən bir psixoloq, fərdi insanın uşaqlıqdan yetkinliyə qədər inkişafı zamanı psixi prosesləri öyrənməklə əldə etdiyi az miqdarda anlayışa əsasən insanlığın inkişafını qiymətləndirməyə çalışır. Bu zaman ona dinin uşaqlıq nevrozuna bənzədiyi fikri gəlir və o, insanlığın bu nevrotik mərhələni, uşaqların oxşar nevrozlarından böyüyüb çıxdıqları kimi, dəf edəcəyinə inanacaq qədər optimistdir. Bu fərdi psixologiyadan əldə edilən anlayışlar qeyri-kafi, insan nəslinə köçürülməsi əsassız, optimizm əsassız ola bilər; mən Sizə bu qeyri-müəyyənliklərin hamısını etiraf edirəm. Amma insan çox vaxt fikrini deməkdən özünü saxlaya bilmir və bunu onu dəyərindən artıq kimi təqdim etməməklə əsaslandırır.26
Və mən hələ iki nöqtə üzərində dayanmalıyam. Birincisi, mövqeyimin zəifliyi Sizin mövqeyinizin güclənməsi demək deyil. Məncə, Siz itirilmiş bir işi müdafiə edirsiniz. İnsan intellektinin insanın həvəs həyatı qarşısında gücsüz olduğunu nə qədər çox təkrarlasaq da haqlı ola bilərik. Amma bu zəiflikdə xüsusi bir şey var; İntellektin səsi astadır, amma özünə qulaq asdırana qədər dayanmır. Sonda, saysız-hesabsız dəfə rədd edildikdən sonra o, yenə də özünə qulaq asdırmağa nail olur. Bu, insanlığın gələcəyi üçün optimist olmağa icazə verilən az sayda nöqtələrdən biridir, amma özündə böyük əhəmiyyət daşıyır. Ona daha başqa ümidlər də bağlamaq olar. İntellektin üstünlüyü şübhəsiz çox uzaqda, daha da uzaqda, amma ehtimal ki, sonsuz uzaqda deyil. Və o, ehtimal ki, Sizin Tanrınızdan gözlədiyiniz eyni məqsədləri — insan sevgisini və əzabın azaldılmasını — insan ölçüsündə, xarici reallıq, yəni "Ananke" icazə verdiyi qədər həyata keçirəcəkdir; buna görə də düşmənçiliyimizin yalnız müvəqqəti olduğunu, barışmaz olmadığını deyə bilərik. Biz eyni şeyi gözləyirik, amma Siz məndən və tərəfdaşlarımdan daha səbirsiz, daha tələbkar və — nə üçün deməyim? — daha eqoistsiniz. Siz səadəti ölümdən dərhal sonra başlatmaq istəyirsiniz, ondan qeyri-mümkün olanı tələb edirsiniz və fərdin iddiasından əl çəkmək istəmirsiniz. Bizim Tanrımız Logos! bu istəklərdən təbiətin bizə icazə verdiyi qədərini, amma çox yavaş, yalnız görünməz gələcəkdə və yeni insan övladları üçün həyata keçirəcəkdir. Bizə, həyatdan ağır əziyyət çəkənlərə o, kompensasiya vəd etmir. Bu uzaq məqsədə gedən yolda Sizin dini təlimləriniz, ilk cəhdlərin uğursuz olmasından və ya ilk əvəzedici formaların dayanıqsız çıxmasından asılı olmayaraq, tərk edilməlidir. Niyə olduğunu bilirsiniz; ağıl və təcrübəyə uzun müddət davam edən müqavimət göstərmək mümkün deyil və dinin hər ikisinə qarşı ziddiyyəti çox aydındır. Təmizlənmiş dini ideyalar da dinin təsəlli məzmunundan bir şeyi qorumaq istədikləri müddətcə bu taleydən qaça bilməzlər. Əlbəttə, əgər onlar xüsusiyyətləri müəyyən edilə bilməyən, niyyətləri qavranıla bilməyən daha yüksək mənəvi varlığın iddiası ilə məhdudlaşırlarsa, o zaman elm tənqidlərindən qorunurlar, lakin insan marağından da məhrum olurlar.27
İkincisi: İllüziyaya qarşı sizin və mənim davranışımızdakı fərqi nəzərə alın. Siz bütün qüvvələrinizlə dini illüziyanı müdafiə etməlisiniz; əgər onun dəyəri azalarsa — və həqiqətən kifayət qədər təhlükə altındadır — onda sizin dünyanız dağılır, sizə hər şeydən, mədəniyyətdən və insanlığın gələcəyindən ümid kəsməkdən başqa heç nə qalmır. Biz bu köləlikdən azadıq. Uşaqca istəklərimizin bir hissəsindən imtina etməyə hazır olduğumuz üçün, bəzi gözləntilərimizin illüziya olduğu ortaya çıxsa, buna dözə bilərik.
Dini təlimlərin təzyiqindən azad olan tərbiyə bəlkə də insanın psixoloji mahiyyətində çox şey dəyişməyəcək, bizim Logos tanrımız bəlkə də çox qüdrətli deyil, ondan əvvəlkilərin vəd etdiklərinin yalnız kiçik bir hissəsini yerinə yetirə bilər. Əgər bunu qəbul etməli olsaq, onu təslimçiliklə qəbul edəcəyik. Dünyaya və həyata olan marağımızı itirməyəcəyik, çünki bizdə bir yerdə sizdə olmayan etibarlı bir dayaq var. Biz inanırıq ki, elmi işin dünyanın reallığı haqqında bir şeylər öyrənməsi mümkündür, bununla biz gücümüzü artıra və həyatımızı ona uyğun qura bilərik. Əgər bu inanc illüziyadırsa, onda sizin vəziyyətinizdəyik, lakin elm çoxsaylı və əhəmiyyətli nailiyyətlərlə onun illüziya olmadığını sübut edib. Onun çox açıq və daha çox gizli düşmənləri var, onlar ona dini inancı zəiflətdiyini və onu devirməklə hədələdiyini bağışlaya bilmirlər. Ona az öyrətdiyi və qaranlıqda qoyduqlarının müqayisəedilməz dərəcədə çox olduğu irad tutulur. Amma bununla onun nə qədər gənc olduğu, başlanğıclarının nə qədər çətin olduğu və insan intellektinin onun vəzifələri üçün gücləndiyi vaxtın nə qədər az olduğu unudulur. Mühakimələrimizin əsasına çox qısa zaman dilimləri qoyaraq hamımız səhv etmirikmi? Biz geoloqlardan nümunə götürməliyik. Elmin qeyri-müəyyənliyindən şikayət edilir ki, o, bu gün qanun kimi elan etdiyi şeyi növbəti nəsillərin səhv kimi tanıması və eyni qısa qüvvədə olan yeni qanunla əvəz etməsi. Amma bu ədalətsiz və qismən yanlışdır. Elmi rəylərin dəyişməsi inkişaf, irəliləyişdir, devrilmə deyil. Əvvəlcə mütləq qüvvədə sayılan qanun, daha geniş qanunauyğunluğun xüsusi halı kimi ortaya çıxır və ya sonra tanınan başqa bir qanunla məhdudlaşdırılır; həqiqətə kobud yaxınlaşma daha diqqətlə uyğunlaşdırılmış olanla əvəz edilir, bu da öz növbəsində daha da təkmilləşməni gözləyir. Müxtəlif sahələrdə tədqiqatın bir mərhələsi hələ də aradan qaldırılmayıb; bu mərhələdə tezliklə qeyri-kafi sayılaraq rədd edilməli olan fərziyyələr sınanılır; lakin digər sahələrdə artıq təsdiqlənmiş və demək olar ki, dəyişməz bir bilik nüvəsi mövcuddur. Nəhayət, elmi səyin dəyərini radikal şəkildə aşağı salmağa çalışdılar; bu cəhd, elmin öz quruluşumuzun şərtlərinə bağlı olması səbəbindən yalnız subyektiv nəticələr verə biləcəyini, halbuki bizdən kənarda olan şeylərin həqiqi təbiətinin ona əlçatmaz qaldığını irəli sürməklə həyata keçirildi. Bu zaman elmi işin dərk edilməsi üçün həlledici olan bəzi məqamlar nəzərə alınmır: bizim quruluşumuz, yəni bizim psixi aparatımız, məhz xarici dünyanı öyrənmə səyi nəticəsində inkişaf etmişdir, deməli, onun quruluşunda məqsədəuyğunluğun bir hissəsini həyata keçirmiş olmalıdır; o, öyrənməli olduğumuz həmin dünyanın bir hissəsidir və belə bir araşdırmaya icazə verir; elmin vəzifəsi, quruluşumuzun xüsusiyyətləri nəticəsində dünyanın bizə necə görünməli olduğunu göstərməklə tamamilə müəyyən edilir; elmin sonlu nəticələri, əldə edilmə tərzinə görə yalnız bizim quruluşumuzla deyil, həm də bu quruluşa təsir edən amillərlə şərtlənir; nəhayət, qavrayan psixi aparatımızı nəzərə almadan dünyanın təbiəti problemi, praktik maraqdan məhrum boş bir abstraksiyadır.
Xeyr, bizim elmimiz illüziya deyil. Lakin onun bizə verə bilməyəcəyi şeyləri başqa yerdən əldə edə biləcəyimizə inanmaq illüziya olardı.