Dostoyevski və ata qətli

Dostoyevskinin zəngin şəxsiyyətində dörd fasad ayırd etmək istərdik: şairi, nevrotiki, etikçi və günahkarı. Bu çaşdırıcı mürəkkəblikdə necə yol tapmaq olar?

Şairə ən az şübhə var, o, Şekspirdən çox da uzaq olmayan bir yerə malikdir. «Karamazov qardaşları» yazılmış ən böyük romandır, Böyük İnkvizitor epizodu isə dünya ədəbiyyatının ən yüksək nailiyyətlərindən biridir, həddindən artıq qiymətləndirmək olmaz. Təəssüf ki, təhlil şair problemi qarşısında silahları yerə qoymalıdır.

Dostoyevskidə ən çox hücum edilə bilən etikçidir. Əgər onu, yalnız ən dərin günahkarlıqdan keçən şəxsin əxlaqiyyətin ən yüksək pilləsinə çatdığı əsaslandırması ilə əxlaqi insan kimi yüksəltmək istəyirsinizsə, bir şübhəni kənara qoymuş olursunuz. Əxlaqi olan, daxili olaraq hiss etdiyi sınamağa təslim olmadan cavab verən şəxsdir. Növbə-növbə günah edən və sonra peşmanlığında yüksək əxlaqi tələblər irəli sürən şəxs, özünə çox asan yol seçdiyi ittihamına məruz qalır. O, əxlaqiyyətin əsasını, yəni imtinanı yerinə yetirməyib, çünki əxlaqi həyat tərzi praktik insanlıq marağıdır. O, qətl edən və bunun əvəzinə kəffarə verən, kəffarənin birbaşa qətli mümkün edən texnikaya çevrildiyi Xalqların Böyük Köçü dövrünün barbarlarını xatırladır. Dəhşətli İvan da fərqli davranmır; bəli, əxlaqiyyətlə bu uzlaşma xarakterik rus xüsusiyyətidir. Həmçinin Dostoyevskinin əxlaqi mübarizəsinin son nəticəsi ləyaqətli deyil. Fərdin həvəs tələblərini insan icmasının tələbləri ilə barışdırmaq üçün ən şiddətli mübarizələrdən sonra, o, geriyə doğru, dünyəvi və ruhani hakimiyyətə tabeçiliyə, çara və Xristian Tanrısına ehtirama və dardüşüncəli rus millətçiliyinə qayıdır; kiçik ruhlar daha az səylə bu mərhələyə çatmışlar. Böyük şəxsiyyətin zəif nöqtəsi buradadır. Dostoyevski insanların müəllimi və azad edicisi olmağı qaçırdı, o, onların zindan qoruyucularına qoşuldu; insanların mədəni gələcəyi ona çox az təşəkkür edəcək. Ehtimal ki, onun nevrozu ucbatından belə bir uğursuzluğa məhkum edildiyini göstərmək olar. Onun zəkasının yüksəkliyi və insan sevgisinin gücü nəzərə alınsa, ona başqa, həvari bir həyat yolu açılmış olardı.

Dostoyevskini günahkar və ya cinayətkar kimi nəzərdən keçirmək, cinayətkarın dar düşüncəli qiymətləndirilməsində əsaslanmayan şiddətli bir müqavimət yaradır. Tezliklə əsl motivin fərqinə varılacaq; cinayətkar üçün iki xüsusiyyət əsasdır: sonsuz eqoizm və güclü destruktiv təmayül; hər ikisinə ortaq və onların ifadələri üçün şərt olan sevgisizlik, (insani) obyektlərin affektiv qiymətləndirilməsinin çatışmazlığıdır. Dostoyevskidə bunun əksini, onun böyük sevgi ehtiyacını və özünü həddindən artıq yaxşılıq nümunələrində ifadə edən, hətta özünün nifrət və qisas almaq haqqı olduğu yerlərdə belə sevib kömək etməsinə imkan verən nəhəng sevgi qabiliyyətini dərhal xatırlayırıq, məsələn, birinci arvadı və onun sevgilisi ilə olan münasibətində. Onda, Dostoyevskinin cinayətkarlar arasında sayılmasına səbəb olan vəsvəsə ümumiyyətlə haradan qaynaqlanır, sualını vermək lazımdır. Cavab: Şairin, zorakı, qatil və eqoist xarakterləri digərlərindən fərqləndirən mövzu seçimi, onun daxili aləmində belə meyillərin mövcudluğuna işarə edir; bundan əlavə, onun həyatından bəzi faktiki məlumatlar, məsələn, qumar asılılığı, bəlkə də yetkinləşməmiş bir qızın cinsi istismarı (etiraf)²⁸. Ziddiyyət, Dostoyevskinin onu asanlıqla cinayətkar edə biləcək çox güclü dağıdma həvəsinin həyatda əsasən öz şəxsiyyətinə qarşı (xaricə deyil, daxiliyə doğru) yönəldildiyi və beləliklə mazoxizm və günah hissi kimi ifadə olunduğu anlayışı ilə həll olunur. Onun şəxsiyyətində hələ də kifayət qədər sadistik xüsusiyyətlər qalır ki, bunlar onun qıcıqlılığında, işgəncə vermə həvəsində, dözümsüzlüyündə, hətta sevdiyi insanlara qarşı belə, və müəllif kimi oxucularına necə münasibət göstərməsində özünü büruzə verir; yəni kiçik şeylərdə xaricə doğru sadist, böyük şeylərdə isə daxiliyə doğru sadist, yəni mazoxist, başqa sözlə, ən yumşaq, ən mehriban və ən köməksevər insan.

Dostoyevskinin şəxsiyyətinin mürəkkəbliyindən biz üç amil çıxardıq: bir kəmiyyət və iki keyfiyyət amili: onun affektivliyinin qeyri-adi yüksəkliyi, onu sado-mazoxist və ya cinayətkar etməli olan pervers həvəs quruluşu və təhlil olunmaz, bədii istedad. Bu məcmu, nevroz olmadan da çox rahat mövcud ola bilər; çünki nevroz olmayan tam mazoxistlər də var. Həvəs tələbləri və onlara qarşı çıxan ləngimələr (üstəgəl mövcud olan sublimasiya yolları) arasındakı qüvvələr nisbətinə görə, Dostoyevski hələ də belə deyilən "həvəsli xarakter" kimi təsnif edilə bilər. Lakin vəziyyət, nevrozun mövcudluğu ilə bulanıqlaşır; nevroz, qeyd edildiyi kimi, bu şəraitdə mütləq şəkildə lazım deyil, lakin Mən tərəfindən idarə edilməli olan mürəkkəblik nə qədər zəngin olarsa, o qədər tez yaranır. Nevroz, yalnız Mənin belə bir sintezi bacarmadığının, belə bir cəhd zamanı öz bütövlüyünü itirdiyinin nişanıdır.

Bəs, nevroz ciddi mənada necə sübut olunur? Dostoyevski, şüur itkisi, əzələ spazmları və sonrakı depressiya ilə müşayiət olunan ağır tutulmaları səbəbindən özünü epileptik adlandırırdı və başqaları tərəfindən də belə tanınırdı. İndi çox ehtimal olunur ki, bu, belə deyilən epilepsiya yalnız onun nevrozunun bir simptomu idi və buna görə də histeroepilepsiya, yəni ağır histeriya kimi təsnif edilməli idi. Tam əminlik iki səbəbdən əldə edilə bilməz: birincisi, Dostoyevskinin belə deyilən epilepsiyası haqqında anamnestik məlumatlar qeyri-kafi və etibarsızdır; ikincisi, epileptoid tutulmalarla əlaqəli xəstəlik vəziyyətlərinin qavranılması aydın deyil.

Əvvəlcə ikinci məqama gəldikdə. Epilepsiyanın bütün patologiyasını burada təkrarlamaq artıqdır, çünki bu, həlledici bir şey vermir, lakin belə demək olar: Köhnə Morbus sacer, yəni qorxulu xəstəlik, hələ də görünən klinik bir vahidlik kimi qalır; bu, proqnozlaşdırıla bilməyən, görünüşdə təhrik edilməmiş spazm tutulmaları, xarakterin qıcıqlı və aqressiv tərəfə dəyişməsi və bütün zehni fəaliyyətlərinin proqressiv aşağı düşməsi ilə xarakterizə olunur. Lakin bu obrazın bütün kənarları qeyri-müəyyənliyə doğru dağılır. Dilini dişləmə və sidik ifrazı ilə brutal şəkildə ortaya çıxan, həyatı təhdid edən status epilepticus halında toplanan və ağır özünə ziyan vurmağa səbəb olan tutulmalar, qısa absanslara, sadəcə tez keçən başgicəllənmə hallarına yumşala bilər, xəstənin şüursuzun hökmü altında olan kimi, ona yad olan bir şey etdiyi qısa müddətlərlə əvəz oluna bilər. Əks halda anlaşılmaz şəkildə təmiz fiziki səbəblərlə bağlı olan bu tutulmalar, ilk yaranışını təmiz psixi təsirə (qorxu) borclu ola bilər və ya bundan sonra psixi oyanmalara reaksiya verə bilər. Zehni aşağı düşmə halların böyük əksəriyyəti üçün nə qədər xarakterik olsa da, xəstəliyin zehni ən yüksək nailiyyətləri pozmağa qadir olmadığı ən azı bir hal məlumdur (Helmholts). (Eyni iddia edilən digər hallar qeyri-müəyyəndir və ya Dostoyevskinin özünün halındakı eyni şübhələrə məruz qalır.) Epilepsiyaya tutulan şəxslər, xəstəliyin çox vaxt aydın axmaqlıq və ən böyük beyin qüsurları ilə müşayiət edilməsinə baxmayaraq (bu, xəstəlik mənzərəsinin mütləq bir hissəsi olmasa da), donuqluq və inkişafın ləngiməsi təəssüratı yarada bilər; lakin bu tutulmalar, bütün dəyişiklikləri ilə, tam psixi inkişafı və daha çox həddindən artıq, adətən kifayətsiz idarə olunan affektivliyi nümayiş etdirən digər şəxslərdə də rast gəlinir. Belə şəraitdə "Epilepsiya" adlanan klinik bir xəstəliyin vahidliyini qorumağın mümkün olmadığını düşünmək təəccüblü deyil. İfadə olunan simptomların oxşarlığında özünü büruzə verən şey, funksional bir qavranılma tələb edir; sanki anormal həvəs axıdılmasının mexanizmi orqanik olaraq əvvəlcədən formalaşıb və çox müxtəlif şəraitdə istifadə olunur: həm ağır toxuma və toksik xəstəliklər nəticəsində beyin fəaliyyətinin pozulması, həm də psixi iqtisadiyyatın kifayətsiz nəzarəti, ruhdakı enerjinin böhranlı işlədilməsi zamanı. Bu ikili bölgünün arxasında həvəs axıdılmasının əsas mexanizminin eyniliyi sezinilir. Eyni mexanizm, əsasən toksik səbəblərlə bağlı olan cinsi proseslərdən də uzaq deyil; ən qədim həkimlər belə cinsi əlaqəni kiçik epilepsiya adlandırırdılar, beləliklə cinsi aktın epileptik qıcıq axıdılmasının yumşaldılması və uyğunlaşdırılması olduğunu tanıyırdılar.

"Epileptik reaksiya" adlandırıla bilən bu ortaq şey, şübhəsiz ki, psixi yolla öhdəsindən gələ bilmədiyi oyanma kütlələrini somatik yolla həll etməkdən ibarət olan nevroza da xidmət edir. Epileptik tutma beləliklə histərinin bir simptomuna çevrilir və histəri tərəfindən uyğunlaşdırılır və dəyişdirilir, normal cinsi prosesdə olduğu kimi. Deməli, orqanik epilepsiyanı «affektiv» epilepsiyadan ayırmaq tamamilə doğrudur. Praktik əhəmiyyəti budur: birincisinə malik olan beyin xəstəsidir, ikincisinə malik olan isə nevrotikdir. Birinci halda ruhi həyat xarici bir pozğunluğa məruz qalır, ikinci halda isə pozğunluq ruhi həyatın özünün ifadəsidir.

Dostoyevskinin epilepsiyasının ikinci növdən olması çox güman edilir. Bunu qəti şəkildə sübut etmək mümkün deyil, çünki tutmaların ilk başlanğıcını və sonrakı dəyişkənliklərini onun ruhi həyatının kontekstində yerləşdirmək mümkün olmalıdır, lakin bunun üçün kifayət qədər məlumat yoxdur. Tutmaların özünün təsviri heç nə öyrətmir, tutmalarla hadisələr arasındakı əlaqələr haqqında məlumatlar qüsurlu və çox vaxt ziddiyyətlidir. Ən ehtimal olunan fərziyyə budur ki, tutmalar Dostoyevskinin uşaqlıq dövrünə çox əvvələ gedib çıxır, əvvəlcə daha yüngül simptomlarla təmsil olunub və yalnız on səkkiz yaşındakı sarsıdıcı hadisədən, atasının qətlindən sonra epileptik forma alıb²⁹. Sibir cəza müddətində tutmaların tamamilə dayandığının təsdiqlənməsi çox uyğun olardı, lakin digər məlumatlar buna ziddiyyət təşkil edir³⁰. «Karamazov qardaşları»ndakı ata qətli ilə Dostoyevskinin atasının taleyi arasındakı aydın əlaqə bir neçə bioqrafın diqqətini çəkib və onları «müəyyən müasir psixoloji istiqamətə» işarə etməyə sövq edib. Psixoanalitik baxış, çünki nəzərdə tutulan budur, bu hadisədə ən ağır travmanı və Dostoyevskinin ona olan reaksiyasında nevrozunun mərkəzi nöqtəsini görməyə çalışır.

Lakin mən bu fərziyyəni psixoanalitik olaraq əsaslandırmağa təşəbbüs etdikdə, psixoanalizin ifadə tərzi və nəzəriyyələri ilə tanış olmayanların hamısı üçün anlaşılmaz qalmağımdan qorxuram.

Bizim təsdiqlənmiş bir başlanğıc nöqtəmiz var. Biz Dostoyevskinin gənc yaşlarında «epilepsiya»nın ortaya çıxmasından çox əvvəl baş verən ilk tutmalarının mənasını bilirik. Bu tutmalar ölüm mənası daşıyırdı, ölüm təşvişi ilə başlayırdı və letarqik yuxu vəziyyətlərindən ibarət idi. O (xəstəlik) ilk dəfə hələ uşaq ikən, ani və əsassız qüssə kimi üzərinə gəldi; sonralar dostu Solovyova belə danışmışdı ki, dərhal ölməli olduğu hissi var idi; və həqiqətən də, bundan sonra real ölümə tamamilə bənzər bir vəziyyət gəldi... Onun qardaşı Andrey xəbər vermişdir ki, Fyodor artıq gənc yaşlarında yatmazdan əvvəl kiçik kağız parçaları qoymaq adətini daşıyırdı; gecə yuxusunda ölümə bənzəyən bir vəziyyətə düşməsindən qorxurdu və onun yalnız beş gün keçdikdən sonra dəfn edilməsini xahiş edirdi. (Fülöp-Miller və Ekşteyn, 1925, LX.)

Belə ölüm tutulmalarının mənasını və məqsədini biz bilirik. Onlar bir ölülə, həqiqətən ölmüş və ya hələ də yaşayan və ölümü arzulanan bir şəxslə eyniləşməni ifadə edir. Sonuncu hal daha əhəmiyyətlidir. Bu halda tutulma cəza dəyəri daşıyır. Başqasının ölümünü istəmişik, indi biz həmin başqasıyıq və özümüz ölmüşük. Burada psixoanalitik nəzəriyyə iddia edir ki, bu başqası adətən oğlan uşağı üçün atadır; beləliklə, histerik adlandırılan tutulma, nifrət edilən ataya qarşı ölüm arzusunun özünə cəza olmasıdır.

Ata qətli, məlum bir qənaətə görə, insanlığın və fərdin əsas və ilkin cinayətidir³¹. O, hər halda günah duyğusunun əsas mənbəyidir; yeganə mənbə olub-olmadığını bilmirik; araşdırmalar günah və kəffarə ehtiyacının psixi mənşəyini hələ dəqiq müəyyən edə bilməmişlər. Lakin o, yeganə mənbə olmaya bilər. Psixoloji vəziyyət mürəkkəbdir və izahat tələb edir. Oğlan uşağının ataya münasibəti, dediyimiz kimi, ambivalentdir. Atanı rəqib kimi aradan qaldırmaq istəyən nifrətdən əlavə, ona qarşı müntəzəm olaraq bir qədər nəvaziş də mövcuddur. Hər iki mövqe ata eyniləşməsində birləşir; insan atanın yerinə keçmək istəyir, çünki ona heyrandır, onun kimi olmaq istəyir və onu aradan qaldırmaq istəyir. Bu bütün inkişaf güclü bir maneə ilə qarşılaşır. Müəyyən bir anda uşaq başa düşür ki, atayı rəqib kimi aradan qaldırmaq cəhdi, onun tərəfindən kastrasiya ilə cəzalandırılacaq. Kastrasiya təşvişindən, yəni kişiliyini qorumaq marağından, o, anaya sahib olmaq və atanı aradan qaldırmaq istəyindən imtina edir. Şüursuzda qaldığı müddətcə, bu istək günah duyğusunun əsasını təşkil edir. Bizim fikrimizcə, burada normal prosesləri, yəni adlandırılan Edip kompleksinin normal taleyini təsvir etmişik; lakin hələ əlavə etməli olduğumuz vacib bir tamamlayıcı var.

Uşaqda bizim biseksuallıq adlandırdığımız konstitusional amil daha güclü inkişaf etdikdə, başqa bir mürəkkəblik yaranır. Onda, kastrasiya ilə kişiliyin təhdid edildiyi şəraitdə, qadınlıq istiqamətinə qaçmağa, daha çox ananın yerinə keçməyə və atanın yanında sevgi obyekti rolunu üstlənməyə meyl güclənir. Lakin kastrasiya təşvişi bu həlli də qeyri-mümkün edir. İnsan başa düşür ki, atadan bir qadın kimi sevilmək istəyirsənsə, kastrasiyanı da öz üzərinə götürməlisən. Beləliklə, hər iki təhrik – ata nifrəti və ataya aşiq olma hissi – sıxışdırmağa məruz qalır. Müəyyən psixoloji fərq ondan ibarətdir ki, ataya qarşı nifrət xarici təhlükədən (kastrasiyadan) təşviş səbəbindən tərk edilir; ataya qarşı məhəbbət isə daxili həvəs təhlükəsi kimi qəbul edilir, lakin əslində yenə də eyni xarici təhlükəyə əsaslanır.

Ataya qarşı nifrəti qəbuledilməz edən şey ataya qarşı təşvişdir; kastrasiya cəza kimi də, məhəbbətin qiyməti kimi də dəhşətlidir. Ataya qarşı nifrəti sıxışdıran iki amildən birincisi, birbaşa cəza və kastrasiya təşvişi normal hesab edilməlidir; patoloji güclənmə isə yalnız digər amil, qadın mövqeyi qarşısında təşviş vasitəsilə əlavə olunur. Beləliklə, güclü biseksual meyillilik nevrozun şərtlərindən və ya təsdiqlərindən birinə çevrilir. Dostoyevski üçün belə bir meyilliliyi qəbul etmək mütləqdir və bu, onun həyatında kişilərin dostluğunun əhəmiyyətində, sevgi rəqiblərinə qarşı qəribə nəvazişli davranışında və yalnız sıxışdırılmış homoseksuallıqla izah edilə bilən vəziyyətlərə mükəmməl başa düşməsində, novellalarından çoxsaylı nümunələrin göstərdiyi kimi, mövcud ola bilən formada (latent homoseksuallıq) özünü büruzə verir.

Psixoanalizdən xəbərsiz oxucuya ataya qarşı nifrət və məhəbbət münasibətləri və kastrasiya təhdidinin təsiri altında onların dəyişmələri haqqında bu izahların xoşagəlməz və inandırıcı olmayan görünməsinə təəssüf edirəm, lakin bunu dəyişə bilmərəm. Özüm də gözləyirəm ki, məhz kastrasiya kompleksi ən geniş rədd edilməyə məruz qalacaq. Amma yalnız təsdiq edə bilərəm ki, psixoanalitik təcrübə məhz bu əlaqələri hər cür şübhədən uzaq tutaraq, onlarda hər bir nevrozun açarını görməyə bizi çağırır. Deməli, biz onu şairimizin sözdə epilepsiyasında da sınamalıyıq. Lakin şüursuz ruhi həyatımıza hökm edən şeylər bizim şüurumuza o qədər yad gəlir. İndiyə qədər verilənlərlə Edip kompleksində ataya qarşı nifrətin sıxışdırılmasının nəticələri tükənmir. Yeni olaraq əlavə olunur ki, ata ilə eyniləşmə nəhayət, Məndə daimi yer tutmağa məcbur edir. O, Mənə daxil edilir, lakin orada Mənin digər məzmununa qarşı xüsusi bir instansiya kimi çıxış edir. Biz ona Fövqəl-Mən deyirik və valideyn təsirinin varisi olan ona ən vacib funksiyaları aid edirik.

Əgər ata sərt, zorakı və qəddar idisə, Fövqəl-Mən onun bu xüsusiyyətlərini qəbul edir və Mənə olan münasibətində məhz sıxışdırılmalı olan passivlik yenidən bərpa olunur. Fövqəl-Mən sadistləşir, Mən isə mazoxistləşir, yəni əslində qadın passivliyinə çevrilir. Məndə böyük bir cəza ehtiyacı yaranır; bu ehtiyacın bir hissəsi taleyə hazır şəkildə təslim olur, digər hissəsi isə Fövqəl-Mən tərəfindən döyülməkdə (günah şüuru) doyum tapır. Hər bir cəza əslində kastrasiyadır və beləliklə, ataya qarşı köhnə passiv münasibətin yerinə yetirilməsidir. Tale də nəhayət, yalnız sonrakı bir ata proyeksiyasıdır.

Vicdanın formalaşmasındakı normal proseslər burada təsvir olunan anormal proseslərə bənzəməlidir. Hələ ikisinin sərhədini müəyyən etmək bizə müvəffəq olmamışdır. Qeyd edilir ki, burada passiv komponentin nəticəsində ən böyük pay sıxışdırılmış qadınlığa aid edilir. Bundan əlavə, təsadüfi amil kimi, hər halda qorxulan atanın reallıqda da xüsusilə zorakı olub-olmaması əhəmiyyətli olmalıdır. Bu, Dostoyevski üçün doğrudur və onun həddindən artıq günah hissi ilə mazoxist həyat tərzi sürməsi faktını xüsusilə güclü qadın komponentinə aid edəcəyik. Beləliklə, Dostoyevski üçün düstur budur: xüsusilə güclü biseksual meyilliliyə malik olan və xüsusilə sərt bir atadan asılılığa qarşı xüsusi intensivliklə müqavimət göstərən şəxs. Bu biseksuallıq xarakterini, onun mahiyyətində əvvəllər aşkarlanmış komponentlərə əlavə edirik. Beləliklə, «ölüm tutmaları»nın erkən simptomunu, Fövqəl-Mənin cəza kimi icazə verdiyi Mənin ata ilə eyniləşməsi kimi başa düşmək olar. Sən özün ata olmaq üçün atanı öldürmək istəmişdin. İndi sən atasansan, amma ölü ata; histerik simptomların adi mexanizmi. Və bu zaman: indi ata səni öldürür. Mən üçün ölüm simptomu kişi istəyinin fantaziya ilə təmin edilməsi və eyni zamanda mazoxist təmin edilməsidir; Fövqəl-Mən üçün isə cəza təmin edilməsi, yəni sadist təmin edilməsidir. Hər ikisi, Mən və Fövqəl-Mən, ata rolunu oynamağa davam edir. – Ümumiyyətlə, şəxs ilə ata obyekti arasındakı əlaqə, məzmununu qoruyaraq, Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı əlaqəyə çevrilmişdir, ikinci səhnədə yeni bir təqdimat. Belə uşaq reaksiyaları, əgər reallıq onlara daha çox qida vermirsə, Edip kompleksindən sönsə də olar. Amma atanın xarakteri eyni qalır, yox, illər keçdikcə pisləşir və beləliklə Dostoyevskinin ata nifrəti, bu pis ataya qarşı ölüm istəyi də qalır. İndi reallığın belə sıxışdırılmış istəkləri yerinə yetirməsi təhlükəlidir. Fantaziya reallığa çevrilib, bütün müdafiə tədbirləri indi gücləndirilir. İndi Dostoyevskinin tutmaları epileptik xarakter alır, onlar şübhəsiz ki, hələ də cəza kimi ata ilə eyniləşməni ifadə edir, lakin atanın özünün dəhşətli ölümü kimi dəhşətli olublar. Onların əlavə olaraq hansı, xüsusilə cinsi məzmunu qəbul etdikləri təxmin etməkdən yayınır.

Bir şey diqqət çəkir: tutmanın aurasında ən yüksək səadət anı yaşayılır, bu, ölüm xəbəri zamanı qələbəni və azadlığı çox yaxşı təsbit etmiş ola bilər, dərhal sonra daha da qəddar cəza gəldi. Belə bir qələbə və kədər, bayram sevinci və kədər ardıcıllığını, biz atayı öldürən ilkin qəbilənin qardaşlarında da təxmin edirik və onu totem yeməyi mərasimində təkrarlanan şəkildə tapırıq. Əgər Dostoyevskinin Sibirdə tutmalardan azad olduğu doğru olsa, bu yalnız onun tutmalarının onun cəzası olduğunu təsdiqləyirdi. Əgər başqa cür cəzalandırılmışdısa, ona artıq ehtiyacı yox idi. Lakin bu sübut edilə bilməz. Daha çox, bu cəza zərurəti Dostoyevskinin psixi iqtisadiyyatı baxımından onun bu əzab və təhqir illərini qırılmadan keçməsini izah edir. Dostoyevskinin siyasi cinayətkar kimi məhkum edilməsi ədalətsiz idi, bunu bilməli idi, amma o, Atacan Çarın verdiyi haqsız cəzanı, həqiqi ataya qarşı günahına layiq olduğu cəzanın əvəzi kimi qəbul etdi. Özünü cəzalandırmaq əvəzinə, atanın nümayəndəsi tərəfindən cəzalandırılmağa icazə verdi. Burada cəmiyyət tərəfindən tətbiq olunan cəzaların psixoloji əsaslandırılmasına bir parça nəzər salırıq. Doğrudur ki, cinayətkarların böyük qrupları cəza tələb edir. Onların Fövqəl-Məni bunu tələb edir, beləliklə onu özünün tətbiq etməkdən yayınır.

Histerik simptomların mürəkkəb məna dəyişməsini bilən, burada Dostoyevskinin tutmalarının mənasını bu başlanğıcdan kənarda araşdırmaq üçün heç bir cəhd edilmədiyini başa düşəcək³². Onun ilkin mənasının sonrakı bütün üst-üstə qatların arxasında dəyişməz qaldığını fərz etmək kifayətdir. Dostoyevskinin ata qətli niyyətindən irəli gələn vicdan yükündən heç vaxt azad olmadığını demək olar. Bu, həm də ataya münasibətin həlledici rol oynadığı iki digər sahədə, yəni dövlət hakimiyyəti və Tanrı inancında onun davranışını müəyyən etdi. Birinci sahədə o, Atacan Çara tam tabe olmağa gəlib çıxdı; Çar real həyatda onunla bir dəfə qətlin komediyasını oynatmışdı, bu da onun tutmalarının ona tez-tez göstərməyə adət etdiyi səhnə idi. Burada kəffarə üstünlük qazandı. Dini sahədə ona daha çox azadlıq qaldı; yaxşı məlumatlara görə, o, həyatının son anına qədər imanla ateizm arasında tərəddüd etməkdə davam etmişdir. Onun böyük zəkası, imanın gətirib çıxardığı düşünmə çətinliklərindən heç birini görməzdən gəlməyi ona qeyri-mümkün edirdi. Dünya tarixi inkişafının fərdi təkrarı olaraq, o, Məsih idealında çıxış yolu və günahdan azadlıq tapmağı, öz əziyyətlərini isə Məsih roluna iddia kimi istifadə etməyi ümid edirdi. Əgər o, ümumilikdə azadlığa nail ola bilməyibsə və reaksioner olubsa, bunun səbəbi, dini hissin üzərində qurulduğu ümumbəşəri oğul günahının onun şəxsiyyətində fərdüstü gücə çatması və hətta onun böyük zəkası üçün də aşılmaz qalması idi. Biz burada analizin qeyri-tərəfliliyindən imtina etdiyimiz və Dostoyevskini yalnız müəyyən bir dünya görüşünün tərəfdar mövqeyindən haqlı sayıla biləcək qiymətləndirmələrə məruz qoyduğumuz ittihamına məruz qalırıq. Mühafizəkar Böyük İnkvizitorun tərəfini tutar və Dostoyevski haqqında fərqli hökm verərdi. İttiham haqlıdır; onu yumşaltmaq üçün yalnız Dostoyevskinin qərarının nevrozunun nəticəsində yaranan düşünmə ləngiməsi ilə müəyyən edildiyini demək olar.

Bütün zamanların ədəbiyyatının üç baş əsərinin eyni mövzunu, ata qətlini işləməsi təsadüf deyil: Sofoklun «Kral Edip», Şekspirin «Hamlet» və Dostoyevskinin «Karamazov qardaşları». Hər üçündə də hərəkətin motivi olan qadın uğrunda cinsi rəqabət ifşa olunur. Ən səmimi təsvir, yəqin ki, yunan əfsanəsinə əsaslanan dramda verilmişdir. Burada qəhrəman hələ də hərəkəti özü törətmişdir. Lakin yumşaltma və ört-basdır etmə olmadan poetik işləmə mümkün deyil. Analizdə əldə etdiyimiz ata qətli niyyətinin açıq etirafı, analitik hazırlıq olmadan dözülməz görünür. Yunan dramında zəruri olan yumşaltma, hadisənin mahiyyətini qoruyaraq, qəhrəmanın şüursuz motivinin ona yad olan tale məcburiyyəti kimi reallığa proyeksiya edilməsi ilə ustalıqla həyata keçirilir. Qəhrəman hərəkəti qəsdən etmədən və görünür ki, qadının təsiri olmadan törədir, lakin bu əlaqəyə o cür riayət edilir ki, o, anası olan kraliçanı yalnız atasını simvolizə edən canavara qarşı hərəkəti təkrarladıqdan sonra qazana bilir. Günahı ifşa edilib şüura gətirildikdən sonra, tale məcburiyyəti kimi köməkçi quruluşdan istifadə edərək onu öz üzərindən atmaq cəhdi edilmir, əksinə, günah qəbul edilir və şüurlu tam günah kimi cəzalandırılır; bu, məntiqi baxımdan ədalətsiz görünə bilər, amma psixoloji cəhətdən tamamilə düzgündür. İngilis dramının təsviri daha dolaylıdır; qəhrəman hərəkəti özü törətməyib, onu başqası törədib və bu, həmin şəxs üçün ata qətli mənasına gəlmir. Qadın uğrunda cinsi rəqabətin qəbuledilməz motivi buna görə də gizlədilməməlidir. Qəhrəmanın Edip kompleksini də, digərinin hərəkətinin ona təsirini hiss edərək, sanki əks olunmuş işıqda görürük. O, bu hərəkətin qisasını almalı idi, lakin qəribə şəkildə buna qadir olmadığını aşkarlayır. Bilirik ki, onu iflic edən onun günah hissidir; nevrotik proseslərə tam uyğun şəkildə, günah hissi bu vəzifəni yerinə yetirməkdəki qeyri-kafiliyinin dərk edilməsinə köçürülür. Qəhrəmanın bu günahı fərdüstü kimi qəbul etdiyinə dair əlamətlər ortaya çıxır. O, digərlərini özündən az deyil, eyni dərəcədə xor görür. «Hər kəsə layiq olduğu kimi rəftar et, kim döyülməkdən qorunur?» Bu istiqamətdə rus yazıçının romanı bir addım daha irəli gedir. Burada da qətli başqası törətmişdir, lakin qəhrəman Dmitri kimi qurbanla eyni oğulluq münasibətində olan, cinsi rəqabət motivi açıq şəkildə etiraf edilən, və Dostoyevskinin öz xəstəliyini, yəni iddia edilən epilepsiyanı ona aid etdiyi, diqqət çəkən başqa bir qardaş; sanki etiraf etmək istəyirmiş kimi: «Məndəki epileptik, nevrotik adam bir ata qatilidir». Və sonra məhkəmə qarşısında çıxışda psixologiyaya yönəlmiş məşhur istehza gəlir, deyilir ki, psixologiya iki uclu bir çubuqdur. Bu, möhtəşəm bir örtmədir, çünki onu yalnız tərsinə çevirmək kifayətdir ki, Dostoyevskinin anlayışının ən dərin mənasını tapasan. İstehzaya layiq olan psixologiya deyil, məhkəmə istintaq prosesidir. Hərəkəti həqiqətən kimin icra etdiyi əhəmiyyətsizdir, psixologiya üçün yalnız kimin onu hisslərində istədiyi və baş verəndə onu alqışladığı vacibdir, buna görə də Alyoşa kimi ziddiyyətli obrazdan başqa bütün qardaşlar bərabər dərəcədə günahkardır: həvəslərinə qapılmış həzzsevər adam, şübhəçi sinik və epileptik cinayətkar. «Karamazov qardaşları»nda Dostoyevski üçün son dərəcə xarakterik bir səhnə var. Starets Dmitri ilə söhbət zamanı onun içində ata qətlinə hazır olduğunu aşkarlayır və onun qarşısında diz çökür. Bu, heyranlığın ifadəsi ola bilməz, bu o deməkdir ki, müqəddəs adam qatili xor görmək və ya ondan iyrənmək vəsvəsəsini özündən uzaqlaşdırır və buna görə də onun qarşısında təvazökarlıq göstərir. Dostoyevskinin cinayətkara olan rəğbəti həqiqətən sərhədsizdir, bu, bədbəxtin haqqı olan rəhmdən çox uzağa gedir, qədim dövrlərin epileptik və dəli adamlara göstərdiyi müqəddəs ehtirama bənzəyir. Cinayətkar ona, əks halda başqalarının daşımalı olduğu günahı öz üzərinə götürmüş bir xilaskar kimi görünür. O artıq qətli törətdikdən sonra daha qətli törətməyə ehtiyac yoxdur, lakin ona görə təşəkkür etmək lazımdır, əks halda insan özü qətl törətməli olacaqdı. Bu, yalnız xeyirxah rəhm deyil, eyni qətl impulslarına əsaslanan identifikasiyadır, əslində bir az sürüşdürülmüş narsisizmdir. Bu xeyirxahlığın etik dəyəri bununla inkar edilmir. Bəlkə də bu, başqasına xeyirxah rəğbətin ümumi mexanizmidir, günah hissi ilə idarə olunan şairin ekstremal halında bunu xüsusilə asan anlamaq olar. Şübhəsiz ki, bu identifikasiya rəğbəti Dostoyevskinin mövzu seçimini həlledici dərəcədə müəyyən etmişdir. Lakin o, əvvəlcə adi cinayətkarı – eqoistlikdən – siyasi və dini cinayətkarı işləmiş, sonra həyatının sonunda ilkin cinayətkara, ata qatilinə qayıtmış və onun vasitəsilə poetik etirafını vermişdir.

Onun irsinin və arvadının gündəliklərinin nəşri, Dostoyevskinin Almaniyada qumar xəstəliyinə tutulduğu dövrü kəskin şəkildə işıqlandırdı. (Fülöp-Miller və Eckstein, 1925.) Patoloji ehtirasın şübhəsiz bir hücumu, heç bir tərəfdən fərqli qiymətləndirilə bilməzdi. Bu qəribə və ləyaqətsiz hərəkət üçün rasionalizasiyalar çatışmırdı. Günah hissi, nevrotiklərdə tez-tez rast gəlindiyi kimi, borc yükü ilə konkret bir təmsilçilik yaratmışdı və Dostoyevski iddia edə bilərdi ki, oyun qazancı ilə Rusiyaya geri qayıtmaq imkanı qazanmaq istəyir, belə ki, kreditorları tərəfindən həbs edilməsin. Amma bu sadəcə bəhanə idi, Dostoyevski bunu dərk edəcək qədər uzaqgörən və etiraf edəcək qədər dürüst idi. O, bilirdi ki, əsas məsələ oyunun özüdür, le jeu pour le jeu³³. Onun həvəsli və ağılsız davranışının bütün təfərrüatları bunu və daha başqa bir şeyi sübut edir. Hər şeyi itirməyincə heç vaxt sakitləşmirdi. Oyun ona özünü cəzalandırmağa da bir yol idi. O, gənc qadına sayısız dəfə söz və ya namus sözü vermişdi ki, artıq oynamayacaq və ya həmin gün artıq oynamayacaq, amma onun dediyinə görə, o, demək olar ki, həmişə bu sözü pozurdu. Uduzmaqla özünü və onu ən ağır səfalətə saldıqda, bundan ikinci bir patologik doyum əldə edirdi. Onun qarşısında özünü təhqir edə, alçalda, ondan onu xor görməsini, bu köhnə günahkara ərə getdiyinə görə təəssüflənməsini tələb edə bilərdi və vicdanını belə yüngülləşdirdikdən sonra, növbəti gün bu oyun davam edirdi. Gənc qadın bu dövrəyə öyrəşmişdi, çünki diqqət yetirmişdi ki, əslində yalnız ondan xilas gözlənilən şey, ədəbi yaradıcılıq, heç vaxt hər şeyi itirdikdən və son əşyalarını girov qoyduqdan sonra olduğu qədər yaxşı getmirdi. O, əlbəttə ki, bu əlaqəni başa düşmürdü. Özünə tətbiq etdiyi cəzalarla günahkarlıq hissi təmin edildikdə, işdəki ləngiməsi azalır, uğur yolunda bir neçə addım atmağa icazə verirdi.

Oyun məcburiyyətində özünü təkrarlayan, çoxdan basdırılmış uşaqlıq həyatının hansı hissəsi olduğunu, gənc bir şairin novellasına istinadən asanlıqla təxmin etmək olar. Stefan Tsveyq, bu arada Dostoyevskiyə özü də bir tədqiqat həsr etmişdir (Üç Usta), üç novellasından ibarət olan "Hisslərin Qarışığı" toplusunda "Bir Qadının Həyatından Yirmi Dörd Saat" adlandırdığı hekayəni danışır. Bu kiçik baş əsər iddia edir ki, qadın nə qədər məsuliyyətsiz bir varlıqdır və gözlənilməz bir həyat təəssüratı ilə onu özünü belə təəccübləndirən həddi aşmağa məcbur edə bilər. Amma novella çox daha çoxunu deyir, belə bəraətverici bir təmayül olmadan, analitik bir şərhə tabe tutulduqda, tamamilə başqa, ümumi insani və ya daha dəqiq desək, kişili bir şeyi təqdim edir və belə bir şərh o qədər açıq-aşkar irəli sürülür ki, ondan imtina etmək mümkün deyil. Sənətkar yaradıcılığının təbiətinə xas olan bir haldır ki, mənimlə dost olan şair soruşulduqda, ona verilən şərhin onun biliyinə və niyyətinə tamamilə yad olduğunu təsdiq edə bilərdi, baxmayaraq ki, hekayəyə elə təfərrüatlar toxunmuşdur ki, sanki gizli izə işarə etmək üçün xüsusi hesablanmışdır. Tsveyqin novellasında əsilzadə yaşlı bir xanım şairə iyirmi ildən çox əvvəl başına gələn bir hadisəni danışır. Erkən dul qalmış, artıq ona ehtiyacı olmayan iki oğlanın anası, bütün həyat gözləntilərindən uzaqlaşmış, qırx ikinci yaşında məqsədsiz səyahətlərindən birində Monako kazinosunun oyun zalına düşmüş və oradakı bütün maraqlı təəssüratlar arasında tezliklə bütün bədbəxt oyunçunun hisslərini sarsıdıcı bir səmimiyyət və intensivliklə ifadə edən iki əlin mənzərəsinə heyran qalmışdı. Bu əllər gözəl bir gəncə aid idi – şair ona təsadüfən tamaşaçının böyük oğlunun yaşını verir –, o, hər şeyi itirdikdən sonra, dərin ümidsizlik içində zalı tərk edir, ehtimal ki, parkda ümidsiz həyatına son vermək üçün. İzaholunmaz bir həmrəylik onu izləməyə və onu xilas etmək üçün bütün cəhdləri etməyə məcbur edir. O, onu orada çox olan təkidli qadınlardan biri hesab edir və ondan qurtulmaq istəyir, amma o, onun yanında qalır və ən təbii şəkildə onun oteldəki məskənini və nəhayət yatağını bölüşməyə məcbur hiss edir. Bu tələsik qurulmuş sevgi gecəsindən sonra, görünür sakitləşmiş gənclə ən təntənəli şəraitdə heç vaxt artıq oynamayacağına dair təsdiq alır, onu geri qayıtmaq üçün pula təchiz edir və qatarın hərəkətindən əvvəl onu vağzalda qarşılayacağına söz verir. Lakin sonra onun içində ona qarşı böyük bir məhəbbət oyanır, onu saxlamaq üçün hər şeyi qurban vermək istəyir, ondan ayrılmaq əvəzinə, onunla səyahət etmək qərarına gəlir. Uğursuz təsadüflər onu saxlayır, nəticədə qatara gecikir; yoxa çıxmış şəxsə olan həsrət ilə oyun zalına yenidən qayıdır və orada əvvəlcə onun rəğbətini alovlandıran əlləri dəhşət içində yenidən tapır; vəzifəsini unutmuş şəxs oyuna qayıtmışdır. Ona vədinə xatırladır, lakin həvəsə qapılmış halda, onu oyunu pozan adlandırır, getməsini əmr edir və onu azad etmək üçün gətirdiyi pulu üzünə atır. Dərin bir utanc içində qaçmalı olur və sonradan öyrənir ki, onu intihardan qoruya bilməyib.

Parlaq şəkildə danışılan, tamamilə əsaslandırılmış bu hekayə, şübhəsiz ki, tək başına mövcudluq hüququna malikdir və oxucu üzərində böyük təsir yaratmağa qadirdir. Lakin təhlil göstərir ki, onun icadı, bəzi şəxslər tərəfindən hətta şüurlu olaraq xatırlanan pubertat dövrünün bir arzu fantaziyasının əsasında dayanır. Fantaziya belədir: ana, gənci onaniyanın qorxulu zərərli təsirlərindən qorumaq üçün onu cinsi həyata özünün özü aparmalıdır. Çox vaxt rast gəlinən qurtuluş hekayələrinin də eyni mənbəyi var. Onaniyanın «pisliyi» qumar asılılığı ilə əvəz olunub, əllərin ehtiraslı fəaliyyətinin vurğulanması bu çıxarış üçün ifşaedicidir. Həqiqətən, qumar ehtirası köhnə onaniya məcburiyyətinin ekvivalentidir, uşaq otağında genital orqana əllərin toxunması «oynamaq» sözündən başqa heç bir sözlə adlandırılmamışdır. Vəsvəsənin qarşısıalınmazlığı, müqəddəs sayılan, lakin heç vaxt yerinə yetirilməyən qərarlar, bunu bir daha etməmək, uyuşdurucu həzz və vicdan əzabı, insanın özünü məhv etməsi (intihar) əvəzləmə zamanı dəyişməz qalır. Tsveyqin hekayəsi həqiqətən ana tərəfindən, oğul tərəfindən deyil, danışılır. Oğluna xoş gəlməlidir ki, belə düşünür: əgər ana onaniyanın məni hansı təhlükələrə sürüklədiyini bilsəydi, əminəm ki, öz bədənində bütün nəvazişlərə icazə verməklə məni onlardan qoruyardı. Tsveyqin hekayəsində gəncin ananı fahişə ilə bərabərləşdirməsi eyni fantaziyanın kontekstinə aiddir. Bu, əlçatmaz olanı asan əlçatan edir; bu fantaziyaya müşayiət edən pis vicdan, hekayənin pis nəticəyə malik olmasını təmin edir. Hekayəyə şair tərəfindən verilən fasadın onun analitik mənasını necə gizlətməyə çalışdığını qeyd etmək də maraqlıdır. Çünki qadının sevgi həyatının ani və sirli təkanlarla idarə olunduğu çox mübahisəlidir. Təhlil, əksinə, indiyə qədər sevgidən uzaq duran qadının təəccüblü davranışı üçün kifayət qədər əsaslandırma ortaya qoyur. İtirilmiş ərinin xatirəsinə sadiq qalaraq, ona bənzər bütün tələblərə qarşı silahlanmışdır, lakin – burada oğulun fantaziyası haqlıdır – ona tamamilə şüursuz olan oğluna sevgi transferindən ana kimi yayınmamışdır və bu nəzarətsiz nöqtədə tale onu yaxalaya bilər. Əgər qumar asılılığı uğursuz tərk etmə mübarizələri və özünü cəzalandırma fürsətləri ilə onani məcburiyyətinin təkrarıdırsa, onun Dostoyevskinin həyatında bu qədər böyük yer tutmasına təəccüblənmərik. Ağır nevrozun hər hansı bir halında erkən dövrün və pubertatın avtoerotik doyumunun rol oynamadığını görmürük və onu boğmağa yönəlmiş səylərlə ataya qarşı təşviş arasındakı əlaqələr bir dəfədən çox qeyd olunmağa ehtiyac duyulmayacaq qədər yaxşı məlumdur³⁴.