Qeyri-həkimlərin analizi məsələsi

Giriş

Bu kiçik əsərin adı ilk baxışdan aydın deyil. Ona görə də onu izah edəcəyəm: qeyri-həkimlər = həkim olmayanlar; sual isə ondan ibarətdir ki, həkim olmayanlara da analizlə məşğul olmağa icazə verilməlidirmi. Bu sualın həm zamanla, həm də məkanla bağlı şərtləri var. Zamanla ona görə ki, indiyə qədər psixoanalizlə kimin məşğul olması heç kimi maraqlandırmamışdır. Bəli, bununla çox az maraqlanmışlar, yalnız bir arzuda həmrəy idilər ki, heç kim onunla məşğul olmasın; bunun müxtəlif əsaslandırmaları vardı, lakin hamısının altında eyni ikrah dururdu. Deməli, analizlə yalnız həkimlərin məşğul olması tələbi analizə qarşı yeni və, görünür, daha xeyirxah münasibətə uyğun gəlir — əlbəttə, əgər o, əvvəlki münasibətin bir qədər dəyişdirilmiş törəməsi olmaq şübhəsindən qurtula bilirsə. Etiraf olunur ki, müəyyən şəraitdə analitik müalicə aparıla bilər, lakin aparılırsa, onu yalnız həkimlər apara bilməlidir. Bu məhdudiyyətin səbəbi isə sonra araşdırılmalı olacaq.

Bu sual məkanla ona görə bağlıdır ki, bütün ölkələr üçün eyni əhəmiyyət daşımır. Almaniyada və Amerikada bu, akademik bir müzakirədir, çünki bu ölkələrdə hər bir xəstə istədiyi kimi və istədiyi şəxs tərəfindən müalicə oluna bilər, istəyən hər kəs «şarlatan» kimi istənilən xəstəni müalicə edə bilər — yetər ki, öz əməlinin məsuliyyətini üzərinə götürsün. Qanun yalnız xəstəyə vurulan zərərin cəzalandırılması üçün ona müraciət edildikdən sonra işə qarışır. Avstriyada isə — içində və onun üçün yazdığım ölkədə — qanun qabaqlayıcıdır: nəticəni gözləmədən həkim olmayana xəstələri müalicə etməyi qadağan edir.¹⁹ Deməli, burada qeyri-həkimlərin = həkim olmayanların xəstələri psixoanalizlə müalicə edib-edə bilməməsi sualının praktik mənası var. Lakin bu sual qoyulan kimi qanunun mətni ilə həll olunmuş kimi görünür. Əsəb xəstələri xəstədirlər, qeyri-həkimlər həkim deyillər, psixoanaliz əsəb xəstəliklərinin sağaldılması və ya yüngülləşdirilməsi üsuludur, bütün belə müalicələr həkimlərə həvalə olunub; deməli, qeyri-həkimlərin əsəb xəstələri üzərində analiz aparmasına icazə verilmir, bu baş verərsə, cəzalandırılır. Vəziyyət bu qədər sadə olduqda qeyri-həkim analizi məsələsi ilə məşğul olmağa çətin ki, cəsarət edilər. Lakin bəzi mürəkkəbliklər var ki, qanun onlarla maraqlanmır, amma elə buna görə onlar nəzərə alınmalıdır. Ola bilər ki, bu halda xəstələr başqa xəstələr kimi deyillər, qeyri-həkimlər əslində qeyri-həkim deyillər, həkimlər isə həkimlərdən gözlənilən və iddialarını əsaslandıra biləcəkləri şey deyillər. Bunu sübut etmək mümkün olarsa, qanunu dəyişiklik etmədən bu hala tətbiq etməmək haqlı tələb olar.

I

Bunun baş verib-verməyəcəyi, analitik müalicənin xüsusiyyətlərini bilməyə məcbur olmayan şəxslərdən asılı olacaq. Bizim vəzifəmiz, hazırda hələ də məlumatsız olduğunu fərz etdiyimiz bu bitərəf şəxsləri bu barədə məlumatlandırmaqdır. Təəssüf ki, onları belə bir müalicənin dinləyiciləri edə bilmirik. “Analitik vəziyyət” üçüncü bir şəxsi qəbul etmir. Həmçinin, fərdi müalicə seansları çox bərabərsizdir; istənilən bir seansa təsadüfən düşən belə — ixtisası olmayan — dinləyici adətən heç bir qiymətli təəssürat əldə edə bilməz, analitik ilə xəstə arasında müzakirə olunanları başa düşməmək təhlükəsi ilə üzləşə və ya canı sıxıla bilər. Deməli, o, istər-istəməz bizim məlumatımızla kifayətlənməlidir; biz isə bu məlumatı mümkün qədər etibarlı şəkildə tərtib etmək istəyirik.

Xəstə nəzarət edə bilmədiyi əhval-ruhiyyə dəyişikliklərindən, ya da heç nəyə gücü çatmadığı üçün enerjisinin iflic olunduğunu hiss etdiyi ruhdan düşməkdən, ya da yad adamlar arasında təşvişli çəkingənlikdən əziyyət çəkə bilər. O, başa düşmədən qəbul edir ki, peşəkar işinin görülməsi ona çətinlik yaradır, eləcə də daha ciddi hər hansı bir qərar və təşəbbüs. Bir gün — mənbəyi naməlum — təşviş hisslərinin narahatedici bir hücumuna məruz qalmış və o vaxtdan bəri özünü məcbur etmədən tək başına küçəni keçə və ya qatarla gedə bilmir, bəlkə də hər ikisini tamamilə tərk etməli olub. Və ya, çox qəribədir, onun düşüncələri öz yolunu gedir və iradəsi ilə idarə oluna bilmir. Onlar ona çox laqeyd olan, lakin özünü onlardan qopara bilmədiyi problemləri izləyirlər. Ona həmçinin çox gülünc vəzifələr yüklənir, məsələn, binaların önündəki pəncərələrin sayını toplamaq və sadə əməliyyatlar zamanı, məsələn, məktubları poçt qutuna atmaq və ya qaz alovunu söndürmək, bir an sonra bunu həqiqətən edib-edəmədiyi barədə şübhəyə düşür. Bu, bəlkə də sadəcə narahatlıq və əziyyət vericidir, lakin vəziyyət, əgər o, birdən-birə bir uşağı bir arabanın təkərləri altına itələdiyi, naməlum birini körpüdən suya atdığı fikrinə qarşı durmağa qadir olmadığını hiss edərsə və ya polis tərəfindən bu gün aşkar edilmiş cinayətin törədicisi kimi axtarılan qatil olub-olmadığını sorğulamağa məcbur olarsa, dözülməz hala gəlir. Bu, açıq-aşkar mənasızlıqdır, o, bunu özü bilir, heç vaxt heç bir insana pislik etməyib, lakin əgər o, həqiqətən axtarılan qatil olsaydı, hisslər — günah hissi — daha güclü ola bilməzdi.

Və ya, bizim xəstəmiz — bu dəfə bir xəstə qadın olsun — başqa cür və başqa sahədə əziyyət çəkir. O, pianoçudur, lakin barmaqları tutulur və işini görməkdən imtina edir. Məclisə getməyi düşünəndə, dərhal onda təbii bir ehtiyac yaranır ki, onun doyumu ünsiyyətlə uyğun gəlməzdi. Deməli, o, məclislərə, ballara, teatrlara və konsertlərə getməkdən imtina edib. Ona ən az ehtiyac duyduğu zaman şiddətli baş ağrıları və ya digər ağrı hissləri onu tutur. Bəzən hər yeməyi qusma yolu ilə geri qaytarmalı olur, bu da uzun müddətdə təhlükəli ola bilər. Nəhayət, təəssüf ki, həyatda qaçılmaz olan həyəcanlara dözmür. Belə hallarda o, çox vaxt qorxulu xəstəlik vəziyyətlərini xatırladan əzələ spazmları ilə huşunu itirir.

Digər xəstələr də hisslər həyatının bədənə tələblərlə rastlaşdığı xüsusi bir sahədə narahatlıq hiss edirlər. Kişi kimi onlar, əks cinsə qarşı ən incə təhriklərə fiziki ifadə verməkdə aciz olduqlarını görürlər, halbuki az sevildikləri obyektlərə qarşı bütün reaksiyalar onların əlindədir. Və ya onların şəhvaniyyəti onları həqir saydıqları, lakin azad olmaq istədikləri şəxslərə bağlayır. Və ya o, onlara elə şərtlər qoyur ki, onların yerinə yetirilməsi özlərinə belə iyrənc gəlir. Qadın kimi onlar təşviş və iyrənmə və ya naməlum maneələr səbəbindən cinsi həyatın tələblərinə cavab verməkdən çəkinirlər, və ya sevgiyə təslim olduqda, təbiətin belə itaətə mükafat kimi təyin etdiyi zövqdən məhrum olduqlarını görürlər.

Bu şəxslərin hamısı özünü xəstə tanıyır və belə sinir pozuntularının aradan qaldırılmasını gözlədikləri həkimlərə müraciət edirlər. Həkimlər də bu əziyyətlərin yerləşdirildiyi kateqoriyaları qeyd edirlər. Onlar bu xəstəlikləri öz baxış bucaqlarına görə müxtəlif adlarla diaqnoz edirlər: nevrasteniya, psixasteniya, fobiyalar, məcburiyyət nevrozu, histeriya. Onlar simptomları verən orqanları – ürəyi, mədəni, bağırsağı, cinsiyyət orqanlarını müayinə edir və onların sağlam olduğunu görürlər. Onlar adətən adi həyat tərzinə fasilələr verilməsini, istirahəti, gücləndirici prosedurları, tonik dərmanları məsləhət görürlər və bununla müvəqqəti yüngülləşmələr – və ya heç nə əldə edirlər. Nəhayət, xəstələr belə əziyyətlərin müalicəsi ilə xüsusi məşğul olan şəxslərin olduğunu eşidirlər və onların yanında analizə başlayırlar.

Hazırda təqdim etdiyim bitərəf şəxs, sinirli xəstələrin xəstəlik əlamətləri haqqında müzakirə zamanı səbirsizlik əlamətləri göstərdi. İndi o, diqqətli və gərgin olur və belə deyir: “İndi isə həkimin kömək edə bilmədiyi xəstə ilə analitikin nə etdiyini öyrənəcəyik.”

Onların arasında yalnız bir-biri ilə danışmaq baş verir. Analitik heç bir alət istifadə etmir, hətta müayinə üçün belə, və dərman yazmır. Mümkün olduqda, o, xəstəni müalicə edərkən hətta onun öz mühitində və şəraitində qalmasına icazə verir. Bu, əlbəttə ki, şərt deyil və həmişə belə həyata keçirilə bilməz. Analitik xəstəni günün müəyyən saatına çağırır, onun danışmasına imkan verir, dinləyir, sonra ona danışır və dinləməsinə imkan verir.

Bitərəf şəxsin ifadəsi artıq açıq-aşkar yüngülləşmə və rahatlıq göstərir, lakin eyni zamanda müəyyən bir hörmətsizliyi də açıq şəkildə bəlli edir. Elə bil o, düşünür: “Bundan başqa heç nə yoxdur?” Şahzadə Hamletin dediyi kimi, sözlər, sözlər və yenə sözlər. Onun ağlına Mefistofelin alay sözü də gəlir: sözlərlə necə asanlıqla iş görmək olar, heç bir alman unutmayacağı misralar.

O, həmçinin deyir: “Bu, bir növ sehrdir, siz danışırsınız və onun əziyyətlərini belə üfürüb yox edirsiniz.”

Tamamilə doğrudur, əgər daha tez təsir etsəydi, bu sehr olardı. Sehrə mütləq sürət, demək olar ki, uğurun ani olması daxildir. Lakin analitik müalicələr aylar, hətta illər tələb edir; belə yavaş bir sehr möcüzəvi xarakterini itirir. Əslində, biz bu sözü kiçik saymaq istəmirik. Bu, güclü bir alətdir, bizə hisslərimizi bir-birimizə bildirməyə imkan verən vasitədir, digərlərinə təsir göstərmə yolumuzdur. Sözlər təsvir edilməyəcək dərəcədə rahatlıq verə bilər və dəhşətli yaralar aça bilər. Şübhəsiz, hər şeyin əvvəlində hərəkət var idi, söz sonra gəldi, hərəkət sözə endirildikdə bu, bəzi şəraitdə mədəni bir irəliləyiş idi. Lakin söz əslində ilkin olaraq bir sehr, sehrli bir akt idi və özünün qədim gücünün çoxunu hələ də qoruyub saxlayır.

Bitərəf davam edir: "Tutaq ki, xəstə analitik müalicəni başa düşməyə məndən daha yaxşı hazırlaşmayıb, onu öz əzablarından azad etməli olan sözün və ya nitqin sehrinə necə inandıracaqsınız?"

Təbii ki, ona bir hazırlıq verilməlidir və bunun üçün sadə bir yol tapılır. Ondan analitikinə tam səmimi olması, ağlına gələni qəsdən gizlətməməsi, bəzi fikirləri və ya xatirələri açıqlamaqdan çəkindirən bütün maneələrə məhəl qoymaması tələb olunur. Hər kəs bilir ki, onda belə şeylər var ki, onları başqalarına çox istəmədən açıqlayar, ya da açıqlanmasını ümumiyyətlə mümkün saymaz. Bunlar onun "şəxsi məsələləri"dir. O, həmçinin psixoloji özünüdərkdə böyük bir irəliləyişin nə demək olduğunu sezinləyir: elə şeylər var ki, insan onları özünə etiraf etmək istəmir, özündən gizlətməyə çalışır və ortaya çıxanda qısa kəsib düşüncəsindən qovur. Bəlkə də o, öz düşüncəsinin özünün mənliyi qarşısında sirr kimi saxlanmalı olduğu vəziyyətdə çox qəribə bir psixoloji problemin başlanğıcını özü də müşahidə edir. Bu, sanki onun mənliyi artıq həmişə hesab etdiyi kimi vahid deyil, sanki onun içində bu mənliyə qarşı çıxan başqa bir şey var. Mənlik və daha geniş mənada ruh həyatı arasında bir ziddiyyət kimi bir şey ona qeyri-müəyyən şəkildə sezilə bilər. İndi analizin hər şeyi söyləmək tələbini qəbul etdikdə, o, belə qeyri-adi şərtlər altında ünsiyyət və fikir mübadiləsinin də qəribə nəticələrə gətirib çıxara biləcəyi gözləntisinə asanlıqla açıq olacaq.

"Başa düşürəm," – deyir bizim bitərəf dinləyicimiz, "siz hər bir nevrozlu xəstənin onu narahat edən, bir sirri olduğunu fərz edirsiniz və onu bunu açıqlamağa təşviq edərək, onu təzyiqdən azad edirsiniz və ona yaxşılıq edirsiniz. Bu, katolik kilsəsinin könlər üzərindəki hökmranlığını təmin etmək üçün qədimdən bəri istifadə etdiyi günah çıxarma prinsipidir."

Cavab olaraq, "Həm bəli, həm də xeyr" deməliyik. Günah çıxarma analizin tərkibinə, sanki onun giriş hissəsi kimi daxil olur. Lakin onun analizin mahiyyətini əks etdirdiyi və ya təsirini izah etdiyi fikrindən çox uzağıq. Günah çıxarmada günahkar bildiyini deyir, analizdə isə nevrozlu xəstə bildiyindən daha çoxunu deməlidir. Həmçinin, günah çıxarmanın nə vaxtsa birbaşa xəstəlik əlamətlərini aradan qaldırmaq gücünü inkişaf etdirdiyi barədə heç nə bilmirik.

"Onda mən bunu başa düşmürəm," - cavab verilir. "Bildiyindən daha çoxunu demək nə deməkdir? Lakin təsəvvür edə bilərəm ki, siz analitik kimi xəstənizə günah çıxaranın günahkar üzərindəkindən daha güclü təsir qazanırsınız, çünki onunla daha uzun, daha intensiv və daha fərdi məşğul olursunuz və bu artan təsirdən onu xəstəlikli düşüncələrindən çəkindirmək, qorxularını aradan qaldırmaq və s. üçün istifadə edirsiniz. Bu yolla qusma, ishal, qıcolmalar kimi tamamilə fiziki hadisələri də idarə etmək qəribə görünə bilər, amma bilirəm ki, insanı hipnotik vəziyyətə saldıqda belə təsirlər çox mümkündür. Ehtimal ki, xəstəyə göstərdiyiniz səylərlə belə bir hipnotik münasibət, şəxsiyyətinizə təlqinli bir bağ qurursunuz, hətta bunu nəzərdə tutmasanız belə və terapiyanızın möcüzələri hipnotik təlqinin təsirləridir. Bildiyim qədər, hipnotik terapiya sizin analizinizdən çox daha sürətli işləyir, siz isə bunun aylar və illər çəkdiyini deyirsiniz.

Bizim bitərəfimiz əvvəlcə düşündüyümüz qədər məlumatsız və ya çarəsiz deyil. Onun psixoanalizi köhnə bilikləri vasitəsilə anlamağa çalışdığı, onu artıq bildiyi başqa bir şeyə bağlamağa səy göstərdiyi açıq-aşkar görünür. İndi isə ona bunun mümkün olmayacağını, analizin sui generis (özünəməxsus) bir üsul olduğunu, yalnız yeni dərketmələr — və ya istəyirsinizsə, fərziyyələr — vasitəsilə başa düşülə bilən yeni və özgün bir şey olduğunu izah etmək kimi çətin vəzifə ilə qarşı-qarşıyayıq. Amma biz ona son qeydlərinə cavab verməyi də borcluyuq.

Analitikin xüsusi şəxsi təsiri haqqında dedikləriniz şübhəsiz çox diqqətəlayiqdir. Belə bir təsir mövcuddur və analizdə böyük rol oynayır. Amma hipnotizmdəki eyni təsir deyil. Sizə burada və oradakı vəziyyətlərin tamamilə fərqli olduğunu sübut etmək mümkün olmalıdır. Bu şəxsi təsiri — “təlqin” amili — hipnotik təlqində olduğu kimi əziyyət simptomlarını boğmaq üçün istifadə etmədiyimiz qeydi kifayət edə bilər. Həmçinin, bu amilin müalicənin tamamilə daşıyıcısı və təşviqçisi olduğuna inanmaq səhv olardı. Əvvəllər bəlkə də belə idi; amma sonra o, analitik məqsədlərimizə qarşı çıxır və bizi ən geniş əks-tədbirlərə məcbur edir. Həmçinin, analitik texnikanın diqqəti yayındırmaqdan və danışıb inandırmaqdan nə qədər uzaq olduğunu sizə bir nümunə ilə göstərmək istəyirəm. Əgər xəstəmiz ağır bir cinayət törətmiş kimi güclü bir günah hissi ilə əziyyət çəksə, ona şübhəsiz günahsızlığını vurğulayaraq bu vicdan əzabını üstələməyi məsləhət görmürük; bunu o, artıq öz-özünə uğursuz cəhd etmişdir. Əksinə, biz ona belə güclü və davamlı bir hissin bəlkə də tapıla bilən real bir şeylə əsaslandığını xatırladırıq.

“Məni təəccübləndirərdi,” deyir bitərəf, “əgər belə razılaşma ilə xəstənizin günah hissini yatıra bilsəydiniz. Bəs sizin analitik məqsədləriniz nədir və xəstə ilə nə edirsiniz?”

II

Əgər sizə başa düşülən bir şey deməliyəmsə, analitik dairələrdən kənarda bilinməyən və ya qiymətləndirilməyən psixoloji bir nəzəriyyənin bir hissəsini sizə təqdim etməliyəm. Bu nəzəriyyədən xəstədən nə istədiyimizi və bunu hansı yolla əldə etdiyimizi asanlıqla çıxarmaq olar. Mən onu sizə dogmatik şəkildə, sanki hazır bir təlim binası imiş kimi təqdim edirəm. Amma onun dərhal fəlsəfi sistem kimi yarandığını düşünməyin. Biz onu çox yavaş inkişaf etdirdik, hər bir hissə üçün uzun mübarizə apardıq, nəhayət bizim məqsədlərimiz üçün kifayət edən bir forma alana qədər müşahidə ilə daimi təmasda olaraq onu davamlı olaraq dəyişdirdik. Bir neçə il əvvəl bu nəzəriyyəni başqa ifadələrlə bildirməli idim. Əlbəttə, bu günkü ifadə formasının sonuncu olacağına zaminlik verə bilmərəm. Bilirsiniz ki, elm vəhy deyil; insan düşüncəsinin çox arzuladığı müəyyənlik, dəyişməzlik və səhvsizlik xüsusiyyətlərindən, başlanğıclarından çox sonra belə məhrumdur. Amma olduğu kimi, o, bizim əldə edə biləcəyimiz hər şeydir. Buna əlavə edin ki, elmimiz çox gəncdir, əsr qədər də köhnə deyil və insan tədqiqatına təqdim edilə bilən ən çətin mövzu ilə məşğul olur; beləliklə, mənim məruzəmə doğru münasibət göstərməyiniz asan olacaq. Ancaq istədiyiniz zaman, məni başa düşə bilmədiyiniz və ya daha çox izahat istədiyiniz hər dəfə məni dayandırın.

“Mən sizi hələ başlamazdan əvvəl kəsirəm. Deyirsiniz ki, mənə yeni bir psixologiya təqdim etmək istəyirsiniz, amma mənə elə gəlirdi ki, psixologiya yeni elm deyil. Kifayət qədər psixologiya və psixoloq olub və mən məktəbdə bu sahədəki böyük nailiyyətlər haqqında eşitmişəm.”

Mən onları inkar etmək fikrində deyiləm. Amma daha yaxından araşdırsanız, bu böyük nailiyyətləri daha çox hiss orqanları fiziologiyasına aid etməli olduğunuzu görəcəksiniz. Ruhun həyatı haqqında təlim, tək bir əsas yanlış anlama ilə ləngidildiyi üçün inkişaf edə bilmədi. Bu gün məktəblərdə tədris olunduğu kimi, o, nəyi əhatə edir? Həmin dəyərli hissiyyat-fizioloji məlumatlardan başqa, dil istifadəsi sayəsində bütün təhsillilərin ortaq malına çevrilmiş bir sıra ruhi proseslərimizin təsnifatları və tərifləri. Aydındır ki, bu, ruhi həyatımızın dərk edilməsi üçün kifayət etmir. Hər bir filosof, şair, tarixçi və bioqrafın öz psixologiyasını qurduğunu, ruhi aktların əlaqəsi və məqsədləri haqqında xüsusi fərziyyələr irəli sürdüyünü, hamısının az-çox cazibədar və hamısının eyni dərəcədə etibarsız olduğunu nəzərinizdən qaçırmadınız? Aydındır ki, ortaq bir təməl çatışmır. Və buna görə də psixoloji zəmində, demək olar ki, hörmət və avtoritet yoxdur. Hər kəs orada istədiyi kimi 'qanunsuz ov' edə bilər. Əgər fiziki və ya kimyəvi bir sual qaldırsanız, 'peşəkar biliklərə' malik olduğunu bilməyən hər kəs susacaq. Amma psixoloji bir iddia irəli sürsəniz, hər kəsin hökmü və etirazına hazır olmalısınız. Ehtimal ki, bu sahədə 'peşəkar biliklər' yoxdur. Hər kəsin öz ruhi həyatı var və buna görə də hər kəs özünü psixoloq hesab edir. Amma bu, məncə kifayət qədər hüquqi əsas deyil. Danışılır ki, 'uşaq baxıcısı' kimi işə müraciət edən bir şəxsə kiçik uşaqlarla rəftar edə bilib-bilmədiyi soruşulub. O, cavab verib: 'Əlbəttə, axı mən də bir vaxtlar kiçik uşaq olmuşam.'

“Və bütün psixoloqların nəzərdən qaçırdığı ruhi həyatın bu “ortaq təməlini” xəstələr üzərində müşahidələrlə kəşf etdiyinizi iddia edirsiniz?”

Mən inanmıram ki, bu mənşə bizim tapıntılarımızı dəyərdən salır. Embriologiya, məsələn, doğuşdan gələn qüsurların yaranmasını aydın izah edə bilməsəydi, etimada layiq olmazdı. Amma mən sizə düşüncələri öz yollarını gedən və onlara dəhşətli dərəcədə əhəmiyyətsiz olan problemlər üzərində düşünməyə məcbur olan şəxslər haqqında danışdım. Məktəb psixologiyasının belə bir anomaliyanın aydınlaşdırılmasına nə vaxtsa ən kiçik töhfə verə biləcəyinə inanırsınız? Və nəhayət, hamımızın başına gəlir ki, gecələr düşüncəmiz öz yollarını gedir və sonra başa düşə bilmədiyimiz, bizi təəccübləndirən və xəstəlik məhsullarını xatırladan şeylər yaradır. Mən bizim yuxularımızı nəzərdə tuturam. Xalq həmişə yuxuların mənası, dəyəri olduğu və bir şeyə işarə etdiyi inancına sadiq qalmışdır. Məktəb psixologiyası yuxuların bu mənasını heç vaxt izah edə bilməmişdir. O, yuxu ilə nə edəcəyini bilmirdi; izah cəhdləri olduqda, bunlar hissi qıcıqlara, müxtəlif beyin hissələrinin qeyri-bərabər yuxu dərinliyinə və s. istinad kimi qeyri-psixoloji izahlar idi. Lakin demək olar ki, yuxunu izah edə bilməyən psixologiya normal psixi həyatın başa düşülməsi üçün də yararlı deyil, elmi adlanmağa haqqı çatmır.

“Siz aqressiv olursunuz, deməli, həssas bir yerə toxunmusunuz. Mən eşitmişəm ki, analizdə yuxulara böyük əhəmiyyət verilir, onlar şərh edilir, arxasında real hadisələrin xatirələri axtarılır və s. Amma həm də eşitmişəm ki, yuxuların şərhi analitiklərin ixtiyarına buraxılıb və onlar özləri də yuxuları necə şərh etmək, onlardan nəticə çıxarmaq haqqında olan mübahisələri həll edə bilməyiblər. Əgər belədirsə, analizin məktəb psixologiyası qarşısında qazandığı üstünlüyü bu qədər qabartmamalısınız.”

Siz həqiqətən çox doğru şeylər dediniz. Doğrudur ki, yuxuların yozumu analizin nəzəriyyəsi və təcrübəsi üçün misilsiz əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əgər mən aqressiv görünürümsə, bu mənim üçün yalnız müdafiə yoludur. Amma bəzi analitiklərin yuxuların yozumu ilə etdikləri cəfəngiyyatları düşünəndə, ruhdan düşə və böyük satirikimiz Nestroyun pessimistik sözlərinə haqq verə bilərəm: “Hər irəliləyiş əvvəlcə göründüyü qədər böyük deyil, yalnız yarısı qədərdir!” Amma insanların əllərinə düşən hər şeyi qarışdırıb təhrif etdiklərindən başqa cür bir şeyi nə vaxtsa təcrübədən keçirmisinizmi? Bir az ehtiyat və özünə nəzarətlə yuxu yozumunun təhlükələrinin əksəriyyətindən qorunmaq olar. Amma inanmırsınızmı ki, biz belə yayındırılsaq, mən heç vaxt məruzəmə çatmayacağam?

“Bəli, sizi düzgün başa düşmüşəmsə, siz yeni psixologiyanın əsas ilkin şərtindən danışmaq istəyirdiniz.”

Mən belə başlamaq istəmirdim. Məqsədim, analitik tədqiqatlar zamanı psixi aparatın quruluşu haqqında əldə etdiyimiz təsəvvürü sizə dinlətməkdir.

“Psixi aparat dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz və o, nədən qurulub, soruşa bilərəmmi?”

Psixi aparatın nə olduğu tezliklə aydın olacaq. Onun hansı materialdan qurulduğunu soruşmamağınızı xahiş edirəm. Bu, psixoloji maraq deyil, psixologiya üçün, optika üçün teleskopun divarlarının metaldan, yoxsa kartondan düzəldilməsi sualı kimi, eyni dərəcədə fərqsiz ola bilər. Biz maddi baxışı ümumiyyətlə kənara qoyacağıq, lakin məkan baxışını yox. Biz psixi funksiyalara xidmət edən naməlum aparatı, həqiqətən, bir alət kimi təsəvvür edirik, bir neçə hissədən qurulmuşdur — biz onlara instansiyalar deyirik — hər biri xüsusi funksiya yerinə yetirir və bir-biri ilə sabit məkan əlaqəsi var, yəni məkan əlaqəsi, “qabaq” və “arxa”, “səthi” və “dərin” bizim üçün ilkin olaraq yalnız funksiyaların qanunauyğun ardıcıllığının təsviri mənasını daşıyır. Hələ də başa düşürsünüzmü?

Çətin ki, bəlkə də sonra başa düşərəm, amma hər halda bu, təbiətşünaslar arasında artıq heç də rast gəlinməyən qəribə bir ruh anatomiyasıdır.

Neyləmək olar, bu, elmlərdə çoxlu olan köməkçi təsəvvürlərdən biridir. Ən ilk olanlar həmişə olduqca xam olub. Belə hallarda "təkrar nəzərdən keçirilməyə açıqdır" demək olar. Burada populyarlaşmış "sanki" anlayışına müraciət etməyi lüzumsuz sayıram. Belə bir “fiksiyanın” (filosof Vayhinger onu belə adlandırardı) dəyəri onunla nə qədər iş görmək mümkün olmasından asılıdır.

Beləliklə, davam edək: Biz gündəlik hikmət zəminində dayanırıq və insanda, bir tərəfdən hissi qıcıqları və bədən ehtiyaclarının qavranılması, digər tərəfdən isə hərəkət aktları arasında yerləşən və müəyyən məqsədlə onlar arasında vasitəçilik edən psixi bir təşkilatı qəbul edirik. Biz bu təşkilata onun Məni adını veririk. Bu, artıq yeni bir şey deyil, filosof olmayan hər birimiz bu fərziyyəni edir, hətta bəzi filosoflar belə bunu edir. Amma biz bununla psixi aparatın təsvirini tükəndirdiyimizə inanmırıq. Bu Məndən əlavə, biz Məndən daha geniş, daha möhtəşəm və daha qaranlıq olan başqa bir psixi sahəni tanıyırıq və buna O adını veririk. Aralarındakı münasibət əvvəlcə bizi məşğul etməlidir.

Siz, yəqin ki, iki psixi instansiyamızı və ya vilayətlərimizi adlandırmaq üçün tam səslənən yunan adları yerinə sadə əvəzliklər seçməyimizə etiraz edəcəksiniz. Lakin psixoanalizdə biz populyar təfəkkür tərzi ilə təmasda qalmağı sevirik və onların anlayışlarını rədd etmək əvəzinə, elmi baxımdan istifadəyə yararlı etməyə üstünlük veririk. Bunda heç bir ləyaqət yoxdur, biz belə etməliyik, çünki təlimlərimiz çox vaxt çox ağıllı, amma həmişə elmli olmayan xəstələrimiz tərəfindən başa düşülməlidir. Qeyri-şəxsi O, normal insanın bəzi ifadə tərzləri ilə birbaşa əlaqələndirilir. “Məni bir titrəyiş keçirdi,” deyirlər; “məndə elə bir şey var idi ki, bu anda məndən güclü idi.” “C’était plus fort que moi.”

Psixologiyada yalnız müqayisələr köməyi ilə təsvir edə bilərik. Bu, xüsusi bir şey deyil, başqa yerlərdə də belədir. Amma biz bu müqayisələri də daim dəyişməliyik, heç biri bizə kifayət qədər uzun müddət yetmir. Beləliklə, Mən və O arasındakı münasibəti aydınlaşdırmaq istəyirəmsə, sizdən xahiş edirəm, təsəvvür edin ki, Mən O-nun bir növ fasadı, ön planı, demək olar ki, onun xarici, qabıq qatıdır. Sonuncu müqayisə saxlanıla bilər. Biz bilirik ki, qabıq qatları öz özünəməxsus xüsusiyyətlərini toxundukları xarici mühitin modifikasiya edici təsirinə borcludurlar. Beləliklə, biz təsəvvür edirik ki, Mən, psixi aparatın, yəni O-nun xarici dünyanın (reallığın) təsiri ilə modifikasiya olunmuş qatıdır. Burada görürsünüz ki, psixoanalizdə biz məkan təsəvvürləri ilə necə ciddi yanaşırıq. Mən bizim üçün həqiqətən səthi olan, O isə daha dərin olan şeydir, əlbəttə, xaricdən baxdıqda. Mən reallıqla əsl psixi olan O arasında yerləşir.

“Mən sizdən hələ bütün bunları haradan bilmək olar deyə soruşmaq istəmirəm. Əvvəlcə deyin görək, Mən və O-nun bu ayrılmasından nə əldə edirsiniz, sizi buna nə vadar edir?”

Sualınız mənə düzgün davam yolunu göstərir. Yəni əhəmiyyətli və dəyərli olan, Mən ilə O-nun bir neçə cəhətdən bir-birindən çox fərqləndiyini bilməkdir; psixi aktların axarı üçün Məndə O-da olduğundan fərqli qaydalar qüvvədədir, Mən fərqli məqsədləri fərqli vasitələrlə izləyir. Bu barədə çox şey demək olar, amma yeni bir müqayisə və nümunə ilə kifayətlənməyə razı olarsınız? Müharibə zamanı formalaşan cəbhə ilə arxa cəbhə arasındakı fərqi düşünün. O vaxt cəbhədə bəzi şeylərin arxa cəbhədə olduğundan fərqli getməsinə və cəbhədə qadağan edilməli olan çox şeyin arxa cəbhədə icazəli olmasına təəccüblənmədik. Həll edici təsir təbii ki, düşmənin yaxınlığı idi, ruh həyatı üçün isə bu, xarici dünyanın yaxınlığıdır. Xarici — yad — düşmən anlayışları bir zamanlar eyni idi. Və indi nümunə: O-da konfliktlər yoxdur; ziddiyyətlər və əksliklər dəyişmədən yan-yana mövcuddur və çox vaxt kompromis formalaşmaları ilə bir-birini tarazlaşdırır. Mən belə hallarda həll edilməli olan bir konflikt hiss edir, həll isə bir meylin digərinin xeyrinə tərk edilməsindən ibarətdir. Mən vahidləşdirməyə, sintezə doğru çox qəribə bir meyl ilə fərqlənən təşkilatdır; bu xarakter O-da yoxdur, O — belə demək mümkünsə — dağınıqdır, onun ayrı-ayrı meylləri öz məqsədlərini bir-birindən asılı olmadan və bir-birini nəzərə almadan izləyir.

“Əgər belə mühüm bir psixi arxa cəbhə mövcuddursa, onun analizin vaxtınadək nəzərdən qaçırıldığını mənə necə başa sala bilərsiniz?”

Beləliklə, sizin əvvəlki suallarınızdan birinə qayıtmış olduq. Psixologiya kifayət qədər yaxın, lakin dayanıqsız bir ilkin şərtə yapışaraq O-nun sahəsinə girişi özünə bağlamışdı. Yəni, bütün psixi aktların bizə şüurlu olduğu, şüurun psixi olanın əlaməti olduğu və əgər beynimizdə şüursuz proseslər varsa, bunların psixi aktlar adını daşımağa layiq olmadığı və psixologiyanı maraqlandırmadığı şərtinə.

“Məncə, bu, axı özlüyündə aydındır.”

Bəli, psixoloqlar da belə düşünür, lakin bunun yanlış, yəni tamamilə məqsədəuyğun olmayan bir bölgü olduğunu göstərmək asandır. Ən rahat özünümüşahidə, hazırlıqsız baş verə bilməyən fikirlərin ola biləcəyini öyrədir. Amma fikrinizin bu mərhələlərindən, həqiqətən də psixi təbiətli olmalı olanlardan siz heç nə bilmirsiniz, şüurunuza yalnız hazır nəticə daxil olur. Bəzən bu hazırlıq mərhələlərini sonradan, sanki bir bərpa kimi şüurunuza çatdıra bilərsiniz.

“Yəqin ki, diqqət yayındırıldığı üçün bu hazırlıqlar nəzərə çarpmayıb.”

Bəhanələr! Siz, sizin daxilinizdə çox vaxt çox mürəkkəb olan, şüurunuzun heç nə bilmədiyi, sizin heç nə bilmədiyiniz psixi təbiətli aktların baş verə biləcəyi faktından qaça bilməzsiniz. Və ya bir az və ya çox “diqqətin” psixi olmayan bir aktı psixi bir akta çevirməyə kifayət edəcəyi fərziyyəsinə hazırsınız? Yeri gəlmişkən, bu mübahisə nəyə lazımdır? Öyrənmək istəyən hər kəs üçün belə şüursuz fikirlərin mövcudluğunu inkarolunmaz şəkildə nümayiş etdirən hipnotik təcrübələr var.

“İnkar etmək istəmirəm, amma inanıram ki, nəhayət sizi başa düşürəm. Sizin Mən dediyiniz şüurdur, sizin O dediyiniz isə indi çox danışılan sözdə “şüuraltı”dır. Bəs yeni adlarla bu maskarad nəyə lazımdır?”

Bu maskarad deyil, bu digər adlar yararsızdır. Və mənə elm əvəzinə ədəbiyyat verməyə çalışmayın. Kimsə şüuraltından danışanda bilmirəm, o bunu topik mənada — ruhda şüurun altında yerləşən nəyisə — yoxsa keyfiyyət baxımından, başqa bir şüuru, sanki yeraltı olanı nəzərdə tutur. Yəqin ki, o, ümumiyyətlə heç nəyi aydın dərk etmir. Yalnız qəbul edilə bilən ziddiyyət şüurlu və şüursuz arasındakı ziddiyyətdir. Amma bu ziddiyyətin Mən və O arasındakı ayrılıqla üst-üstə düşdüyünə inanmaq ağır nəticələrə malik bir səhv olardı. Əlbəttə, əgər hər şey bu qədər sadə olsaydı, gözəl olardı, nəzəriyyəmiz asan işləyərdi, amma belə sadə deyil. Düz olan yalnız budur ki, O-da baş verən hər şey şüursuzdur və şüursuz qalır, Məndəki proseslər isə şüurlu ola bilər, yalnız onlar. Amma onların hamısı şüurlu deyil, həmişə deyil, zəruri deyil və Mənin böyük hissələri daim şüursuz qala bilər.

Bir psixi prosesin şüurlu olması mürəkkəb bir məsələdir. Sizə — yenə də dogmatik şəkildə — bu barədə nə qəbul etdiyimizi təqdim etməkdən özümü saxlaya bilmərəm. Xatırlayırsınız, Mən O-nun xarici, periferik təbəqəsidir. İndi biz inanırıq ki, bu Mənin ən xarici səthində xüsusi, birbaşa xarici dünyaya yönəlmiş bir instansiya, bir sistem, bir orqan yerləşir və yalnız onun oyanması ilə bizim şüur adlandırdığımız fenomen yaranır. Bu orqan həm xaricdən, həm də daxildən oyana bilər; yəni hissi orqanların köməyi ilə xarici dünyanın təsirlərini qəbul edir, eləcə də daxildən, əvvəlcə O-dakı hissləri, sonra isə Məndəki prosesləri qeyd edə bilər.

“Bu getdikcə daha da pis olur və mənim başa düşməyimdən daha çox uzaqlaşır. Siz məni həqiqətən də qeyri-həkimlərin analitik müalicələr həyata keçirib-keçirməmələri sualı haqqında söhbətə dəvət etdiniz. Onda niyə bu cür cəsarətli, qaranlıq nəzəriyyələr haqqında mübahisələr aparırsınız, ki, onların əsaslılığına məni inandıra bilmirsiniz?”

Mən bilirəm ki, sizi inandıra bilmərəm. Bu, hər hansı bir imkanın xaricindədir və buna görə də mənim niyyətimin də xaricindədir. Tələbələrimizə psixoanaliz üzrə nəzəri təlim verdikdə, əvvəlcə onlar üzərində nə qədər az təsir bağışladığımızı müşahidə edə bilərik. Onlar analitik təlimləri, digər abstraksiyalarla qidalandırıldıqları kimi eyni soyuqluqla qəbul edirlər. Bəziləri bəlkə də inandırılmaq istəyirlər, amma onların inandığına dair heç bir əlamət yoxdur. İndi biz də tələb edirik ki, başqalarına analiz tətbiq etmək istəyən hər kəs əvvəlcə özünü analizə tabe etsin. Yalnız bu “öz-analiz” (səhv adlandırıldığı kimi) prosesində, analiz tərəfindən iddia olunan prosesləri öz bədənində — daha doğrusu, öz ruhunda — həqiqətən yaşadıqda, sonradan analitik kimi rəhbər tutduqları inancları qazanırlar. Beləliklə, mən sizə, tərəfsiz olan sizə, nəzəriyyələrimizin düzgünlüyünə inandırmağı necə gözləyə bilərəm, ki, mən sizə yalnız öz təcrübələrinizlə təsdiqlənməmiş, qeyri-kamil, qısaltılmış və buna görə də qeyri-şəffaf bir təqdimat təqdim edə bilərəm?

Mən başqa bir niyyətlə hərəkət edirəm. Bizim aramızda analizin ağıllı və ya mənasız olması, qoyduğu müddəalarda haqlı və ya kobud səhvlərə düşməsi heç də məsələ deyil. Nəzəriyyələrimizi qarşınızda açmağımın səbəbi, analizin hansı məzmun daşıdığını, tək-tək xəstələr üçün hansı fərziyyələrdən irəli getdiyini və onlarla nə etdiyini sizə ən yaxşı şəkildə aydın izah edə bilməkdir. Bu sayəsində qeyri-həkimlərin analizi məsələsinə tam müəyyən bir işıq düşəcəkdir. Əlbəttə, narahat olmayın, əgər indiyə qədər məni izləmisinizsə, ən çətin hissəni keçmişsiniz, bundan sonrakı hissələr sizə daha asan gələcəkdir. Amma indi mənə bir nəfəs almağa icazə verin.

III

"Psixoanaliz nəzəriyyələrindən sinir xəstəliyinin yaranışını necə təsəvvür etmək lazım gəldiyini çıxarmağınızı gözləyirəm."

Mən bunu sınamağa çalışacağam. Bu məqsədlə biz Mənimizi və O-muzu yeni bir nöqteyi-nəzərdən, yəni dinamik nöqteyi-nəzərdən, başqa sözlə, onların daxilində və aralarında oynayan qüvvələrə nəzər salaraq öyrənməliyik. Əvvəllər biz psixi aparatın təsviri ilə kifayətlənmişdik.

"Yalnız yenə də bu qədər tutamsız olmasa."

Ümid edirəm ki, olmayacaq. Siz tezliklə özünüzü tapacaqsınız. Beləliklə, biz fərz edirik ki, psixi aparatı fəaliyyətə sövq edən qüvvələr, böyük bədən tələbatlarının ifadəsi kimi bədən orqanlarında yaranır. Şair-fəlsəfəçimizin sözlərini xatırlayın: aclıq və məhəbbət. Əlbəttə, olduqca hörmətli bir qüvvə cütü! Biz bu bədən tələbatlarını, psixi fəaliyyət üçün həvəs verdiyi dərəcədə, Trieb (həvəs) adlandırırıq; bu, bir çox müasir dillərin bizə qısqandığı bir sözdür. Bu həvəslər O (Es) quruluşunu doldurur; qısaca desək, O-dakı bütün enerji onlardan gəlir. Məndəki qüvvələrin də başqa bir mənşəyi yoxdur, onlar O-dakı qüvvələrdən törəyib. Bəs həvəslər nə istəyir? Doyum, yəni bədən tələbatlarının söndürülə biləcəyi vəziyyətlərin yaradılması. Tələb gərginliyinin azalması şüur orqanımız tərəfindən həzzli kimi qəbul edilir, onun artması isə tezliklə xoşagəlməzlik kimi qəbul edilir. Bu dəyişkənliklərdən bütün psixi aparatın fəaliyyətini tənzimlədiyi həzz-xoşagəlməzlik hissləri ardıcıllığı yaranır. Biz burada "həzz prinsipinin hökmranlığı"ndan danışırıq.

O-nun həvəs tələbləri təmin olunmadıqda dözülməz vəziyyətlər yaranır. Təcrübə tezliklə göstərir ki, belə doyum vəziyyətləri yalnız xarici dünyanın köməyi ilə yaradıla bilər. Bununla da xarici dünyaya yönəlmiş O hissəsi, yəni Mən, funksiyaya keçir. Əgər nəqliyyat vasitəsini yerindən tərpədən bütün təkanverici qüvvə O-dan gəlirsə, Mən, məqsədə çatmaq üçün vacib olan sükanı, demək olar ki, öz üzərinə götürür. O-dakı həvəslər dərhal və mərhəmətsiz təmin olunmağa tələsirlər, bu yolla heç nəyə nail olmurlar və ya hətta hiss olunan ziyan əldə edirlər. İndi Mənin vəzifəsi bu uğursuzluğun qarşısını almaq, O-nun tələbləri ilə real xarici dünyanın etirazı arasında vasitəçilik etməkdir. O, fəaliyyətini artıq iki istiqamətdə inkişaf etdirir. Bir tərəfdən, o, öz hissi orqanı olan şüur sistemi vasitəsilə xarici dünyanı müşahidə edir ki, “zərərsiz doyum” anını yaxalaya bilsin; digər tərəfdən, O-ya təsir edir, onun “ehtiraslarını” dizginləyir, həvəsləri doyumlarını təxirə salmağa, hətta zəruri sayıldıqda məqsədlərini dəyişməyə və ya kompensasiya müqabilində onlardan imtina etməyə məcbur edir. O-nun təhriklərini bu şəkildə zəncirləməklə, o, əvvəllər tək müəyyən edici olan həzz prinsipini, eyni son məqsədləri güdsə də, real xarici dünya tərəfindən qoyulan şərtləri nəzərə alan, deyilən reallıq prinsipi ilə əvəz edir. Sonralar Mən öyrənir ki, təsvir olunan xarici dünyaya uyğunlaşmadan başqa, doyumun təminatı üçün daha bir yol var. İnsan xarici dünyaya dəyişdirici şəkildə müdaxilə edə və orada təmin olunmanı mümkün edən şərtləri qəsdən yarada bilər. Bu fəaliyyət sonra Mənin ən yüksək nailiyyətinə çevrilir; hansı vaxt ehtiraslarını idarə edib reallıq qarşısında əyilməyin, hansı vaxt isə onun tərəfini tutub xarici dünyaya qarşı müdafiəyə keçməyin daha məqsədəuyğun olması haqqında qərarlar həyat müdrikliyinin əsasını təşkil edir.

"Və O, əgər sizi düzgün başa düşürəmsə, daha güclü tərəf olduğu halda, Mən tərəfindən belə bir idarə olunmaya razı olarmı?"

Bəli, əgər Mən tam təşkilatına və fəaliyyət qabiliyyətinə malikdirsə, O-nun bütün hissələrinə giriş imkanı varsa və onlara öz təsirini göstərə bilirsə, bu yaxşı gedir. Mən və O arasında təbii düşmənçilik yoxdur, onlar bir-birinə məxsusdurlar və sağlam halda praktik olaraq bir-birindən ayrıla bilməzlər.

"Bütün bunları dinləmək olar, amma mən bu ideal münasibətdə xəstəlik pozğunluğu üçün harada yer tapıldığını görmürəm."

Siz haqlısınız; Mən və onun O ilə olan münasibətləri bu ideal tələbləri yerinə yetirdiyi müddətcə, nevroz pozğunluğu da yoxdur. Xəstəliyin nüfuz etmə nöqtəsi gözlənilməz bir yerdədir, baxmayaraq ki, ümumi patologiya üzrə mütəxəssis, ən əhəmiyyətli inkişafların və fərqləşmələrin xəstəlik toxumunu, funksiyanın uğursuzluğunu özündə daşıdığını təsdiqləməklə təəccüblənməyəcək.

"Siz çox alimcəsinə danışırsınız, sizi başa düşmürəm."

Bir az daha geniş izah etməliyəm. Elə deyilmi, kiçik canlı varlıq, dağıdıcı təsirlərlə dolu olan üstün güclü xarici dünyaya qarşı çox acınası və aciz bir şeydir? Kifayət qədər Mən təşkilatı inkişaf etdirməmiş ibtidai bir canlı varlıq bütün bu 'travmalara' məruz qalır. O, həvəs istəklərinin 'kor' təmin olunması ilə yaşayır və çox vaxt buna görə məhv olur. Mənin fərqləşməsi hər şeydən əvvəl həyatın qorunması üçün bir addımdır. Məhv olmaqdan heç nə öyrənmək olmasa da, insan bir travmanı uğurla keçdiyi zaman, oxşar vəziyyətlərin yaxınlaşmasına diqqət yetirir və travma zamanı yaşanan təəssüratların qısaltılmış təkrarı, yəni təşviş affekti ilə təhlükəni siqnal edir. Təhlükənin qavranılmasına bu reaksiya indi qaçış cəhdini başlatır; bu cəhd, insan xarici dünyadakı təhlükəli şeyə daha aktiv şəkildə, bəlkə də təcavüzkarlıqla cavab vermək üçün kifayət qədər güclənənə qədər həyat xilas edici təsir göstərir.

"Bu, sizin vəd etdiyiniz şeydən çox uzaqdır."

Siz vədimin yerinə yetirilməsinə nə qədər yaxın olduğumu təsəvvür belə etmirsiniz. Sonralar fəaliyyət qabiliyyəti olan Mən təşkilatına malik olan canlı varlıqlarda belə, bu Mən ilk növbədə uşaqlıq illərində zəif və O-dan az fərqlənmiş olur. İndi təsəvvür edin ki, bu aciz Mən O-dan belə bir həvəs tələbi ilə qarşılaşsa, onun təmin olunmasının təhlükəli olduğunu, travmatik vəziyyət, xarici dünya ilə toqquşma yaradacağını sezdiyi üçün artıq ona qarşı çıxmaq istəyir, lakin buna gücü çatmır, çünki hələ buna qadir deyil. Mən sonra həvəs təhlükəsini sanki xarici təhlükə imiş kimi qəbul edir, qaçış cəhdinə girişir, O-nun bu hissəsindən geri çəkilir və onun həvəs təhriklərinə adətən etdiyi bütün töhfələri rədd etdikdən sonra onu öz talehinə buraxır. Biz deyirik ki, Mən bu həvəs təhriklərinin sıxışdırılmasını həyata keçirir. Bu, həmin an üçün təhlükəni dəf etmək uğuruna malikdir, lakin insan daxili və xarici şeyləri cəzasız şəkildə qarışdırmamalıdır. İnsan özündən qaça bilməz. Sıxışdırma zamanı Mən, adətən düzəltməyə çalışdığı həzz prinsipinə tabe olur və bunun zərərini özü çəkməlidir. Bu zərər, Mənin hakimiyyət sahəsinin daimi olaraq məhdudlaşdırılmasından ibarətdir. Sıxışdırılmış həvəs təhriki indi təcrid olunmuş, öz başına buraxılmış, əlçatmaz, lakin eyni zamanda təsiredilməz vəziyyətdədir. O, öz yolunu gedir. Mən, çox vaxt gücləndikdən sonra belə, sıxışdırmanı artıq ləğv edə bilmir; onun sintezi pozulur, O-nun bir hissəsi Mən üçün qadağan olunmuş sahə olaraq qalır. Lakin təcrid olunmuş həvəs təhriki də boş dayanmır; ona normal doyumdan imtina edildiyi üçün kompensasiya tapmağı bilir, onu təmsil edən psixi törəmələr yaradır, digər proseslərlə əlaqə qurur və öz təsiri ilə onları da Məndən qoparır, nəhayət, tanınmaz şəkildə təhrif olunmuş əvəzedici quruluş kimi Mənə və şüura nüfuz edir, simptom adlanan şeyi yaradır. Birdən-birə qarşımızda nevroz pozğunluğunun vəziyyətini görürük: sintezi ləngidilmiş, O-nun bəzi hissələrinə təsir göstərə bilməyən, sıxışdırılmışla yeni toqquşmadan qaçınmaq üçün fəaliyyətlərinin bəzilərindən imtina etməli olan, sıxışdırılmış təhriklərin törəmələri olan simptomlara qarşı əksər hallarda nəticəsiz müdafiə hərəkətləri ilə tükənmiş bir Mən və O-nun dərinliklərində hökm sürən primitiv psixologiyanın qanunlarına tabe olan, ümumi şəxsiyyətin maraqlarına əhəmiyyət vermədən öz məqsədlərini qovuşdurmaq üçün müstəqillik qazanmış bəzi həvəslərin olduğu bir O. Bütün vəziyyəti nəzərdən keçirsək, nevrozun yaranması üçün sadə düstur kimi Mənin O-nun bəzi hissələrini uyğun olmayan şəkildə boğmağa cəhd etdiyi, bunun uğursuz olduğu və O-nun buna görə qisas aldığı ortaya çıxır. Beləliklə, nevroz, Mənin, ətraflı araşdırmanın göstərdiyi kimi, real xarici dünyaya qarşı itaətkarlığını qorumaq istədiyi üçün daxil olduğu Mən və O arasındakı konfliktin nəticəsidir. Ziddiyyət xarici dünya ilə O arasındadır və Mən, özünün ən dərin mahiyyətinə sadiq qalaraq, xarici dünyanın tərəfini tutduğu üçün öz O-su ilə konfliktə girir. Lakin nəzərə alın ki, bu konfliktin faktı xəstəlik şərtini yaratmır — çünki reallıq və O arasındakı belə ziddiyyətlər qaçılmazdır və Mən, daimi vəzifələri çərçivəsində onlar arasında vasitəçilik edir — əksinə, Mənin konfliktin həlli üçün kifayətsiz vasitə olan sıxışdırma üsuluna müraciət etməsi şərtini yaradır. Lakin bunun özü də Mənin vəzifə qarşısında qaldığı zaman inkişaf etməmiş və aciz olması səbəbindən baş verir. Həlledici sıxışdırmaların hamısı erkən uşaqlıq dövründə baş verir.

“Nə qədər maraqlı bir yol! Təklifinizə əməl edirəm, tənqid etməməyə, çünki siz mənə yalnız psixoanalizin nevrozun yaranması haqqında nəyə inandığını, onunla mübarizə aparmaq üçün nə etdiyini buna bağlamaq üçün göstərmək istəyirsiniz. Bir neçə sualım var, bəzilərini də sonra irəli sürəcəyəm. Əvvəlcə sizin düşüncələriniz əsasında daha da irəli getmək və özüm bir nəzəriyyə qurmağa cəhd etmək vəsvəsəsini hiss edirəm. Siz xarici dünya-Mən-O münasibətini inkişaf etdirdiniz və nevrozun şərti kimi Mənin xarici dünyadan asılılığı səbəbiylə O ilə mübarizə aparmasını qeyd etdiniz. Belə bir konfliktdə Mənin O tərəfindən aparılması və xarici dünyaya olan diqqətini inkar etməsi halı da düşünülə bilərmi? Belə bir halda nə baş verir? Ruhi xəstəliyin təbiəti haqqında sadə təsəvvürlərimə görə, Mənin bu qərarı ruhi xəstəliyin şərti ola bilər. Belə bir reallıqdan uzaqlaşma ruhi xəstəliyin əsas cəhəti kimi görünür.”

Bəli, mən də özüm bunu düşünmüşəm və bu fərziyyənin isbatı olduqca mürəkkəb vəziyyətlərin müzakirəsini tələb etsə də, bunu yerində hesab edirəm. Nevroz və psixoz açıq şəkildə sıx bağlıdır, lakin həlledici bir nöqtədə bir-birindən ayrılmalıdırlar. Bu nöqtə, belə bir konfliktdə Mənin tərəf tutması ola bilər. Hər iki halda O, kor güzəştsizlik xarakterini qoruyub saxlayacaqdı.

“İndi davam edin. Nevrotik xəstəliklərin müalicəsi üçün nəzəriyyəniz hansı məsləhətləri verir?”

Terapevtik məqsədimizi indi asanlıqla ifadə etmək olar. Biz Məni bərpa etmək, onu məhdudiyyətlərindən azad etmək, erkən sıxışdırmalar nəticəsində itirdiyi O üzərindəki hakimiyyəti ona qaytarmaq istəyirik. Yalnız bu məqsədlə analiz aparırıq, bütün texnikamız bu məqsədə yönəlib. Biz baş vermiş sıxışdırmaları tapmalı və Məni onları bizim köməyimizlə düzəltməyə, konfliktləri qaçış cəhdindən daha yaxşı həll etməyə vadar etməliyik. Bu sıxışdırmalar çox erkən uşaqlıq illərinə aid olduğu üçün, analitik iş də bizi həmin dövrə qaytarır. Xəstənin yaddaşında canlandırmaq istədiyimiz, əksər hallarda unudulmuş konflikt vəziyyətlərinə gedən yolu xəstənin simptomları, yuxuları və sərbəst fikirləri göstərir; lakin onlar O-nun psixologiyasının təsiri altında bizim üçün qəribə ifadə formaları aldığından, əvvəlcə onları şərh etməli, tərcümə etməliyik. Xəstənin daxili müqavimət olmadan bizə çatdıra bilmədiyi fikirlərin, fikirlərin və xatirələrin hər hansı şəkildə sıxışdırılmışla əlaqəli olduğunu və ya ondan törəmə olduğunu qəbul edə bilərik. Xəstəni məlumat vermə zamanı müqavimətlərini aşmağa təşviq edərək, biz onun Mənini qaçış cəhdlərinə olan meylini üstələməyə və sıxışdırılmışın yaxınlaşmasına dözməyə öyrədirik. Sonda, onun yaddaşında sıxışdırma vəziyyətini təkrar yaratmağa nail olduqda, onun itaətkarlığı parlaq şəkildə mükafatlandırılacaq. Dövrlərin bütün fərqi onun xeyrinə işləyir və uşaq Məninin qorxub qaçdığı şey, böyümüş və güclənmiş Mənə çox vaxt sadəcə uşaq oyunu kimi görünür.

IV

“Mənə indiyə qədər danışdığınız hər şey psixologiya idi. Tez-tez qəribə, quru və qaranlıq səslənirdi, amma belə desəm: həmişə təmiz idi. İndiyə qədər psixoanaliziniz haqqında çox az şey bilməmişəm, amma eşitmişəm ki, o, əsasən bu sifəti daşımağa haqqı olmayan şeylərlə məşğuldur. İndiyə qədər oxşar bir şeyə toxunmamağınızda qəsdən ehtiyatlılıq olduğunu hiss edirəm. Həmçinin başqa bir şübhəni də boğmaq mümkün deyil. Nevrozlar, özünüz də dediyiniz kimi, ruhi həyatın pozulmalarıdır. Və etikamız, vicdanımız, ideallarımız kimi vacib məsələlər bu dərin pozulmalarda heç bir rol oynamamalıdırmı?”

Deməli, siz indiyə qədərki söhbətlərimizdə ən aşağı və ən yüksək şeylərin nəzərə alınmamasını hiss edirsiniz. Amma bunun səbəbi, biz ümumiyyətlə ruhi həyatın məzmunları haqqında hələ danışmamışıq. Amma icazə verin, indi söhbətin gedişini dayandıran kəsici rolunu özüm oynayım. Sizə bu qədər psixologiya danışdım, çünki istəyirdim ki, analitik işin tətbiqi psixologiya nümunəsi olduğu, xüsusən də analizdən kənarda tanınmayan bir psixologiya olduğu təəssüratını yaratsın. Analitik, hər şeydən əvvəl, bu psixologiyanı, yəni dərinlik psixologiyasını və ya şüursuzun psixologiyasını, heç olmasa bu gün məlum olan qədərini öyrənməlidir. Biz bunu gələcək nəticələrimiz üçün ehtiyacımız olacaq. Amma indi, təmizlik haqqında işarə ilə nə nəzərdə tuturdunuz?

Yaxşı, ümumiyyətlə deyilir ki, analizlərdə cinsi həyatın ən intim — və ən iyrənc məsələləri bütün təfərrüatları ilə müzakirə olunur. Əgər belədirsə — psixoloji mübahisələrinizdən bunun belə olması vacib olduğu qənaətinə gələ bilmədim — onda belə müalicələri yalnız həkimlərə icazə vermək üçün güclü bir arqument olardı. Gizliliklərinə əmin olmadığınız, xarakterlərinə zəmanət verə bilmədiyiniz digər şəxslərə bu qədər təhlükəli sərbəstliklərin verilməsini necə düşünmək olar?

Doğrudur, həkimlər cinsi sahədə müəyyən imtiyazlardan istifadə edirlər; onlara genital orqanları yoxlamağa da icazə verilir. Baxmayaraq ki, Şərqdə onlara buna icazə verilmirdi; bəzi idealist islahatçılar — kimin nəzərdə tutduğumu bilirsiniz — bu imtiyazlara qarşı mübarizə aparmışlar. Amma siz əvvəlcə analizdə bunun belə olub-olmadığını və niyə belə olması lazım olduğunu bilmək istəyirsiniz? — Bəli, belədir.

Lakin bu, birincisi, analizin ümumiyyətlə tam səmimiyyətə əsaslanması səbəbindən belə olmalıdır. Orada, məsələn, maddi vəziyyətlər eyni dərəcədə ətraflı və açıq şəkildə müzakirə olunur, hər bir vətəndaşdan, rəqib və ya vergi məmuru olmasa belə, gizlədilən şeylər deyilir. Bu səmimiyyət öhdəliyinin analitikləri də ağır mənəvi məsuliyyət altına qoyduğunu inkar etməyəcəyəm, əksinə, bunu qətiyyətlə vurğulayacağam. İkincisi, bu, sinir xəstəliklərinin səbəbləri və amilləri arasında cinsi həyat amillərinin son dərəcə vacib, üstün, bəlkə də xüsusi rol oynaması səbəbindən belə olmalıdır. Analiz xəstənin gətirdiyi materiala, öz məzmununa uyğunlaşmaqdan başqa nə edə bilər? Analitik xəstəni heç vaxt cinsi sahəyə cəlb etmir, ona əvvəlcədən demir: söhbət cinsi həyatınızın intim məsələlərindən gedəcək! O, xəstənin məlumatlarını istədiyi yerdən başlamasına imkan verir və xəstənin özü cinsi məsələlərə toxunana qədər sakitcə gözləyir. Mən şagirdlərimi həmişə xəbərdar edirdim: Rəqiblərimiz bizə cinsi amilin rol oynamadığı hallarla qarşılaşacağımızı bildirdilər; diqqətli olaq ki, bunu analizə daxil etməyək, belə bir hal tapmaq şansımızı pozmayaq. Yaxşı, indiyə qədər heç birimiz bu şansa nail olmamışıq.

Əlbəttə, bilirəm ki, cinsəlliyi — açıq və ya gizli şəkildə — qəbul etməmiz başqalarının analizə olan düşmənçiliyinin ən güclü səbəbinə çevrilmişdir. Bu bizi yolumuzdan saxlaya bilər? Bu, yalnız bizə bütün mədəni həyatımızın nə qədər nevrotik olduğunu göstərir, çünki iddia olunan normal insanlar nevrotik insanlardan çox da fərqli davranmırlar. Almaniyanın elmi cəmiyyətlərində psixoanalizə rəsmi şəkildə hökm çıxarıldığı dövrdə — bu gün əhəmiyyətli dərəcədə sakitlik hökm sürür — bir natiq, xəstələrin də özünü ifadə etməsinə imkan verdiyini bildirdiyi üçün xüsusi avtoritet iddia edirdi. Aydındır ki, diaqnostik məqsədlə və analitiklərin iddialarını yoxlamaq üçün. Amma, əlavə etdi ki, əgər onlar cinsi məsələlərdən danışmağa başlayarsa, mən onların ağzını bağlayıram. Belə bir sübut üsuluna nə fikirləşirsiniz? Elmi cəmiyyət natiqi alqışladı, onun yerinə layiqincə utanc hissi keçirmək əvəzinə. Yalnız ortaq qərəzlərin verdiyi qələbəli əminlik bu natiqin məntiqi diqqətsizliyini izah edə bilər. İllər sonra, həmin dövrdəki şagirdlərimin bəziləri, psixoanalizin insan cəmiyyətinə yükləmək istədiyi cinsəllik boyunduruğundan onu azad etmək ehtiyacına tabe oldular. Onlardan biri cinsəlliyin heç də cinsəllik olmadığını, əksinə başqa bir şeyi, abstrakt və mistik bir şeyi ifadə etdiyini elan etdi; ikincisi isə cinsi həyatın insanın onu hərəkətə gətirən hakimiyyət və hökmranlıq ehtiyacını nümayiş etdirdiyi sahələrdən yalnız biri olduğunu bildirdi. Onlar çoxlu təqdir qazandılar, ən azı yaxın gələcək üçün.

“Amma mən bir dəfə tərəf tutmağa cəsarət edirəm. Cinsəlliyin canlı varlıqların təbii, ilkin ehtiyacı olmadığını, əksinə başqa bir şeyin ifadəsi olduğunu iddia etmək çox riskli görünür. Bunun üçün yalnız heyvanların nümunəsinə baxmaq kifayətdir.”

Fərq etməz. Cəmiyyət, qorxulu cinsəllik üstünlüyünə qarşı müalicə kimi elan edilsə, nə qədər absurd olursa olsun, istəklə udmayacağı heç bir qarışıq yoxdur.

Qeyd edim ki, nevrozların yaranmasında cinsi amilin bu qədər böyük rol oynamasına qarşı özünüzün büruzə verdiyiniz meylsizlik, sizin qeyri-tərəfli vəzifənizlə yaxşı uzlaşmır kimi görünür. Belə bir antipatiyanın ədalətli hökm verməyinizə mane olacağından qorxmursunuz?

“Bunu dediyinizə görə təəssüf edirəm. Mənə olan etibarınız sarsılmış kimi görünür. Onda niyə qeyri-tərəfli kimi başqasını seçmədiniz?”

Çünki o başqası da sizdən fərqli düşünməzdi. Əgər o, əvvəlcədən cinsi həyatın əhəmiyyətini qəbul etməyə hazır olsaydı, bütün dünya belə deyəcəkdi: Bu qeyri-tərəfli deyil, bu sizin tərəfdarınızdır. Xeyr, rəylərinizə təsir etmək ümidini heç də itirmirəm. Amma etiraf edirəm ki, bu hal mənim üçün əvvəlki müzakirə edilən məsələdən fərqlidir. Psixoloji müzakirələrdə, məsələnin yalnız psixoloji problemlərlə bağlı olduğu təəssüratını almanız şərti ilə, mənə inanıb-inanmamağınızın mənim üçün fərqi yox idi. Bu dəfə, cinsəllik məsələsində isə, istəyirəm ki, siz anlayışa açıq olasınız; müxalifət etmək üçün ən güclü motiviniz, sizinlə bir çox başqalarının paylaşdığı, özünüzlə gətirdiyiniz düşmənçilikdir.

“Məndə sizdə bu qədər sarsılmaz əminlik yaradan təcrübə çatışmır.”

Yaxşı, indi təqdimatıma davam edə bilərəm. Cinsi həyat yalnız bir incəlik deyil, həm də ciddi elmi problemdir. Orada çoxlu yeni şeylər öyrənilməli, çoxlu qəribəliklər izah edilməli idi. Sizə artıq demişdim ki, analiz xəstənin uşaqlıq illərinə qədər getməlidir, çünki həmin dövrlərdə və Mənin zəifliyi zamanı həlledici sıxışdırmalar baş vermişdir. Amma uşaqlıqda cinsi həyat yoxdur, o yalnız pubertat dövründə başlayır? Əksinə, biz cinsi həvəs təhriklərinin həyatı doğuşdan etibarən müşayiət etdiyini və uşaq Məninin sıxışdırmaları məhz bu həvəslərdən qorunmaq üçün etdiyini kəşf etməli olduq. Maraqlı təsadüf deyilmi, ki, kiçik uşaq belə cinsəlliyin gücünə qarşı çıxır, eynilə sonra alimlər cəmiyyətindəki natiq və daha sonra öz nəzəriyyələrini quran şagirdlərim kimi? Bu necə baş verir? Ən ümumi cavab odur ki, mədəniyyətimiz ümumiyyətlə cinsəllik hesabına qurulur, lakin bunun haqqında söyləmək lazım olan çox şey var.

Uşaq cinsəlliyinin kəşfi, utanc hissi oyadan tapıntılardan biridir. Bəzi uşaq həkimləri, görünür, həmişə bunu bilirdilər, bəzi uşaq tərbiyəçiləri də. Özlərini uşaq psixoloqu adlandıran zəkalı kişilər sonra qınaq tonu ilə "uşaqlığın zərərsizləşdirilməsi" haqqında danışdılar. Həmişə arqumentlər yerinə sentimentlər! Bizim siyasi orqanlarımızda belə hallar gündəlik haldır. Müxalifətdən biri ayağa qalxır və idarəetmədə, orduda, məhkəmədə və s. olan sui-istifadələri ifşa edir. Buna cavab olaraq başqası, daha çox hökumətdən olan biri, belə faktların dövlət, hərbi, sülalə və ya hətta milli şərəf hisslərinə təhqir etdiyini bildirir. Deməli, onlar demək olar ki, doğru deyillər. Bu hisslər heç bir təhqirə dözmür.

Uşağın cinsi həyatı, təbii ki, böyüyünkindən fərqlidir. Cinsi funksiya öz başlanğıclarından bizə tanış olan son formalaşmaya qədər mürəkkəb bir inkişaf yolu keçir. O, xüsusi məqsədləri olan çoxsaylı hissəvi həvəslərdən böyüyərək, nəhayət çoxalma xidmətinə qədər bir neçə təşkilatlanma mərhələsindən keçir. Hissəvi həvəslərin hamısı son nəticə üçün eyni dərəcədə yararlı deyil, onlar yönləndirilməli, yenidən formalaşdırılmalı və qismən boğulmalıdır. Belə geniş inkişaf həmişə qüsursuz tamamlanmır; inkişaf ləngimələri, erkən inkişaf mərhələlərində qismən fiksasiyalar baş verir; sonradan cinsi funksiyanın icrasına maneələr yarandığı yerdə, cinsi meyl — bizim libido dediyimiz — həmin erkən fiksasiya nöqtələrinə geri çəkilir. Uşaq cinsəlliyinin və yetkinliyə qədər olan çevrilmələrinin öyrənilməsi bizə, adətən, bütün tələb olunan iyrənclik əlamətləri ilə təsvir edilən, lakin mənşəyi izah edilə bilməyən, sözdə cinsi sapmaların başa düşülməsi üçün açarı da verdi. Bütün sahə son dərəcə maraqlıdır, lakin söhbətlərimizin məqsədləri üçün bundan daha çox danışmağımın çox mənası yoxdur. Burada istiqamət tapmaq üçün təəssüf ki, tibb məktəbində tam öyrədilməyən anatomik və fizioloji biliklər tələb olunur, lakin mədəniyyət tarixi və mifologiya ilə tanışlıq da eyni dərəcədə vacibdir.

"Bütün bunlardan sonra uşağın cinsi həyatı haqqında heç bir təsəvvür yarada bilmirəm."

Buna görə də mövzuda daha uzun qalmaq istəyirəm; onsuz da ondan qopmaq mənə çətindir. Qulaq asın, uşağın cinsi həyatında ən diqqət çəkən məqam, onun çox geniş inkişafının ilk beş həyat ilində baş verməsidir; bundan sonra pubertata qədər sözdə latentlik dövrü uzanır, burada — normal olaraq — cinsəllik irəliləyiş qazanmır, cinsi meyllər əksinə gücünü itirir və uşağın artıq məşq etdiyi və ya bildiyi çox şey tərk edilir və unudulur. Bu həyat dövründə, cinsi həyatının erkən çiçəklənməsi solandan sonra, utanc, iyrənclik və əxlaq kimi sonrakı pubertat fırtınasına tab gətirmək və yeni oyanan cinsi meyllərə yol göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş Mən quruluşları formalaşır. Cinsi həyatının bu sözdə iki mərhələli başlanğıcı sinir xəstəliklərinin yaranması ilə çox bağlıdır. O, yalnız insanda rast gəlinir, bəlkə də insanın nevroz olma imtiyazının şərtlərindən biridir. Cinsi həyatının erkən dövrü psixoanaliz tərəfindən, şüurlu ruhi həyatın arxa planının digər sahələrdə olduğu kimi, nəzərdən qaçırılmışdır. Siz haqlı olaraq hər ikisinin də bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu fərz edəcəksiniz.

Cinsəlliyin bu erkən dövrünün məzmunları, dəyişiklikləri və nailiyyətləri haqqında gözləntinin hazırlıqsız olduğu çox şey danışmaq olar. Məsələn: Atası tərəfindən udulmaqdan oğlan uşağının nə qədər tez-tez qorxduğunu eşidərək əlbəttə təəccüblənəcəksiniz. (Bu təşvişi cinsi həyatının ifadələri arasında yerləşdirdiyimə təəccüblənməyirsiniz?) Amma mən sizi, tanrı Kronosun da uşaqlarını udması haqqında, bəlkə də məktəb illərinizdən hələ unutmadığınız mifoloji hekayəni xatırlatmağa icazə verə bilərəm. Bu mifi ilk dəfə eşidəndə sizə nə qədər qəribə görünmüş olmalıdır! Amma inanıram ki, o vaxtlar biz hamımız buna heç bir fikir verməmişik. Bu gün biz, canavar kimi udan heyvanın iştirak etdiyi bir çox nağılları da xatırlaya bilərik və bunda atanın bir maskalanmasını tanıya bilərik. Mən, mifologiya və nağıl dünyasının ümumiyyətlə yalnız uşaq cinsi həyatının bilinməsi ilə başa düşülə biləcəyini sizə təsdiqləmək üçün bu fürsətdən istifadə edirəm. Bu, analitik tədqiqatların əlavə bir qazancıdır.

Oğlan uşağının atası tərəfindən cinsiyyət orqanından məhrum edilmə təşvişindən əziyyət çəkməsi, belə ki, bu kastrasiya təşvişinin onun xarakter inkişafına və cinsi istiqamətinin müəyyən edilməsinə ən güclü təsiri olması xəbərini eşidəndə təəccübünüz az olmayacaq. Burada da mifologiya sizə psixoanalizə inanmaq üçün cəsarət verəcək. Uşaqlarını udan eyni Kronos, atası Uranosu da hadım etmiş və sonra anasının tədbiri ilə xilas edilmiş oğlu Zevs tərəfindən qisas olaraq hadım edilmişdir. Əgər psixoanalizin uşaqların erkən cinsəlliyi haqqında danışdığı hər şeyin analitiklərin vəhşi təsəvvüründən qaynaqlandığını qəbul etməyə meyllisinizsə, heç olmasa bu təsəvvürün, miflər və nağılların nəticəsi olan ibtidai insanlığın təsəvvür fəaliyyətinin eyni məhsulları yaratdığını etiraf edin. Digər, daha mehriban və ehtimal ki, daha doğru olan baxış, uşağın ruhunda, insan mədəniyyətinin qədim dövrlərində ümumiyyətlə hökm sürən eyni arxaik amillərin bu gün də aşkar edilə biləcəyidir. Uşaq, ruhi inkişafında qəbilə tarixini qısaltılmış şəkildə təkrarlayacaq, embriologiya bunu fiziki inkişaf üçün artıq uzun müddətdir qəbul etmişdir.

Erkən uşaq cinsəlliyinin daha bir xüsusiyyəti, əsl qadın cinsiyyət orqanının onda hələ rol oynamamasıdır — uşaq üçün hələ kəşf edilməmişdir. Bütün vurğu kişi orqanına düşür, bütün maraq bunun mövcud olub-olmamasına yönəlir. Kiçik qızın cinsi həyatı haqqında oğlanınkı haqqında bildiklərimizdən daha az şey bilirik. Bu fərqi utanc hissi ilə qarşılamalı deyilik; çünki yetkin qadının cinsi həyatı da psixologiya üçün qaranlıq bir qitədir. Amma biz qızın kişi orqanına bərabərdəyərli bir cinsiyyət orqanının olmamasını ağır hiss etdiyini, buna görə özünü aşağı hesab etdiyini və bu 'penis həsədinin' bir sıra xarakterik qadın reaksiyalarına mənşə verdiyini öyrənmişik.

Uşağa məxsus olan daha bir şey, iki ifrazat ehtiyacının cinsi maraqla yüklənməsidir. Tərbiyə sonradan kəskin bir ayrılıq qoyur, zarafatların təcrübəsi isə bunu yenidən ləğv edir. Bu, bizə iyrənc görünə bilər, amma məlumdur ki, uşaqda iyrənmə hissinin yaranması üçün bir müddət lazımdır. Uşaq ruhunun mələk təmizliyi üçün çıxış edən başqaları da bunu inkar etməyiblər.

Amma diqqətimizə daha çox layiq olan heç bir fakt, uşağın cinsi istəklərini müntəzəm olaraq ən yaxın olan şəxslərə, yəni ilk növbədə ata və anaya, daha sonra bacı-qardaşlarına yönəltməsi deyil. Oğlan üçün ana ilk sevgi obyektidir, qız üçün isə ata, əgər biseksual quruluş eyni zamanda əks istiqaməti dəstəkləməsə. Digər valideyn maneə törədən rəqib kimi qəbul edilir və çox vaxt güclü düşmənçiliklə qarşılanır. Məni düzgün başa düşün, mən yalnız uşağın üstünlük verilən valideyndən, bizim böyüklərin valideyn-uşaq münasibətinin mahiyyətini görməyi xoşladığımız həmin nəvaziş növünü arzuladığını demək istəmirəm. Xeyr, analiz heç bir şübhə qoymur ki, uşağın arzuları bu nəvazişdən kənarda, uşağın təsəvvür qabiliyyətinin imkan verdiyi qədər, bizim şəhvani doyum kimi qəbul etdiyimiz hər şeyə can atır. Uşağın cinslərin birləşməsinin real vəziyyətini heç vaxt təxmin etmədiyini başa düşmək asandır; o, bunun əvəzinə öz təcrübələrindən və hisslərindən irəli gələn başqa təsəvvürləri qoyur. Adətən onun arzuları uşaq doğurmaq və ya — qeyri-müəyyən şəkildə — uşaq yaratmaq niyyətində zirvəyə çatır. Uşaq doğurmaq arzusundan, cəhaləti səbəbindən, oğlan uşağı da kənarda qalmır. Bu bütün psixi quruluşu biz məşhur yunan əfsanəsinə uyğun olaraq Edip kompleksi adlandırırıq. Normal olaraq bu kompleks cinsi uşaqlıq dövrünün sonunda tərk edilməli, köklü şəkildə sökülməli və dəyişdirilməli olmalıdır və bu dəyişikliyin nəticələri sonrakı psixi həyatda böyük nailiyyətlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin adətən bu kifayət qədər köklü şəkildə baş vermir və pubertat dövrü sonra ağır nəticələrə səbəb ola bilən kompleksin yenidən canlanmasını doğurur.

Sizin hələ də susqun qaldığınıza təəccüblənirəm. Bu, heç də razılıq demək ola bilməz. — Əgər analiz iddia edirsə ki, uşağın ilk obyekt seçimi insest xarakterlidir, texniki adı işlətsək, o, əlbəttə ki, yenidən insanlığın ən müqəddəs hisslərini incitmiş və uyğun miqdarda inanmama, etiraz və ittihamla qarşılaşmağa hazır olmalıdır. Bunlar ona bol-bol paylanıb. Edip kompleksinin ümumi insan, taleyə bağlı bir formasiya kimi irəli sürülməsindən başqa heç nə ona çağdaşlarının lütfündə daha çox ziyan vurmamışdır. Yunan mifologiyası əlbəttə ki, eyni şeyi nəzərdə tutmuşdur, lakin bu günkü insanların çoxluğu, alimlər də, alim olmayanlar da, təbiətin insest ehtimalına qarşı qoruyucu kimi doğuşdan gələn bir iyrənmə yerləşdirdiyinə inanmağa üstünlük verirlər.

Əvvəlcə tarix bizə kömək etməlidir. C. Yuli Sezar Misirə ayaq basanda, tezliklə ona bu qədər əhəmiyyətli olacaq gənc kraliça Kleopatranı, özündən daha gənc qardaşı Ptolemey ilə evli tapdı. Bu, Misir sülaləsində heç nə xüsusi deyildi; əslən yunan olan Ptolemeylər sadəcə minilliklər boyu öz sələflərinin, qədim fironların tətbiq etdiyi adəti davam etdirmişdilər. Amma bu, yalnız bacı-qardaş insestidir ki, bu da indi daha yumşaq qiymətləndirilir. Buna görə də qədim dövrlərin vəziyyətinə şahidimiz olan mifologiyaya müraciət edək. O, bizə xəbər verir ki, bütün xalqların, yalnız yunanların deyil, mifləri ata ilə qız və hətta ana ilə oğlan arasındakı sevgi münasibətləri ilə son dərəcə zəngindir. Kosmologiya da, kral sülələrinin nəsil şəcərəsi də qan qohumluğu əsasında qurulmuşdur. Sizcə, bu əfsanələr hansı məqsədlə yaradılmışdır? Tanrıları və kralları cinayətkar kimi ləkələmək, insanlığın iyrənməsini onlara yönəltmək üçün? Daha çox ona görə ki, insest arzuları qədim insan irsiyyatıdır və heç vaxt tamamilə üstələnməmişdir, belə ki, adi insan övladlarının çoxluğu artıq bundan imtina etməli ikən, tanrılara və onların nəslinə hələ də bu arzuların yerinə yetirilməsi icazə verilirdi. Tarixin və mifologiyanın bu təlimləri ilə tam uyğun olaraq, insest arzusunu bu gün də fərdin uşaqlığında mövcud və təsirli tapırıq.

“Uşaqlıq cinsəlliyi haqqında bütün bunları məndən gizlətmək istədiyinizə görə sizə acığım tuta bilər. İnsanın ibtidai tarixi ilə əlaqələrinə görə o, mənə məhz çox maraqlı görünür.”

Mən qorxurdum ki, bu, bizi məqsədimizdən çox uzaqlaşdıracaq. Amma bəlkə də yenə də faydası olacaq.

İndi mənə deyin, uşaqların cinsi həyatı haqqında analitik nəticələriniz üçün hansı təminatı verə bilərsiniz? İnanclarınız yalnız mifologiya və tarixlə uyğunluğa əsaslanırmı?

Yox, əsla. O, birbaşa müşahidəyə əsaslanır. Belə oldu: Əvvəlcə uşaqlıq cinsəlliyinin məzmununu böyüklərin analizlərindən, yəni iyirmi ilə qırx il sonra, çıxardıq. Sonra uşaqların özlərində təhlillər apardıq və aralıq dövrün qatlaşmaları və təhriflərinə baxmayaraq, təxmin etdiyimiz hər şeyin onlarda təsdiqləndiyini görmək böyük bir qələbə idi.

Necə, siz altı yaşına qədər olan uşaqları analizə götürmüsünüz? Bu ümumiyyətlə mümkündürmü və bu uşaqlar üçün kifayət qədər narahatlıq doğurmurmu?

Çox yaxşı gedir. Belə dörd-beş yaşlı bir uşağın içində nə qədər çox şeyin baş verdiyinə inanmaq çətindir. Uşaqlar bu yaşda zehni cəhətdən çox çevik olurlar, cinsi erkən dövr onlar üçün eyni zamanda intellektual çiçəklənmə dövrüdür. Mənim təəssüratıma görə, latentlik dövrünə daxil olduqda onlar zehni cəhətdən də ləngiyirlər, daha az ağıllı olurlar. Bir çox uşaq da o vaxtdan bəri fiziki qıcığını itirir. Erkən analizin zərərinə gəldikdə isə, sizə bildirim ki, təxminən iyirmi il əvvəl bu təcrübənin ilk dəfə həyata keçirildiyi uşaq, o vaxtdan bəri sağlam və qabiliyyətli bir gənc kişi olmuşdur və pubertat dövrünü ağır psixi travmalara baxmayaraq şikayətsiz keçirmişdir. Erkən analizin digər “qurbanları”na ümid edirəm ki, daha pis olmayacaq. Bu uşaq analizləri ilə müxtəlif maraqlar bağlıdır; gələcəkdə daha böyük əhəmiyyət kəsb etmələri mümkündür. Nəzəriyyə üçün dəyəri şübhəsizdir. Onlar böyüklərin analizlərində həll olunmayan suallar haqqında qəti məlumat verir və analitiki onun üçün ağır nəticələr doğura biləcək səhvlərdən qoruyur. Nevrozu formalaşdıran anları iş başında tutmaq və onları görməzdən gəlmək mümkün deyil. Uşağın marağı naminə analitik təsir tərbiyəvi tədbirlərlə birləşdirilməlidir. Bu texnika hələ də inkişafını gözləyir. Lakin uşaqlarımızın çox böyük bir hissəsinin inkişafında aydın nevrotik bir mərhələdən keçdiyini müşahidə etmək praktik maraq doğurur. Daha dəqiq görməyi bacardığımızdan bəri, uşaq nevrozunun istisna deyil, qayda olduğunu deməyə meylliyik, sanki uşaq quruluşundan sosial mədəniyyətə qədər olan yolda demək olar ki, qaçınmaq mümkün deyil. Əksər hallarda uşaqlıq dövrünün bu nevrotik təzahürü spontan olaraq aradan qalxır; bəs o, orta hesabla sağlam olanlarda da izlərini qoyurmu? Buna qarşılıq, sonrakı nevrotiklərin heç birində uşaqlıq xəstəliyi ilə əlaqəni görmürük; bu xəstəlik öz vaxtında çox nəzərəçarpan olmaya da bilər. Tamamilə analoji şəkildə, məncə, bu gün daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssislər hər bir insanın uşaqlığında tüberküloz xəstəliyi keçirdiyini iddia edirlər. Nevrozlar üçün isə peyvənd məsələsi nəzərə alınmır, yalnız predispozisiya (meyllilik) məsələsi nəzərə alınır.

Etibarlılığa dair sualınıza qayıtmaq istəyirəm. Beləliklə, uşaqların birbaşa analitik müşahidəsi ilə ümumiyyətlə əmin olduq ki, böyüklərin uşaqlıq dövrü haqqında verdiyi məlumatları düzgün şərh etmişik. Bir sıra hallarda bizə başqa bir təsdiq növü də mümkün oldu. Analiz materialından uşaqlıq illərinin bəzi xarici proseslərini, təsirli hadisələrini bərpa etmişdik; xəstələrin şüurlu yaddaşı onlardan heç nə saxlamamışdı və sonra xoşbəxt təsadüflər, valideynlər və baxıcı şəxslərlə aparılan araşdırmalar bizə bu müəyyən edilmiş hadisələrin həqiqətən belə baş verdiyinə dair inkarolunmaz sübut təqdim etdi. Bu, əlbəttə, çox tez-tez mümkün olmurdu, lakin baş verdiyi yerdə çox güclü təsir bağışlayırdı. Bilməlisiniz ki, belə unudulmuş uşaqlıq təcrübələrinin düzgün bərpası həmişə böyük terapevtik təsir göstərir, istər obyektiv təsdiqə imkan versin, istərsə də verməsin. Bu hadisələrin əhəmiyyəti, əlbəttə, onların çox erkən baş verməsi, zəif Mənə hələ travmatik təsir edə biləcəyi bir dövrdə baş verməsi faktına əsaslanır.

"Analiz vasitəsilə tapılmalı olan hadisələr hansılardır?"

Müxtəlif cür. Birincisi, uşağın cücərən cinsi həyatını daim təsir altına ala bilən təəssüratlar; məsələn, böyüklər arasında cinsi proseslərin müşahidəsi və ya böyüklərlə və ya digər uşaqlarla öz cinsi təcrübələri — heç də nadir olmayan hallar — bundan əlavə, uşağın o vaxt və ya yalnız sonradan başa düşdüyü söhbətlərin dinlənməsi, onlardan sirli və ya qorxulu şeylər haqqında məlumat əldə etdiyinə inandığı söhbətlər, həmçinin uşağın digər şəxslərə qarşı əhəmiyyətli nəvazişli və ya düşmənçilik mövqeyini sübut edən öz ifadələri və hərəkətləri. Analizdə uşağın unudulmuş öz cinsi fəaliyyətini və bu fəaliyyətə son qoyan böyüklərin müdaxiləsini xatırlamasına nail olmaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

“Bu, mənim üçün çoxdan vermək istədiyim sualı verməyə səbəb olur. Bəs uşağın bu erkən dövrdəki “cinsi fəaliyyəti” nədən ibarətdir ki, onu, dediyiniz kimi, analizdən əvvəl nəzərdən qaçırmışdılar?”

Bu cinsi fəaliyyətin mütəmadi və əsas hissəsi, təəccüblü şəkildə, nəzərdən qaçırılmamışdı; yəni bu, heç də təəccüblü deyil, çünki nəzərdən qaçırmaq mümkün deyildi. Uşağın cinsi təhrikləri əsasən öz cinsiyyət orqanlarını stimullaşdırmaqla özünü qane etməklə ifadə olunur; əslində isə bunun kişilik hissəsi ilə. Bu uşaq 'pis vərdişinin' fövqəladə yayılması böyüklərə həmişə məlum idi; özü də ağır günah kimi qəbul edilir və sərt şəkildə təqib olunurdu. Uşaqların qeyri-axlaqi meyilləri haqqında bu müşahidəni — çünki uşaqlar bunu, öz dediklərinə görə, onlara zövq verdiyi üçün edirlər — onların doğuşdan təmizlik və cinssizlik nəzəriyyəsi ilə necə uzlaşdırmaq olardı, bunu mənə soruşmayın. Bu sirri qarşı tərəfdən aydınlaşdırın. Bizim üçün daha vacib bir problem yaranır. Erkən uşaqlıq dövrünün cinsi fəaliyyətinə qarşı necə davranmaq lazımdır? Onun boğulması ilə üzərimizə götürdüyümüz məsuliyyəti bilirik, lakin yenə də ona tam sərbəstlik verməyə cəsarət etmirik. Aşağı mədəniyyətli xalqlarda və mədəni xalqların aşağı təbəqələrində uşaqların cinsəlliyi sərbəst buraxılmış görünür. Bu, ehtimal ki, fərdi nevrozlara sonradan xəstələnməyə qarşı güclü qorunma təmin etmişdir, lakin eyni zamanda mədəni nailiyyətlər qabiliyyətində fövqəladə itkiyə də səbəb olmamışdırmı? Bəzi şeylər burada yeni Skilla və Xaribdislə üzbəüz dayandığımızı göstərir.

Lakin nevrozlu xəstələrin cinsi həyatının öyrənilməsi ilə yaranan maraqların, şəhvətin oyadılması üçün əlverişli bir mühit yaradıb-yaratmadığını sizin öz mühakimənizə buraxmağa cəsarət edirəm.

V

“Məqsədinizi başa düşdüyümə inanıram. Analiz tətbiqi üçün hansı biliklərin lazım olduğunu mənə göstərmək istəyirsiniz ki, həkimin təkbaşına buna haqqı olub-olmadığına hökm verə bilim. Yaxşı, indiyə qədər az miqdarda tibbi məlumat, çoxlu psixologiya və bir az biologiya və ya cinsəllik elmi var idi. Bəlkə də hələ sonunu görməmişik?”

Əlbəttə ki, yox, doldurulmalı boşluqlar qalır. Sizdən bir şey xahiş edə bilərəmmi? Hazırda analitik müalicəni necə təsəvvür etdiyinizi mənə təsvir etmək istəyirsinizmi? Sanki onu özünüz aparmalı imişsiniz kimi?

“Yaxşı, bu yaxşı ola bilər. Əslində, mübahisə mövzumu belə bir təcrübə ilə həll etmək niyyətim yoxdur. Amma sizə bu xidməti göstərmək istəyirəm, məsuliyyət yenə də sizin üzərinizə düşəcək. Beləliklə, xəstənin yanıma gəldiyini və şikayətlərindən əziyyət çəkdiyini fərz edirəm. Əgər təlimatlarıma əməl etmək istəsə, ona sağalma və ya yaxşılaşma vəd edirəm. Onu ən tam səmimiyyətlə bildiyi və ağlına gələn hər şeyi mənə deməyə dəvət edirəm və bəzi şeyləri deməkdən xoşagəlməz olsa belə, bu niyyətindən çəkinməməsini tələb edirəm. Bu qaydanı yaxşı yadda saxlamışam?”

Bəli, ağlına gələnin əhəmiyyətsiz və ya mənasız olduğunu düşünsə belə, bunu da əlavə etməlisiniz.

“Bunu da. Sonra danışmağa başlayır və mən dinləyirəm. Bəli, sonra nə? Onun məlumatlarından, Məni hələ zəif olduğu və onlarla məşğul olmaq əvəzinə onlardan qorxduğu bir dövrdə ona qarşı çıxdığı üçün, hansı təəssüratları, təcrübələri və istək təhriklərini sıxışdırdığını (Verdrängung) təxmin edirəm. Bunu məndən öyrəndikdən sonra, o vaxtki vəziyyətlərə özünü salır və indi mənim köməyimlə daha yaxşı edir. Sonra Mənin məcbur edildiyi məhdudiyyətlər yox olur və o, sağalır. Belə doğrudur?”

Bravo, bravo! Görürəm ki, mənə yenidən həkim olmayan birini analitik kimi yetişdirdiyim üçün ittiham edilə bilər. Bunu çox yaxşı mənimsəmisiniz.

“Mən yalnız sizdən eşitdiyimi təkrarladım, sanki əzbərlənmiş bir şeyi deyirmiş kimi. Mən belə bir işin niyə bir neçə ay boyu gündə bir saat tələb etdiyini heç cür başa düşə bilmirəm və özümün bunu necə edəcəyimi təsəvvür belə edə bilmirəm. “Adi bir insanın həyatında adətən bu qədər çox təcrübə olmur və uşaqlıqda sıxışdırılan şeylər, ehtimal ki, bütün hallarda eyni şeylərdir.”

Analizin praktik tətbiqi zamanı daha bir çox şey öyrənilir. Məsələn: Xəstənin verdiyi məlumatlardan onun unutduğu təcrübələrə və ya sıxışdırdığı həvəs təhriklərinə nəticə çıxarmağı heç də asan tapmayacaqsınız. O, sizə əvvəlcə sizin üçün də, onun üçün də eyni dərəcədə mənasız görünən bir şey deyir. Analiz olunanın qaydaya itaət edərək sizə təqdim etdiyi materialı tamamilə xüsusi bir tərzdə qavramağa qərar verməli olacaqsınız. Təxminən, müəyyən proseslər vasitəsilə qiymətli metalın tərkib hissəsi çıxarıla bilən bir filiz kimi. Onda siz tərkibində axtarılan qiymətli maddədən bəlkə də yalnız az miqdar olan çoxlu ton filizi emal etməyə də hazır olacaqsınız. Müalicənin uzunmüddətli olmasının ilk əsaslandırılması budur.

«Bəs bu xammalı, bənzətməniz çərçivəsində qalaraq, necə emal etmək lazımdır?»

Xəstənin bildirdikləri və fikirlərinin axtarılanın sadəcə təhriflər olduğunu, sanki arxasında nəyin gizləndiyini tapmağınız lazım olan işarələr olduğunu qəbul edərək. Bir sözlə, xatirələr, ani fikirlər və ya yuxular olsun, bu materialı əvvəlcə şərh etməlisiniz. Bu, əlbəttə ki, dinlədikcə mütəxəssisliyə əsaslanaraq sizdə formalaşan gözləntiləri nəzərə alaraq baş verir.

Şərh etmək! Bu, çox çirkin bir sözdür. Bunu eşitməyi xoşlamıram, bu məni bütün əminliyimdən məhrum edir. Əgər hər şey mənim şərhimdən asılıdırsa, düzgün şərh etdiyimə kim zəmanət verir? Deməli, hər şey mənim özbaşınalığıma buraxılıb."

Sakin olun, vəziyyət o qədər də pis deyil. Niyə başqalarının psixi prosesləri üçün qəbul etdiyiniz qanunauyğunluğu öz psixi proseslərinizdən istisna etmək istəyirsiniz? Əgər müəyyən dərəcədə özünə nəzarət qazanmış və müəyyən biliklərə malik olsanız, şərhləriniz şəxsi xüsusiyyətlərinizdən təsirlənməyəcək və doğru nəticəyə gələcəkdir. Mən demirəm ki, bu vəzifənin bu hissəsi üçün analitikin şəxsiyyəti əhəmiyyətsizdir. Şüursuz sıxışdırılmış materiala qarşı müəyyən bir incə qulaq asma qabiliyyəti nəzərə alınır ki, bu qabiliyyətin dərəcəsi hər kəsdə eyni deyil. Və ən əsası, analitikin analitik materialı qərəzsiz qəbul etmək üçün dərin öz-analizi vasitəsilə özünü uyğun hala gətirmə öhdəliyi burada bağlanır. Astronomik müşahidələrdəki "şəxsi tənlik" ilə bərabərləşdirilə biləcək bir şey qalır; bu fərdi amil psixoanalizdə hər yerdən daha böyük rol oynayacaq. Anormal bir insan düzgün bir fizik ola bilər, lakin analitik olaraq öz anormallığı ilə psixi həyatın görüntülərini təhrif etmədən qavramaqda əngəllənəcək. Heç kimə anormallığını sübut etmək mümkün olmadığından, dərinlik psixologiyası məsələlərində ümumi razılığa gəlmək xüsusilə çətin olacaq. Bəzi psixoloqlar hətta bunun tamamilə ümidsiz olduğunu və hər bir axmağın öz axmaqlığını hikmət kimi təqdim etmək üçün bərabər haqqı olduğunu düşünürlər. Etiraf edirəm ki, bu məsələdə mən daha optimistəm. Təcrübələrimiz göstərir ki, psixologiyada da kifayət qədər qənaətbəxş uyğunluqlara nail olmaq mümkündür. Hər bir tədqiqat sahəsinin özünəməxsus çətinliyi var və biz onu aradan qaldırmağa çalışmalıyıq. Qeyd edim ki, təhlilin şərhləmə sənətində də bəzi şeylər, məsələn, simvollar vasitəsilə edilən özünəməxsus dolaylı təsvirlə bağlı məsələlər, digər bir bilik sahəsi kimi öyrənilməlidir.

“Yaxşı, artıq hətta fikrimdə belə analitik müalicə aparmağa həvəsim yoxdur. Kim bilir, məni hansı təəccüblər gözləyirdi.”

Belə bir niyyətdən əl çəkməyiniz düzgündür. Nə qədər təlim və məşqə ehtiyac olduğunu görürsünüz. Düzgün şərhləri tapdıqdan sonra yeni bir vəzifə qarşınıza çıxır. Şərhinizi xəstəyə uğurla çatdırmaq üçün düzgün anı gözləməlisiniz.

“Düzgün anı hər dəfə nədən tanımaq olar?”

Bu, təcrübə ilə çox incəldilə bilən bir həssaslıq (takt) işidir. Təhlili qısaltmaq istəyərək, şərhlərinizi tapdığınız kimi xəstənin başına atsanız, ağır səhv edirsiniz. Bununla siz onda müqavimət, imtina və qəzəb ifadələri doğurursunuz, lakin onun Mənin sıxışdırılmışı ələ keçirməsinə nail olmursunuz. Qayda odur ki, o, sıxışdırılmışa o qədər yaxınlaşana qədər gözləmək lazımdır ki, sizin şərh təklifinizin rəhbərliyi ilə yalnız bir neçə addım atmaq ona qalsın.

“Mən inanıram ki, bunu heç vaxt öyrənə bilmərəm. Bəs şərh zamanı bu ehtiyat tədbirlərinə əməl etdikdən sonra nə olacaq?”

Onda sizə hazırlıqsız olduğunuz bir kəşf etmək nəsib olacaq.

“Hansı kəşf?”

Ki, siz xəstənizdə yanılmısınız, onun köməyinə və itaətkarlığına heç cür arxalana bilməzsiniz, o, ortaq işin qarşısına bütün mümkün çətinlikləri qoymağa hazırdır, bir sözlə: o, heç sağalmaq istəmir.

“Xeyr, bu, indiyə qədər mənə söylədiyiniz ən dəhşətli şeydir! Mən buna da inanmıram. Bu qədər ağır əziyyət çəkən, şikayətlərini bu qədər təsirli ifadə edən, müalicə üçün bu qədər böyük qurbanlar verən xəstə sağalmağı istəməməlidir?! Siz bunu belə nəzərdə tutmadığınızdan əminəm.”

Özünüzə gəlin, mən bunu ciddi deyirəm. Dediyim şey həqiqətdir, bütöv həqiqət deyil, amma onun çox diqqətəlayiq bir hissəsidir. Xəstə həqiqətən sağalmağı istəyir, amma eyni zamanda istəmir də. Onun Məni vahidliyini itirdiyi üçün vahid iradə ortaya qoya bilmir. Əgər fərqli olsaydı, o, nevrotik olmazdı.

“Mən təmkinli olsaydım, adım Tell olmazdı.”

Sıxışdırılmışın törəmələri onun Məninə nüfuz edib, orada mövqelərini qoruyurlar və Mən bu mənşəli meylləri üzərində, sıxışdırılmışın özü üzərində olduğu qədər az nəzarətə malikdir. Bu xəstələr məhz xüsusi növdəndir və bizim hesablamağa alışmadığımız çətinliklər yaradırlar. Bütün sosial qurumlarımız vahid, normal Mənə malik şəxslərə uyğunlaşdırılıb; bu Mən ya yaxşı, ya pis təsnif oluna bilər, ya öz funksiyasını yerinə yetirir, ya da üstün güclü təsirlə kənarlaşdırılıb. Buradan məhkəmə alternativi: məsuliyyətli və ya məsuliyyətsiz. Nevrotiklərə bu qərarların heç biri uyğun gəlmir. Etiraf etmək lazımdır ki, sosial tələbləri onların psixoloji vəziyyətinə uyğunlaşdırmaq çətindir. Böyük miqyasda bu, son müharibədə təcrübə ilə aşkar edilmişdir. Xidmətdən yayınan nevrotiklər simulyant idilər, yoxsa deyil? Onlar hər ikisi idilər. Əgər onlara simulyant kimi davranılsaydı və xəstəlik onlar üçün olduqca narahatlıq doğursaydı, sağalırdılar; əgər iddia olunan sağalmışlar xidmətə göndərilsəydi, dərhal yenidən xəstəliyə qaçırdılar. Onlarla heç nə etmək mümkün deyildi. Və mülki həyatdakı nevrotiklərlə də eyni vəziyyət mövcuddur. Onlar xəstəliklərindən şikayət edirlər, lakin ondan mümkün qədər istifadə edirlər və əgər xəstəlikləri onlardan alınmaq istənirsə, onları atalar sözündəki dişi aslanın balası kimi müdafiə edirlər; halbuki bu ziddiyyətə görə onları qınamanın mənası yoxdur.

“Amma, onda bu çətin insanları heç müalicə etməmək, onları öz hallarına buraxmaq daha yaxşı olmazmı? Sizin işarələrinizdən belə nəticə çıxarmaq məcburiyyətində qaldığım kimi, hər bir xəstəyə bu qədər səy sərf etməyin əziyyətə dəyməsinə inana bilmirəm.”

Mən sizin təklifinizi təsdiqləyə bilmərəm. Həyatın mürəkkəbliklərini qəbul etmək, onlara qarşı mübarizə aparmaqdan əlbəttə daha doğrudur. Müalicə etdiyimiz hər bir nevrotik təhlil sərfiyyatına layiq olmaya bilər, lakin onların arasında çox dəyərli şəxslər də var. Bizim məqsədimiz, mümkün qədər az sayda insan fərdinin belə qüsurlu psixi təchizatla mədəni həyata qarşı çıxması olmalıdır; buna görə də çox təcrübə qazanmalı, çox şeyi başa düşməyi öyrənməliyik. Hər bir təhlil maarifləndirici ola bilər, bizə yeni aydınlıqlar qazandıra bilər, xəstələrin fərdi dəyərindən asılı olmayaraq.

“Lakin xəstənin Mənində xəstəliyi saxlamaq istəyən bir iradə təhriki formalaşıbsa, bu təhrik də əsas və motivlərə istinad etməli, özünü bir şeylə əsaslandıra bilməlidir. Amma insanın niyə xəstə olmaq istəyəcəyini, bundan nə qazanacağını başa düşmək mümkün deyil.”

Əksinə, bu o qədər də uzaq deyil. Müharibə nevrotiklərini düşünün, onlar xəstə olduqları üçün xidmət etməyə ehtiyac duymurlar. Mülki həyatda xəstəlik, peşədə və rəqabətdəki qüsurlarını ört-basdır etmək üçün qoruyucu kimi istifadə edilə bilər; ailədə isə digərlərini qurban verməyə və sevgi nümayişinə məcbur etmək və ya öz iradəsini onlara tətbiq etmək vasitəsi kimi. Bütün bunlar olduqca səthidir, biz bunu “xəstəlik qazancı” kimi ümumiləşdiririk; təəccüblü olan yalnız budur ki, xəstə, onun Məni, bu cür motivlərin və nəticəli hərəkətlərin bütün zəncirindən heç nə bilmir. Bu meyllərin təsirini, Məni onlardan xəbərdar olmağa məcbur edərək mübarizə aparırıq. Ancaq xəstəliyə yapışmaq üçün daha dərin, başqa motivlər də var ki, onlarla asanlıqla başa çıxmaq olmur. Psixoloji nəzəriyyəyə yeni bir səyahət etmədən bu sonuncuları başa düşmək mümkün deyil.

"Sadəcə davam edin, bir az daha nəzəriyyə artıq əhəmiyyət kəsb etmir."

Mən sizə Mən və O arasındakı əlaqəni izah edərkən, psixi aparat haqqında təlimin vacib bir hissəsini sizdən gizlətdim. Belə ki, Mənin özündə Fövqəl-Mən adlandırdığımız xüsusi bir instansiyanın fərqləndiyini qəbul etməyə məcbur idik. Bu Fövqəl-Mən Mən ilə O arasında xüsusi bir mövqeyə malikdir. O, Mənin tərkibinə aiddir, onun yüksək psixoloji təşkilatını bölüşür, lakin O ilə çox sıx əlaqədədir. Əslində, o, O-nun ilk obyekt yüklənmələrinin çöküntüsü, Edip kompleksinin tərk edilməsindən sonra onun varisidir. Bu Fövqəl-Mən Mənə qarşı qoya bilər, onunla bir obyekt kimi rəftar edə bilər və çox vaxt ona çox sərt davranır. Mən üçün Fövqəl-Mən ilə razılıqda qalmaq, O ilə olduğu qədər vacibdir. Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı ayrılıqlar ruhi həyat üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Siz artıq təxmin edirsiniz ki, Fövqəl-Mən Vicdan adlandırdığımız hadisənin daşıyıcısıdır. Ruhi sağlamlıq üçün Fövqəl-Mənin normal inkişaf etməsi, yəni kifayət qədər şəxsiyyətsizləşməsi çox vacibdir. Məhz bu, Edip kompleksi düzgün çevrilməyə məruz qalmamış nevrotikdə mövcud deyil. Onun Fövqəl-Məni hələ də uşağa qarşı sərt ata kimi Mənə qarşı durur və onun əxlaqı primitiv şəkildə, Mənin Fövqəl-Mən tərəfindən cəzalandırılmasına imkan verməsi ilə təzahür edir. Xəstəlik bu "özünü cəzalandırma" vasitəsi kimi istifadə olunur, nevrozlu xəstə elə davranmalıdır ki, sanki onu cəza kimi xəstəliyə ehtiyac duyan bir günah hissi idarə edir.

"Bu həqiqətən çox sirli səslənir. Ən qəribə tərəfi odur ki, xəstənin vicdanının bu gücü də şüuruna gəlməməlidir."

Bəli, biz yalnız bu vacib münasibətlərin əhəmiyyətini qiymətləndirməyə başlayırıq. Buna görə də mənim təsvirim bu qədər qaranlıq olmalı idi. İndi davam edə bilərəm. Biz sağalma işinə qarşı çıxan bütün qüvvələri xəstənin "müqavimətləri" adlandırırıq. Xəstəlik qazancı belə bir müqavimətin mənbəyidir, "şüursuz günah hissi" Fövqəl-Mənin müqavimətini təmsil edir, o, ən güclü və biz tərəfindən ən çox qorxulan amildir, müalicə zamanı biz digər müqavimətlərlə də qarşılaşırıq. Əgər Mən erkən dövrdə təşviş səbəbindən bir sıxışdırma həyata keçiribsə, bu təşviş davam edir və Mən sıxışdırılmış olanla üzləşməli olduqda müqavimət kimi təzahür edir. Nəhayət, təsəvvür etmək olar ki, onilliklər boyu müəyyən bir yolu gedən bir həvəs prosesinin, ona açılan yeni yolu anidən getməsi çətinliksiz başa gəlməz. Buna O-nun müqaviməti demək olar. Bütün bu müqavimətlərə qarşı mübarizə analitik müalicə zamanı bizim əsas işimizdir, yozumların vəzifəsi isə buna qarşı əhəmiyyətini itirir. Lakin bu mübarizə və müqavimətlərin dəf edilməsi nəticəsində xəstənin Məni də elə dəyişir və güclənir ki, müalicənin başa çatmasından sonra onun gələcək davranışına sakitliklə baxa bilərik. Digər tərəfdən, indi niyə uzun müalicə müddətinə ehtiyac duyduğumuzu başa düşürsünüz. Təkamül yolunun uzunluğu və materialın bolluğu həlledici amil deyil. Əsas məsələ yolun açıq olub-olmamasıdır. Sülh dövründə bir neçə saatlıq dəmir yolu səyahəti ilə keçilən məsafədə, əgər orada düşmənin müqavimətini dəf etmək lazımdırsa, bir ordu həftələrlə dayandırıla bilər. Belə mübarizələr ruhi həyatda da vaxt sərf edir. Təəssüf ki, qeyd etməliyəm ki, analitik müalicəni xeyli sürətləndirmək üçün edilən bütün cəhdlər indiyə qədər uğursuz olub. Onun qısalmasının ən yaxşı yolu, görünür, onun düzgün aparılmasıdır.

"Əgər mən sizin işinizə qarışmaq və başqasında özüm analiz aparmaq həzz duymuş olsaydım, müqavimətlər haqqında sizin məlumatlarınız məni bundan sağaldardı. Amma sizin təsdiq etdiyiniz xüsusi şəxsi təsir necədir? O, müqavimətlərə qarşı gəlmir mi?"

İndi bunu soruşmanız yaxşıdır. Bu şəxsi təsir bizim ən güclü dinamik silahımızdır, o, vəziyyətə yeni daxil etdiyimiz və onunla vəziyyəti hərəkətə gətirdiyimiz şeydir. Bizim izahatlarımızın intellektual məzmunu bunu bacara bilməz, çünki ətraf mühitin bütün qabaqcadan hökmlərini bölüşən xəstə, bizim elmi tənqidçilərimiz qədər az bizə inanmağa ehtiyac duyardı. Nevrotik işə başlayır, çünki analitikə inanır və ona inanır, çünki analitikin şəxsiyyətinə xüsusi bir hissi münasibət bəsləyir. Uşaq da yalnız ona bağlı olduğu insanlara inanır. Sizə artıq bu xüsusi böyük "təlqinedici" təsiri harada istifadə etdiyimizi demişdim. Simptomların boğulması üçün deyil, — bu, analitik metodu psixoterapiyanın digər üsullarından fərqləndirir, — əksinə, xəstənin Mənini öz müqavimətlərini dəf etməyə təşviq edən hərəkətverici qüvvə kimi.

"Yaxşı, əgər bu alınarsa, onda hər şey asan gedərmi?"

Bəli, belə olmalıdır. Amma gözlənilməz bir mürəkkəblik ortaya çıxır. Analitik üçün ən böyük təəccüb, xəstənin ona qarşı qəbul etdiyi hissi münasibətin tamamilə xüsusi təbiətli olması ola bilər. Analizə cəhd edən ilk həkim, — bu mən deyildim, — bu fenomenə rast gəldi və bunun qarşısında çaş-baş qaldı. Bu hissi münasibət, açıq desək, aşiqlik təbiətindədir. Qəribədir, elə deyilmi? Üstəlik, analitikin onu qıcıqlandırmaq üçün heç nə etmədiyini, əksinə, xəstədən insani baxımdan uzaq durduğunu, öz şəxsiyyətini müəyyən bir təmkinlə əhatə etdiyini nəzərə alırsınızsa. Və əgər siz bundan əlavə öyrənirsinizsə ki, bu qəribə sevgi münasibəti bütün digər real əlverişli şəraitlərə məhəl qoymur, şəxsi cazibənin, yaşın, cinsin və statusun bütün dəyişkənliklərinin üstündədir. Bu sevgi birbaşa qaçılmazdır. Bu xarakterin spontan aşiq olmağa yad qalması lazım deyil. Bilirsiniz, əks hal çox vaxt baş verir, lakin analitik vəziyyətdə o, tamamilə qanunauyğun olaraq yaranır, halbuki orada rasional izah tapılmır. İnsan düşünə bilər ki, xəstənin analitiklə münasibətindən birincisi üçün müəyyən dərəcədə hörmət, etimad, minnətdarlıq və insani səmimiyyətdən artıq bir şey yaranmamalıdır. Bunun əvəzinə isə, hətta xəstəlik xarakterli bir hadisə təəssüratı yaradan bu aşiq olma halı ortaya çıxır.

“Yaxşı, düşünürəm ki, bu, sizin analitik məqsədləriniz üçün əlverişlidir. İnsan sevdiyi zaman itaətkar olur və digər tərəfə sevgi naminə mümkün olan hər şeyi edir.”

Bəli, əvvəllər bu əlverişlidir, lakin sonradan, bu aşiq olma halı dərinləşdikdə, onun bütün təbiəti üzə çıxır və bu təbiətin bir çox cəhətləri analizin vəzifəsi ilə uzlaşmır. Xəstənin sevgisi itaətlə kifayətlənmir, tələbkar olur, nəvazişli və şəhvani doyum tələb edir, eksklüzivlik tələb edir, qısqanclıq inkişaf etdirir və niyyətlərinə nail ola bilmədiyi təqdirdə düşmənçiliyə və qisas almağa hazır olduğunu göstərən özünün qaranlıq tərəfini getdikcə daha aydın nümayiş etdirir. Eyni zamanda, hər bir aşiq olma halı kimi, o, digər bütün psixi məzmunları geri itələyir, müalicəyə və sağalmaya marağı söndürür; qısası, şübhə edə bilmərik ki, o, nevrozun yerini tutub və bizim işimiz xəstəliyin bir formasını digəri ilə əvəz etmək uğuruna nail olub.

“Bu artıq kədərli səslənir. Bəs nə etmək lazımdır? Analizi tərk etmək lazımdır, lakin siz dediyiniz kimi, belə bir uğur hər halda baş verirsə, onda ümumiyyətlə heç bir analiz aparmaq mümkün deyil.”

Əvvəlcə vəziyyətdən öyrənmək üçün istifadə edək. Beləliklə qazandığımız şey sonra ona nəzarət etməyimizə kömək edə bilər. İstənilən məzmunlu bir nevrozu xəstəlik xarakterli aşiqlik vəziyyətinə çevirməyimizə nail olmağımız son dərəcə diqqətəlayiq deyilmi?

Nevrozun qeyri-normal istifadə edilmiş sevgi həyatının bir hissəsinə əsaslandığına dair inancımız bu təcrübə ilə sarsılmaz şəkildə möhkəmlənməlidir. Bu anlayışla yenidən möhkəm dayanırıq və indi bu aşiq olma halının özünü analizin obyektinə çevirməyə cəsarət edirik. Həmçinin başqa bir müşahidə də edirik. Analitik aşiq olma halı bütün hallarda deyil, mənim təsvir etməyə çalışdığım qədər aydın və kəskin ifadə olunur. Amma niyə belə olmur? Bunu tezliklə başa düşmək olar. Onun aşiq olma halının tam şəhvani və düşmən tərəfləri özünü göstərmək istədikcə, xəstənin eyni şeylərə qarşı müqaviməti də oyanır. O, onlarla mübarizə aparır, bizim gözlərimiz qarşısında onları sıxışdırmağa çalışır. Və indi prosesi başa düşürük. Xəstə analitikə aşiq olma formasında əvvəllər artıq bir dəfə keçdiyi psixi təcrübələri təkrarlayır; o, özündə hazır vəziyyətdə olan və nevrozun yaranması ilə sıx bağlı olan psixi münasibətləri analitikə transfer edir. O, həmçinin o vaxtkı müdafiə hərəkətlərini bizim gözlərimiz qarşısında təkrarlayır və ən çox unudulmuş həyat dövrünün bütün taleyini analitiklə münasibətində təkrarlamaq istəyir. Onun bizə göstərdiyi şey, onun intim həyat tarixinin nüvəsidir; o, bunu xatırlamaq əvəzinə, mövcudmuş kimi, əyani şəkildə təkrarlayır. Beləliklə, transfer sevgisinin sirri həll olunur və təhlil, onun üçün belə təhlükəli görünən yeni vəziyyətin köməyi ilə davam etdirilə bilər.

“Bu, məharətlidir. Bəs xəstə sizə belə asanlıqla inanırmı ki, o, aşiq deyil, yalnız köhnə bir pyesi yenidən oynamağa məcburdur?”

İndi hər şey bundan asılıdır və bunu əldə etmək üçün "transfer"in idarə edilməsində tam bacarıq tələb olunur. Görürsünüz ki, bu nöqtədə analitik texnikaya edilən tələblər ən yüksək səviyyəyə çatır. Burada ən ağır səhvlər edilə bilər və ya ən böyük uğurlar əldə edilə bilər. Çətinliklərdən yayınmaq üçün transferi boğmaq və ya nəzərə almamaq cəhdi axmaqlıq olardı; başqa nə etsəniz də, bu, analiz adını qazanmazdı. Xəstənin transfer nevrozunun narahatedici cəhətləri ortaya çıxan kimi onu göndərmək, daha ağıllı deyil və üstəlik, cəsarətsizlikdir; bu, sanki ruhları çağırıb, onlar görünən kimi qaçmaq kimidir. Həqiqətən, bəzən insan əldən çarəsiz qalır; cilovlanmamış transferə nəzarət edə bilmədiyiniz və analizi dayandırmağa məcbur olduğunuz hallar var, lakin ən azı pis ruhlarla gücünüz çatdığı qədər mübarizə aparmış olmalısınız. Transferin tələblərinə boyun əymək, xəstənin nəvazişli və şəhvani doyum arzularını yerinə yetirmək, yalnız əxlaqi səbəblərlə haqlı olaraq qadağan edilmir, həm də analitik məqsədə çatmaq üçün texniki vasitə kimi tamamilə qeyri-kafidir. Nevrotik, onun içində hazırlanmış şüursuz klişenin düzəldilməmiş təkrarlanmasına imkan verilməklə sağaldıla bilməz. Onunla kompromisə gedərək, təhlildə daha çox iştirakına qarşı ona qismən doyumlar təklif edərkən, xəstə sığorta agentini dinə gətirməli olan din xadiminin gülünc vəziyyətinə düşməməyə diqqət etməlisiniz. Xəstə dinə gəlməmiş qalır, amma din xadimi sığortalanmış halda ayrılır. Transfer vəziyyətindən çıxışın yeganə mümkün yolu, xəstənin keçmişinə, onun həqiqətən yaşadığı və ya fantaziyasının arzunu yerinə yetirən fəaliyyəti ilə qurduğu şəkildə qaytarılmasıdır. Və bu, analitikdən çoxlu bacarıq, səbr, sakitlik və özündən imtina tələb edir.

"Nevrotik, fikrincə, transfer sevgisinin nümunəsini harada yaşayıb?"

Uşaqlığında, adətən valideynlərdən biri ilə olan münasibətdə. Bu ən erkən hissi münasibətlərə nə qədər əhəmiyyət verməli olduğumuzu xatırlayırıq. Beləliklə, dairə bağlanır.

“Nəhayət bitirdiniz? Sizdən eşitdiklərimin çoxluğundan başım bir az qarışıb. Mənə yalnız deyin ki, analizi aparmaq üçün lazım olanı insan necə və harada öyrənir?”

Hazırda psixoanaliz üzrə təlim verilən iki institut var. Birincisi Berlindədir, Dr. Maks Eytinqon oradakı cəmiyyət üçün qurmuşdur. İkincisini "Vyana Psixoanalitik Cəmiyyəti" öz vəsaitləri hesabına, xeyli fədakarlıq hesabına saxlayır. Rəsmi orqanların marağı, hələlik, gənc təşəbbüsə yaratdıqları müxtəlif çətinliklərlə məhdudlaşır. Üçüncü tədris institutu məhz indi Londonda oradakı cəmiyyət tərəfindən Dr. E. Consun rəhbərliyi ilə açılmaq üzrədir. Bu institutlarda namizədlər özləri analizə cəlb olunur, onlar üçün vacib olan bütün mövzular üzrə mühazirələr şəklində nəzəri təhsil alırlar və yüngül hallarda ilk cəhdlərinə icazə verildikdə, yaşlı və təcrübəli analitiklərin nəzarəti altında olurlar. Belə bir təhsil üçün təxminən iki il nəzərdə tutulur. Təbii ki, bu müddətdən sonra da insan yalnız bir başlanğıc səviyyəsindədir, hələ usta deyil. Qalan çatışmazlıqlar təcrübə və psixoanalitik cəmiyyətlərdə gənc üzvlərin yaşlılarla görüşdüyü fikir mübadiləsi yolu ilə qazanılmalıdır. Analitik fəaliyyətə hazırlıq heç də asan və sadə deyil, iş çətindir, məsuliyyət böyükdür. Amma belə bir təlimi keçmiş, özü analiz olunmuş, şüursuzun psixologiyasından bu gün öyrədilə bilən şeyləri mənimsəmiş, cinsi həyat elmi haqqında məlumat sahibi olmuş və psixoanalizin incə texnikasını, yozum sənətini, müqavimətlərlə mübarizəni və transferin idarə edilməsini öyrənmiş adam psixoanaliz sahəsində artıq qeyri-həkim deyil. O, nevroz pozğunluqlarının müalicəsini həyata keçirməyə qadirdir və zamanla bu terapiyadan gözlənilən hər şeyi bacaracaqdır.

VI

“Siz mənə psixoanalizin nə olduğunu və onu uğur ümidi ilə aparmaq üçün hansı biliklərin lazım olduğunu mənə göstərmək üçün böyük səy göstərdiniz. Yaxşı, sizi dinləməyim mənə zərər verməz. Amma çıxışlarınızla qərarıma hansı təsiri göstərməyi gözlədiyinizi bilmirəm. Qarşımda heç bir qeyri-adi cəhəti olmayan bir hal görürəm. Nevrozlar xəstəliyin xüsusi bir növüdür, analiz isə onların müalicəsi üçün xüsusi bir üsuldur, tibbi ixtisas. Ümumiyyətlə, tibbin bir ixtisas sahəsini seçmiş həkimin diplomla təsdiqlənmiş təhsili ilə kifayətlənmədiyi də qaydədir. Xüsusilə də, yalnız ixtisasçıları dolandıra bilən böyük bir şəhərdə məskunlaşmaq istəyərsə. Cərrah olmaq istəyən bir neçə il cərrahiyyə klinikasında xidmət etməyə çalışır, eyni şəkildə göz həkimi, laringoloq və s., bəlkə də heç vaxt dövlət müəssisəsindən və ya sanatoriyadan azad olmayacaq psixiatr da belə edir. Psixoanalitiklə də belə olacaq; bu yeni tibbi ixtisası seçən şəxs, təhsilini başa vurduqdan sonra, əgər həqiqətən bu qədər uzun vaxt tələb edirsə, sizin bəhs etdiyiniz tədris institutunda iki illik təhsili üzərinə götürəcəkdir. O, sonra psixoanalitik cəmiyyətdə həmkarlarla əlaqə saxlamağın onun xeyrinə olduğunu da anlayacaq və hər şey ən gözəl qaydada gedəcək. Burada qeyri-həkimlərin analizi məsələsi üçün yerin harada olduğunu başa düşmürəm.”

Sizin onun adına vəd etdiyiniz işi görən həkim hamımız üçün xoş qarşılanacaq. Şagirdlərim kimi tanıdığım şəxslərin beşdə dördü artıq həkimlərdir. Amma mənə icazə verin ki, həkimlərin analizlə əlaqələrinin həqiqətən necə formalaşdığını və gələcəkdə necə inkişaf edəcəyini sizə izah edim. Həkimlərin analizin tək mülkiyyəti üzrə tarixi bir hüququ yoxdur, əksinə, onlar bu yaxınlaradək ona ziyan vurmaq üçün ən səthi istehzadan ən ağır böhtana qədər hər şeyi edirdilər. Siz haqlı olaraq cavab verəcəksiniz ki, bu keçmişə aiddir və gələcəyə təsir etməməlidir. Mən razıyam, amma qorxuram ki, gələcək sizin proqnozlaşdırdığınızdan fərqli olacaq.

İcazə verin ki, „şarlatan“ sözünə qanuni mənası əvəzinə, onun iddia etdiyi mənanı verim. Qanuna görə, dövlət diplomu ilə həkim kimi özünü təsdiqləyə bilmədən xəstələri müalicə edən şəxs şarlatandır. Mən başqa bir tərifə üstünlük verərdim: Şarlatan, müalicə üçün lazım olan bilik və bacarıqlara malik olmadan müalicəyə girişən şəxsdir. Bu tərifə əsaslanaraq, iddia edirəm ki, — yalnız Avropa ölkələrində deyil — həkimlər psixoanalizdə şarlatanların əksəriyyətini təşkil edirlər. Onlar çox vaxt analitik müalicəni öyrənmədən və başa düşmədən həyata keçirirlər.

Mənə qarşı çıxmağa çalışmaq faydasızdır, bu vicdansızlıqdır, siz bunu həkimlərə layiq görməzdiniz. Həkim bilir ki, tibb diplomu qənimət fərmanı deyil və xəstə hüquqsuz deyil. Həkimə həmişə yaxşı niyyətlə hərəkət etdiyi qəbul edilməlidir, hətta bəlkə də səhv etsə belə.

Faktlar mövcuddur; gəlin ümid edək ki, onlar sizin dediyiniz kimi aydınlaşdırıla bilər. Sizə izah etməyə çalışacağam ki, bir həkim psixoanaliz məsələlərində, başqa bir sahədə diqqətlə qaçınacağı kimi necə davranır.

Burada əsasən nəzərə alınmalıdır ki, həkim tibb məktəbində təxminən psixoanalizə hazırlıq üçün lazım olanın əksi olan bir təhsil almışdır. Onun diqqəti obyektiv olaraq müəyyən edilə bilən anatomik, fiziki, kimyəvi faktlara yönəldilmişdir və həkim fəaliyyətinin uğuru onların düzgün dərk edilməsindən və uyğun təsirindən asılıdır. Onun üfüqünə həyat problemi, qeyri-üzvi təbiətdə də aşkar edilə bilən qüvvələrin oyunu ilə izah oluna bildiyi qədər daxil edilir. Həyat hadisələrinin ruhi tərəflərinə maraq oyadılmır, ali zehni nailiyyətlərin öyrənilməsi tibbi maraqlandırmır, bu başqa bir fakültənin sahəsidir. Yalnız psixiatriya ruhi funksiyaların pozğunluqları ilə məşğul olmalıdır, lakin bunun hansı şəkildə və hansı məqsədlərlə edildiyi məlumdur. O, ruhi pozğunluqların fiziki şərtlərini axtarır və onları digər xəstəlik səbəbləri kimi müalicə edir.

Psixiatriya bu məsələdə haqlıdır və tibbi təhsil açıq şəkildə mükəmməldir. Əgər onun birtərəfli olduğu deyilirsə, əvvəlcə bu xarakterikanı ittiham halına gətirən mövqeyi müəyyən etmək lazımdır. Özündə, hər bir elm birtərəflidir, müəyyən məzmunlara, nöqtələri və metodlara məhdudlaşdığı üçün belə olmalıdır. Bir elmi digərinə qarşı oynatmaq məntiqsizlikdir və mən buna qoşulmaq istəmirəm. Fizika kimyanı dəyərsizləşdirmir, onu əvəz edə bilməz, amma kimya da onu əvəz edə bilməz. Psixoanaliz, şüursuz ruhi haqqında elm kimi, əlbəttə, çox xüsusi birtərəflidir. Birtərəflilik hüququ tibbi elmlərdən inkar edilməməlidir.

Axtarılan mövqe yalnız elmi tibbdən praktik sağaltma sənətinə keçildikdə tapılır. Xəstə insan mürəkkəb varlıqdır, o, bizə xatırlada bilər ki, çətinliklə dərk edilən psixi hadisələr də həyat mənzərəsindən silinməməlidir. Nevrotik isə arzuolunmaz bir mürəkkəblikdir, tibb elmi üçün olduğu qədər ədliyyə və hərbi xidmət üçün də çətinlik yaradan bir vəziyyətdir. Amma o mövcuddur və tibbi xüsusilə maraqlandırır. Onun qiymətləndirilməsi və müalicəsi üçün tibbi təhsil heç nə, hətta tamamilə heç nə vermir. Bizim fiziki və psixi olaraq ayırdığımız şeylər arasındakı dərin əlaqə nəzərə alınaraq, orqanların biologiyasından və kimyadan nevrozların təzahür sahəsinə doğru tanıma və ümid edirik ki, təsir yollarının açılacağı günün gələcəyini proqnozlaşdırmaq olar. Bu gün hələ uzaq görünür, hazırda bu xəstəlik vəziyyətləri tibbi baxımdan bizə əlçatmazdır.

Əgər tibbi təhsil həkimlərə yalnız nevrozlar sahəsində istiqamətlənmə imkanı verməsəydi, bu qəbul edilə bilərdi. O, daha çoxunu edir; onlara yanlış və zərərli bir mövqe aşılayır. Həyatın psixi amillərinə marağı oyadılmamış həkimlər, indi bu amilləri kiçik görməyə və elmdənkənar kimi alaya almağa çox hazırdırlar. Buna görə də, onlarla əlaqəli olan heç nəyi ciddi qəbul edə bilmirlər və onlardan irəli gələn öhdəlikləri hiss etmirlər. Buna görə də onlar psixoloji araşdırmaya qarşı həvəskarcasına hörmətsizliyə qapılırlar və öz vəzifələrini asanlaşdırırlar. Nevrotikləri müalicə etmək lazımdır, çünki onlar xəstədirlər və həkimə müraciət edirlər, həmçinin həmişə yeni şeylər cəhd etmək lazımdır. Amma niyə uzunmüddətli hazırlıq əziyyətinə qatlaşmalı? Bu da gedəcək; analitik institutlarda tədris olunan şeyin dəyərinin nə olduğunu kim bilir? Onlar mövzudan nə qədər az başa düşürlərsə, bir o qədər cəsarətli olurlar. Yalnız həqiqətən bilən şəxs təvazökar olar, çünki o, bu bilginin nə qədər qeyri-kafi olduğunu bilir.

Sizin məni sakitləşdirmək üçün istifadə etdiyiniz analitik ixtisaslaşmanın digər tibb sahələri ilə müqayisəsi, deməli, tətbiq oluna bilməz. Cərrahiyyə, göz xəstəlikləri və s. üçün məktəb özü daha təkmilləşmə imkanı təklif edir.

Analitik tədris institutları sayca az, yaşca gənc və avtoritetsizdir. Tibb məktəbi onları tanımayıb və onlarla maraqlanmır. Müəllimlərinə çox şeyə inanmağa məcbur edilmiş və hökmünü formalaşdırmaq üçün az fürsət tapmış gənc həkim, tanınmış avtoritetin olmadığı bir sahədə nəhayət tənqidçi rolunu oynamaq fürsətini xoş qarşılayacaq.

Onun analitik şarlatan kimi çıxışını asanlaşdıran başqa şərait də var. Əgər o, kifayət qədər hazırlıq olmadan göz əməliyyatları aparmaq istəsəydi, katarakt çıxarılması və iridektomiya əməliyyatlarının uğursuzluğu və xəstələrin gəlməməsi onun cəsarətli hərəkətinə tezliklə son qoyardı. Analizin icrası onun üçün nisbətən təhlükəsizdir. Cəmiyyət göz əməliyyatlarının orta hesabla uğurlu nəticələri ilə ərköyün edilib və cərrahdan sağalma gözləyir. Ancaq “sinir həkim”i xəstələrini sağaltmırsa, buna heç kim təəccüblənmir. Sinir xəstələri üzərində terapiyanın uğurları ilə ərköyün edilməmişik, sinir həkimi heç olmasa “onlarla çox məşğul olmuşdur”. Burada çox da bir şey etmək olmaz, təbiət və ya zaman kömək etməlidir. Beləliklə, qadında əvvəlcə menstruasiya, sonra nikah, daha sonra isə menopauza. Axırda həqiqətən də ölüm kömək edir. Həmçinin, tibbi analitikin sinir xəstəsi ilə apardığı iş o qədər nəzərə çarpmazdır ki, ona heç bir ittiham yapışa bilməz. O, heç bir alət və ya dərman istifadə etməyib, yalnız onunla danışmağa, ona bir şeyi ağızlatmağa və ya susdurmağa çalışıb. Bu, xüsusilə də utancverici və ya həyəcanlandırıcı məsələlərə toxunulmadıqda, zərər verə bilməz. Sərt təlimatdan azad olan tibbi analitik, analizi təkmilləşdirməyə, onun zəhərli dişlərini qırmağa və onu xəstələr üçün xoşagələn etmək cəhdindən əlbəttə ki, əl çəkməyəcək. Və əgər bu cəhddə dayanıbsa, nə qədər yaxşıdır, çünki əgər o, həqiqətən müqavimətləri oyatmağa cəsarət edibsə və sonra onlarla necə başa çıxacağını bilməyibsə, bəli, o, həqiqətən özünü nifrətləndirmiş ola bilər.

Ədalət tələb edir ki, təlim görməmiş analitikin fəaliyyətinin xəstə üçün bacarıqsız cərrahın fəaliyyətindən daha zərərsiz olduğunu etiraf edək. Mümkün zərər yalnız xəstənin faydasız sərfiyyata sövq edilməsi və sağalma şanslarını itirməsi və ya pisləşdirməsi ilə məhdudlaşır. Bundan əlavə, analitik terapiyanın nüfuzu aşağı düşür. Bu, əlbəttə ki, tamamilə arzuolunmazdır, lakin cərrahi şarlatanın bıçağından gələn təhlükələrlə müqayisə edilə bilməz. Mənim rəyimə görə, analizin bacarıqsız tətbiqi zamanı da xəstəlik vəziyyətinin ağır və davamlı pisləşməsi gözlənilmir. Xoşagəlməz reaksiyalar bir müddət sonra yenidən zəifləyir. Xəstəliyi doğuran həyat travmalarının yanında, həkim tərəfindən edilən kiçik sui-istifadə nəzərə alınmır. Yalnız uyğun olmayan terapiya cəhdinin xəstə üçün heç bir yaxşılıq etməməsi.

“Sizin analizdə tibbi şarlatan haqqında təsvirinizi, sizi dayandırmadan, lakin mənə tarixi izahını göstərdiyiniz həkimlərə qarşı düşmənçiliklə idarə olunduğunuz təəssüratından qurtula bilmədən dinlədim. Amma sizə birini etiraf edirəm: əgər analizlər aparılmalıdırsa, onlar bu sahədə ətraflı təhsil almış adamlar tərəfindən aparılmalıdır. Və siz inanmırsınız ki, analizi mənimsəyən həkimlər zamanla bu təhsili mənimsəmək üçün əllərindən gələni edəcəklər?”

Mən qorxuram ki, yox. Məktəbin analitik tədris institutu ilə münasibəti dəyişməz qaldığı müddətcə, həkimlər işi asanlaşdırmaq vəsvəsəsini çox böyük tapacaqlar.

“Amma qeyri-həkim analizi məsələsi haqqında birbaşa açıqlamadan ardıcıl olaraq yayınmağa çalışırsınız. İndi mən təxmin etməliyəm ki, siz təklif edirsiniz, çünki analiz etmək istəyən həkimləri nəzarət etmək mümkün deyil, deməli, müəyyən mənada qisas olaraq, onları cəzalandırmaq üçün analizin monopolunu əllərindən almaq və bu tibbi fəaliyyəti qeyri-həkimlərə də açmaq lazımdır.”

Mən bilmirəm ki, siz mənim motivlərimi düzgün təxmin etmisiniz. Bəlkə də sonra sizə daha az tərəfdar mövqeyin sübutunu təqdim edə bilərəm. Amma mən tələb məsələsinə xüsusi vurğu edirəm ki, müəyyən təhsil vasitəsilə bu hüququ qazanmayan heç kəs psixoanaliz tətbiq etməməlidir. Bu şəxsin həkim olub-olmaması mənim üçün ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir.

«Deməli, hansı konkret təklifləriniz var?»

Mən hələ bu mərhələyə çatmamışam, ümumiyyətlə oraya çatıb-çatmayacağımı da bilmirəm. Sizinlə başqa bir sualı müzakirə etmək istəyirəm, lakin giriş olaraq müəyyən bir məqama toxunmaq lazımdır. Deyilənə görə, aidiyyatı orqanlar həkim dairələrinin təşəbbüsü ilə qeyri-həkimlərə analiz tətbiqini ümumiyyətlə qadağan etmək istəyirlər. Bu qadağadan, əla təhsil almış və təcrübə ilə özünü çox yaxşı inkişaf etdirmiş Psixoanalitik Birliyin qeyri-həkim üzvləri də zərər görəcəkdir. Əgər qadağa qəbul edilərsə, belə bir vəziyyət yaranır ki, işlərini çox yaxşı görə biləcəyinə əmin olduğunuz bir sıra şəxslərin fəaliyyətinə mane olunur, eyni fəaliyyət isə oxşar zəmanətin olmadığı digərlərinə icazə verilir. Bu, qanunvericiliyin nail olmaq istədiyi uğur deyil. Lakin bu xüsusi problem nə çox vacibdir, nə də həlli çətindir. Söhbət bir neçə nəfərdən gedir ki, onlara ciddi ziyan vurmaq çətindir. Onlar ehtimal ki, Almaniyaya köçəcəklər, orada heç bir qanunvericilik məhdudiyyəti olmadan qısa müddətdə bacarıqlarının tanınmasını tapacaqlar. Əgər onlara bunu qazandırmaq və qanunun sərtliyini yumşaltmaq istəyirsinizsə, məlum nümunələrə əsaslanaraq bunu asanlıqla etmək olar. Monarxik Avstriyada, həqiqi bacarıqlarına əmin olduqları üçün, məşhur şarlatanlara müəyyən sahələrdə həkimlik fəaliyyəti göstərmək icazəsi fərdi qaydada (ad personam) verilmişdir. Bu hallar əsasən kənd təbiblərini əhatə edirdi və dəstək adətən bir vaxtlar çoxlu sayda olan arxidüşeslər tərəfindən göstərilmişdir, lakin bu, şəhər sakinləri üçün və yalnız peşəkar zəmanət əsasında da baş verə bilməlidir. Belə bir qadağanın Vyana analitik tədris institutuna təsiri daha əhəmiyyətli olardı, çünki institut bundan sonra qeyri-həkim dairələrindən təhsil üçün namizəd qəbul edə bilməzdi. Bununla da vətənimizdə bir daha, başqa yerlərdə sərbəst inkişaf edə bilən əqli fəaliyyət istiqaməti boğulmuş olardı. Qanun və qaydaların qiymətləndirilməsində səlahiyyət iddia edən sonuncu adam mənəm. Amma mən görürəm ki, şarlatanlıq qanunumuzun vurğulanması, hazırda açıq şəkildə hədəflənən alman şərtlərinə uyğunlaşma məqsədinə xidmət etmir və bu qanunun psixoanaliz işinə tətbiqi anaxronikdir, çünki onun qəbul edildiyi zaman hələ analiz yox idi və nevroz xəstəliklərinin xüsusi təbiəti hələ tanınmamışdı.

Müzakirəsi mənim üçün daha vacib görünən suala gəlirəm. Psixoanalizin tətbiqi ümumiyyətlə idarə orqanlarının müdaxiləsinə məruz qalmalı olan bir məsələdir, yoxsa onu təbii inkişafa buraxmaq daha məqsədəuyğundur? Şübhəsiz ki, burada qərar verməyəcəyəm, lakin bu problemi nəzərdən keçirməyiniz üçün sizə təqdim etməyə icazə verirəm. Vətənimizdə qədimdən bəri həqiqi bir qadağan etmə həvəsi (furor prohibendi), hamımızın bildiyimiz kimi, o qədər də yaxşı nəticələr verməyən himayədarlıq, müdaxilə və qadağa etməyə meyl hökm sürür. Görünür, yeni, respublikaçı Avstriyada vəziyyət çox da dəyişməyib. Fikrincə, indi bizi məşğul edən psixoanaliz işi haqqında qərar verilməsində sözünüzün çəkisi var; bürokratik meyillərə qarşı çıxmaq istəyiniz və ya nüfuzunuz olub-olmayacağını bilmirəm. Sualımızla bağlı əhəmiyyətsiz fikirlərimi sizdən əsirgəməyəcəyəm. Mənim fikrimcə, əmr və qadağaların artıqlığı qanunun nüfuzuna zərər verir. Qeyd etmək olar: az sayda qadağa olan yerdə onlara diqqətlə riayət edilir; addım başı qadağalarla qarşılaşdığın yerdə isə insan onları pozmaq üçün açıq-aşkar vəsvəsə hiss edir. Bundan əlavə, qanun və əmr və qadağaların mənşəyinə görə müqəddəslik və toxunulmazlıq xarakteri daşıya bilməyəcəyini, çox vaxt məzmunca qeyri-kafi və bizim hüquqi hisslərimizi incitdiyini və ya bir müddət sonra belə olduğunu, cəmiyyəti idarə edən şəxslərin ağırlığı səbəbindən belə qeyri-məqsədəuyğun qanunları düzəltmək üçün onları cəsarətlə pozmaqdan başqa yolun olmadığını qəbul etməyə hazır olan insan hələ anarxist deyil. Həmçinin, qanun və əmr və qadağalara hörməti qorumaq istəyirsinizsə, riayət edilməsi və pozulması nəzarət etmək çətin olan qanunları qəbul etməmək məsləhətdir. Həkimlərin analiz aparması haqqında dediklərimizin bir qismi, qanunun boğmaq istədiyi əsl qeyri-həkimlərin analizi üçün burada təkrarlanmalı idi. Analizin gedişi olduqca sadədir, o, nə dərman, nə də alət tətbiq edir, yalnız söhbətlərdən və məlumat mübadiləsindən ibarətdir; əgər bir qeyri-həkim şəxs yalnız təsəlli verdiyini, məlumatlar payladığını və ruhi köməyə ehtiyacı olan insanlara faydalı insani təsir göstərməyə çalışdığını iddia edirsə, ona "analiz" apardığını sübut etmək asan olmayacaq; bunu ona yalnız həkimin də bəzən etdiyi üçün qadağan etmək olmaz. İngilis dilində danışan ölkələrdə "Xristian Elmi"nin təcrübələri geniş yayılmışdır; bu, xristian dininin təlimlərinə istinad edərək həyatdakı pisliklərin dialektik inkarı növüdür. Bu metodun insan ağlına təəssüf doğuran bir sapma olduğunu iddia etməkdən çəkinmirəm, amma Amerikada və ya İngiltərədə kim bunu qadağan etmək və cəza altına almaq fikrinə düşərdi? Bizim ölkədə yüksək hakimiyyət xilasa gedən düzgün yoldan o qədər əmindir ki, hər kəsin "öz üslubuna görə xilas olmağa" çalışmasının qarşısını almağa cəsarət edir? Və qəbul edək ki, çoxları öz başına buraxıldıqda təhlükəyə düşür və ziyan görür, hakimiyyət qadağan edilmiş sahələri diqqətlə sərhədləməklə və qalan hallarda, mümkün olduqca, insanları təcrübə və qarşılıqlı təsir yolu ilə tərbiyə etməyə buraxmaqla daha yaxşı etməzmi? Psixoanaliz dünyada o qədər yenidir, kütlə onun haqqında o qədər az məlumatlıdır, rəsmi elmin ona münasibəti hələ o qədər qeyri-müəyyəndir ki, inkişafa qanunvericilik təklifləri ilə müdaxilə etmək mənə vaxtından əvvəl görünür. Gəlin xəstələrin özlərinə kəşf etdirək ki, ruhi yardımı necə göstərməyi öyrənməmiş şəxslərdən kömək axtarmaq onlar üçün zərərli olsun. Onları bu barədə məlumatlandıraq və xəbərdarlıq edək, onda onlara bunu qadağan etməkdən qurtularıq. İtaliya kənd yollarında elektrik dirəklərində qısa və təsirli yazı var: Chi tocca, muore (Toxunan ölür). Bu, keçənlərin asılı tellərə qarşı davranışını tənzimləmək üçün tamamilə kifayətdir. Almaniyadakı müvafiq xəbərdarlıqlar artıq və təhqiredici uzunluqdadır: Elektrik tellərinə toxunmaq həyat üçün təhlükəli olduğuna görə qəti şəkildə qadağandır. Bu qadağaya nə lüzum var? Həyatını sevən bunu özü özünə qadağan edir, bu yolla özünü öldürmək istəyən isə icazə soruşmur.

Amma qeyri-həkimlərin analizi məsələsi baxımından nümunə kimi gətirilə biləcək hallar var. Mən qeyri-həkimlər tərəfindən hipnoza salınmasının qadağan edilməsini və bu yaxınlarda qəbul edilmiş okkult seanslarının keçirilməsi və belə cəmiyyətlərin yaradılmasının qadağan edilməsini nəzərdə tuturam.

Bu tədbirlərin heyranı olduğumu deyə bilmərəm. İkincisi, intellektual azadlığa zərər verən polis himayədarlığının şübhəsiz aşılmasıdır. Mən sözdə okkult hadisələrə çox inandığım və ya onların tanınmasına həsrət duyduğum şübhəsindən uzağam; amma belə qadağalarla insanlarda bu sözdə sirr dünyasına olan marağı boğmaq mümkün deyil. Əksinə, çox zərərli bir iş görülmüş ola bilər, çünki bu əziyyət verən imkanlar haqqında azad edici hökm vermək üçün qərəzsiz elmə həvəsin yolu bağlanıb. Amma bu da yenə yalnız Avstriya üçün. Digər ölkələrdə "parapsixik" tədqiqatlar heç bir qanuni maneə ilə qarşılaşmır. Hipnoz halı analiz halından bir qədər fərqlidir. Hipnoz qeyri-adi bir ruhi vəziyyətin yaradılmasıdır və bu gün qeyri-həkimlər üçün yalnız nümayiş vasitəsi kimi xidmət edir. Əgər əvvəlcə bu qədər ümidverici olan hipnotik terapiya davam etsəydi, analizin yaratdığına bənzər şərait yaranardı. Qeyd edək ki, hipnozun tarixi analizin taleyinin başqa bir istiqamətdəki nümunəsini təqdim edir. Mən gənc bir neyropatologiya müəllimi ikən, həkimlər hipnoza qarşı ən şiddətli formada etiraz edirdilər, onu aldatmaca, şeytanın fəndi və son dərəcə təhlükəli bir müdaxilə adlandırırdılar. Bu gün isə onlar eyni hipnozu mənimsəyib, ondan çəkinmədən bir tədqiqat üsulu kimi istifadə edirlər və bəzi nevroloqlar üçün o, hələ də terapiyalarının əsas vasitəsidir.

Lakin sizə artıq bildirmişəm ki, analizin qanunla tənzimlənməsi və ya sərbəst buraxılması məsələsində hansının daha doğru olduğuna əsaslanan təkliflər verməyi düşünmürəm. Bilirəm ki, bu, prinsipial bir sualdır və onun həllində müvafiq şəxslərin meylləri arqumentlərdən daha çox təsir göstərəcək. Laissez-faire siyasətinə tərəf çəkilməyimi təlqin edən şeyləri artıq ümumiləşdirmişəm. Əgər fərqli qərar verilib, aktiv müdaxilə siyasətinə keçilsə, o zaman məncə, analizin həkim olmayanlar tərəfindən amansızcasına qadağan olunması kimi zəif və ədalətsiz bir tədbir kifayət qədər nəticə verməz. Onda daha çox şeylə məşğul olmaq lazımdır: analitik təcrübənin icazə verildiyi şərtləri onu icra etmək istəyən hər kəs üçün müəyyən etmək, analizin nə olduğunu və onun üçün hansı hazırlığın tələb oluna biləcəyini məlumat almaq üçün bir orqan yaratmaq və analiz üzrə təlim imkanlarını inkişaf etdirmək. Deməli, ya sakit buraxmaq, ya da nizam və aydınlıq yaratmaq lazımdır; lakin artıq uyğun olmayan bir qaydadan mexaniki olaraq çıxarılmış tək bir qadağa ilə mürəkkəb vəziyyətə müdaxilə etmək olmaz.

VII

Bəli, amma həkimlər, həkimlər! Mən sizi söhbətlərimizin əsas mövzusuna keçməyə məcbur edə bilmirəm. Siz hələ də məndən qaçırsınız. Məsələ ondadır ki, həkimlərə analizin icrası üzrə eksklüziv üstünlük verilməli, məsələn, müəyyən şərtləri yerinə yetirdikdən sonra. Həkimlər əlbəttə ki, sizin təsvir etdiyiniz kimi analizdə şarlatanların əksəriyyətini təşkil etmirlər. Özünüz də deyirsiniz ki, şagirdlərinizin və tərəfdarlarınızın böyük əksəriyyəti həkimlərdir. Mənə xəbər verildi ki, onlar qeyri-həkimlərin analizi məsələsində sizin mövqeyinizi heç də bölüşmürlər. Əlbəttə, şagirdlərinizin kifayət qədər hazırlıq və s. tələblərinizə qoşulduğunu fərz edə bilərəm, lakin bu şagirdlər analizin icrasını qeyri-həkimlərə qadağan etməyi bununla uyğun hesab edirlər. Belədirsə, və əgər belədirsə, bunu necə izah edirsiniz?

Görürəm ki, siz yaxşı məlumatlısınız, elə belədir. Həqiqətən, hamısı olmasa da, həkim əməkdaşlarımın yaxşı bir hissəsi bu məsələdə mənimlə razı deyil və nevrozların analitik müalicəsində həkimlərin eksklüziv hüququnu müdafiə edirlər. Bundan görürsünüz ki, bizim düşərgəmizdə də fikir ayrılıqları ola bilər. Mənim mövqeyim məlumdur və qeyri-həkimlərin analizi məsələsindəki ziddiyyət bizim razılığımızı ləğv etmir. Bu şagirdlərimin davranışını sizə necə izah edə bilərəm? Dəqiq bilmirəm, düşünürəm ki, bu, peşə şüurunun gücü olacaq. Onların məndən fərqli bir inkişaf yolu olub, həmkarlarından təcrid olunmuş vəziyyətdə hələ də narahat hiss edirlər, peşə tərəfindən tam hüquqlu qəbul edilmək istəyirlər və həyati əhəmiyyətini dərk etmədikləri bir yerdə bu dözümlülük üçün qurban verməyə hazırdırlar. Bəlkə də əksinədir; onlara rəqabət motivləri yükləmək, onları yalnız alçaq əhval-ruhiyyədə ittiham etmək deyil, həm də onlara qəribə bir qısagörənliyi aid etmək olardı. Onlar həmişə digər həkimləri analizə cəlb etməyə hazırdırlar və mövcud xəstələri həmkarlarla və ya qeyri-həkimlərlə bölüşmələri onların maddi vəziyyəti üçün yalnız əhəmiyyətsiz ola bilər. Lakin ehtimal ki, başqa bir amil də nəzərə alınmalıdır. Bu şagirdlərim bəlkə də həkimə analitik praktikada qeyri-həkim üzərində şübhəsiz üstünlük verən bəzi amillərin təsiri altındadırlar.

“Üstünlüyü təmin edirsiniz?” Budur da! Deməli, nəhayət bu üstünlüyü etiraf edirsiniz? Bu halda sual həll olunmuş olardı.”

Bu etiraf mənə çətin deyil. Bu, sizin düşündüyünüz qədər ehtirasla korlanmadığımı göstərə bilər. Bu vəziyyətlərin qeydini təxirə salmışdım, çünki onların müzakirəsi yenidən nəzəri mübahisələr tələb edəcək.

“İndi nə nəzərdə tutursunuz?”

Əvvəlcə diaqnoz məsələsi var. Əgər sözdə sinir pozğunluqlarından əziyyət çəkən xəstəni analitik müalicəyə götürürsənsə, əvvəlcə onun bu terapiyaya uyğun olduğunu, yəni ona bu yolla kömək edilə biləcəyini — əlbəttə, əldə edilə bilən qədər — əminliklə bilmək istəyirsən. Lakin bu, yalnız həqiqətən nevrozu olduqda mümkündür.

“Məncə, bunu onun şikayət etdiyi əlamətlərdən, simptomlardan tanımaq lazımdır.”

Məhz burada yeni bir mürəkkəblik üçün yer vardır. Bunu həmişə tam əminliklə tanımaq mümkün deyil. Xəstə nevrozun xarici mənzərəsini göstərə bilər, lakin bu, başqa bir şey, yəni sağalmaz bir ruhi xəstəliyin başlanğıcı və ya dağıdıcı beyin prosesinin hazırlığı ola bilər. Fərqləndirmə — differensial diaqnoz — həmişə asan deyil və hər mərhələdə dərhal aparıla bilməz. Belə bir qərarın məsuliyyətini təbii ki, yalnız həkim götürə bilər. Qeyd edildiyi kimi, bu ona həmişə asan verilmir. Xəstəlik halı uzun müddət zərərsiz bir xarakter daşıya bilər, nəhayət pis təbiəti ortaya çıxana qədər. Nevrozu olanların ruhi xəstə olub-olmayacaqları barədəki qorxusu da daimi bir haldır. Lakin həkim belə bir halı müəyyən müddət yanlış qiymətləndiribsə və ya onun haqqında qeyri-müəyyən qalıbsa, bu çox vacib deyil, heç bir ziyan vurulmayıb və lazımsız heç nə edilməyib. Bu xəstənin analitik müalicəsi ona ziyan vurmazdı, lakin bu, lazımsız bir səy kimi ifşa olardı. Bundan əlavə, analizin pis nəticəsini günahlandıracaq kifayət qədər insan tapılacaqdır. Ədalətsizlik olsa da, belə halların qarşısı alınmalıdır.

“Bu, çox ümidsiz səslənir. Nevrozun təbiəti və yaranması haqqında mənə dediklərinizin hamısını kökündən qoparır.”

Əsla belə deyil. Yalnız nevroz xəstələrinin bütün tərəflər, o cümlədən analitiklər üçün də bir narazılıq və çətinlik mənbəyi olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bəlkə də yeni məlumatlarımı daha düzgün sözlərlə ifadə etdiyim zaman qarışıqlığınızı aradan qaldıraram. Hazırda məşğul olduğumuz hallar haqqında demək daha doğru olar ki, onlar həqiqətən nevroz inkişaf etdiriblər, lakin bu nevroz psixogen deyil, somatogendir, yəni ruhi deyil, fiziki səbəblərə malikdir. Məni başa düşə bilirsinizmi?

“Başa düşürəm, bəli; amma bunu digər, yəni psixoloji olanla uzlaşdıra bilmirəm.”

Yaxşı, canlı maddənin mürəkkəbliyini nəzərə almaq istəsək, bunu etmək olar. Nevrozun mahiyyətini nədə tapmışdıq? Ona görə ki, Mən, yəni xarici dünyanın təsiri ilə inkişaf etmiş psixi aparatın daha yüksək təşkilatı, O və reallıq arasında vasitəçilik funksiyasını yerinə yetirməyə qadir deyil, zəifliyi səbəbindən O-nun həvəs hissələrindən geri çəkilir və bu imtina nəticəsində məhdudiyyətlər, simptomlar və uğursuz reaksiya təşəkkülü şəklində nəticələrə qatlaşmağa məcbur olur.

Belə bir Mən zəifliyi bizdə hamıda uşaqlıq dövründə müntəzəm olaraq baş verir, ona görə də ən erkən uşaqlıq illərinin təcrübələri sonrakı həyat üçün bu qədər böyük əhəmiyyət kəsb edir. Uşaqlıq dövrünün bu qeyri-adi yükü altında — biz bir neçə il ərzində daş dövrünün primitiv insanından bu günkü mədəniyyətin iştirakçısına qədər nəhəng inkişaf məsafəsini qət etməli və xüsusilə cinsi uşaqlıq dövrünün həvəs təhriklərini dəf etməliyik — bizim Mən sıxışdırmaya sığınır və uşaqlıq nevrozuna məruz qalır, onun qalıqlarını isə sonrakı sinir xəstəliyinə meyllilik kimi həyatın yetkinlik dövrünə daşıyır. İndi hər şey bu böyümüş varlığın taley tərəfindən necə qarşılanacağından asılıdır. Həyat çox ağır olarsa, həvəs tələbləri ilə reallığın etirazları arasındakı məsafə çox böyük olarsa, Mən hər ikisini barışdırmaq cəhdlərində uğursuz ola bilər və daşıdığı uşaqlıq meylliliyi nə qədər çox olarsa, bu o qədər tez baş verər. Onda sıxışdırma prosesi təkrarlanır, həvəslər Mən hakimiyyətindən qopur, geriləmə yolları ilə əvəzedici təsəllilər yaradırlar və zavallı Mən köməksiz şəkildə nevrozlu olur.

Yalnız bunu yadda saxlayaq: bütün vəziyyətin düyün və fırlanma nöqtəsi Mən təşkilatının nisbi gücüdür. Onda etioloji baxışımızı tamamlamaq bizə asan olar. Sinirliyin, demək olar ki, normal səbəbləri kimi artıq uşaqlıq Mən zəifliyini, cinsəlliyin erkən təhriklərinin öhdəsindən gəlmək vəzifəsini və təsadüfi uşaqlıq təcrübələrinin təsirlərini bilirik. Amma uşaqlıq həyatından əvvəlki dövrdən gələn digər amillərin də rol oynama ehtimalı yoxdurmu? Məsələn, O-dakı doğuşdan gələn həvəs həyatının gücü və nəzarətsizliyi, Mənə əvvəlcədən çox böyük vəzifələr qoyan? Və ya naməlum səbəblərdən Mən inkişafının xüsusi zəifliyi? Əlbəttə, bu amillər etioloji əhəmiyyət kəsb etməlidir, bəzi hallarda isə üstün əhəmiyyətə malik olmalıdır. O-dakı həvəs gücü ilə hər dəfə hesablaşmalıyıq; orada həddindən artıq inkişaf etmiş olduqda, terapiyamızın perspektivləri pis olur. Mən inkişafının ləngiməsinin səbəbləri haqqında hələ çox az şey bilirik. Bunlar mahiyyətcə konstitusional əsası olan nevroz halları olardı. Belə bir konstitusional, anadangəlmə əlverişli zəmin olmadan nevrozun yaranması çətindir.

Lakin əgər Mənin nisbi zəifliyi nevrozun yaranmasında həlledici amildirsə, onda sonrakı fiziki xəstəliyin də Məni zəiflədə bilməsi şərti ilə nevroz yaratması mümkündür. Və bu, yenə də geniş miqyasda belədir. Belə bir fiziki pozğunluq O-dakı həvəs həyatına təsir edə bilər və Mənin tab gətirə biləcəyi həddi aşaraq həvəs gücünü artıra bilər. Belə proseslərin normal nümunəsi, məsələn, qadında menstruasiya və menopauza pozğunluqları nəticəsində baş verən dəyişikliklər ola bilər. Ya da fiziki ümumi xəstəlik, hətta sinir mərkəzi orqanının orqanik xəstəliyi, psixi aparatın qidalanma şərtlərinə toxunur, onun funksiyasını azaltmağa və Mən təşkilatının qorunmasına aid olan daha incə işlərini dayandırmağa məcbur edir. Bütün bu hallarda təxminən eyni nevroz mənzərəsi yaranır; nevrozun həmişə eyni psixoloji mexanizmi var, lakin, gördüyümüz kimi, çox müxtəlif, çox vaxt çox mürəkkəb etiologiyaya malikdir.

İndi daha çox xoşuma gəlirsiniz, nəhayət, həkim kimi danışdınız. İndi isə nevroz kimi mürəkkəb tibbi məsələnin yalnız həkim tərəfindən idarə oluna biləcəyini etiraf etməyinizi gözləyirəm.

Qorxuram ki, siz bununla həddi aşırsınız. Bizim müzakirə etdiyimiz şey patologiyadan bir hissə idi, analiz isə terapevtik bir prosedurla bağlıdır. Mən qəbul edirəm, daha doğrusu, tələb edirəm ki, həkim analiz üçün nəzərdə tutulan hər bir halda əvvəlcə diaqnoz qoymalıdır. Bizim işimizi çox məşğul edən nevrozların çox böyük sayda olması, xoşbəxtlikdən, psixogen təbiətlidir və patologiya baxımından şübhə doğurmur. Həkim bunu təsdiqlədikdən sonra müalicəni sakitliklə qeyri-həkim analitikə həvalə edə bilər. Bizim analiz cəmiyyətlərimizdə həmişə belə olub. Həkim və həkim olmayan üzvlər arasındakı sıx təmas sayəsində gözlənilən səhvlər demək olar ki, tamamilə qarşısı alınıb. Sonra analitikin həkimdən kömək istəməli olduğu ikinci bir hal da var. Analitik müalicənin gedişində — ən çox ehtimal olunanı fiziki — simptomlar görünə bilər və bu simptomların nevrozun tərkibinə daxil edilməli, yoxsa ondan asılı olmayan, pozğunluq kimi çıxış edən orqanik xəstəliyə aid edilməli olduğu barədə şübhə yaranır. Bu qərar yenə də həkimə həvalə edilməlidir.

“Deməli, qeyri-həkim analitik də analiz zamanı həkimsiz keçinə bilməz. Onun yararlılığına qarşı yeni bir arqument.”

Xeyr, bu imkandan qeyri-həkim analitikə qarşı arqument düzəldilə bilməz, çünki həkim analitik eyni halda fərqli davranmazdı.

“Bunu başa düşmürəm.”

Çünki texniki qayda var ki, analitik müalicə zamanı belə ikili mənalı simptomlar ortaya çıxarsa, onları öz mühakiməsinə tabe etmir, əksinə, analizdən uzaq duran bir həkim, məsələn, daxili xəstəliklər mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilməsini təmin edir, hətta özü həkim olsa və tibbi biliklərinə hələ də etibar etsə belə.

“Bəs mənə belə lüzumsuz görünən şey nə üçün tələb olunur?”

Bu lüzumsuz deyil, hətta bir neçə əsaslandırması var. Birincisi, orqanik və psixi müalicənin bir əldə birləşdirilməsi yaxşı aparıla bilməz, ikincisi, transfer münasibəti analitikə xəstəni fiziki müayinə etməyi məsləhətsiz edə bilər və üçüncüsü, analitikin marağı psixi amillərə bu qədər intensiv yönəldiyi üçün onun qərəzsizliyinə şübhə etmək üçün bütün əsasları var.

“Qeyri-həkim analizinə münasibətiniz indi mənə aydın oldu. Siz qeyri-həkim analitiklərin olması lazım olduğu mövqeyində israr edirsiniz. Lakin siz onların vəzifələri üçün yetərsizliyini inkar edə bilmədiyinizə görə, onların varlığını əsaslandırıb yüngülləşdirə biləcək hər şeyi toplayırsınız. Mən isə ümumiyyətlə dərk etmirəm ki, yalnız ikinci dərəcəli terapevt ola biləcək qeyri-həkim analitiklər nə üçün olmalıdır. Hazırda artıq analitik kimi hazırlanmış bir neçə qeyri-həkimi nəzərə almasam da, yenilərinin yaradılmaması, tədris institutlarının isə qeyri-həkimləri artıq təlimə qəbul etməmək öhdəliyi götürməsi lazımdır.”

Mən sizinlə razıyam, əgər göstərilə bilsə ki, bu məhdudiyyətlə nəzərə alınan bütün maraqlara xidmət olunur. Bu maraqların üç növ olduğunu etiraf edin: xəstələrin marağı, həkimlərin marağı və — heç də az vacib olmayan — elmin marağı, çünki o, gələcəkdəki bütün xəstələrin maraqlarını da özündə birləşdirir. Gəlin bu üç məqamı birlikdə araşdıraq?

Xəstə üçün analitikin həkim olub-olmaması fərq etmir, əgər müalicəyə başlamazdan əvvəl və müalicə zamanı bəzi hallarda tələb olunan tibbi ekspertiza ilə onun vəziyyətinin səhv qiymətləndirilməsi təhlükəsi aradan qaldırılarsa. Onun üçün daha vacib olan, analitikin onu etibarlı edən şəxsi keyfiyyətlərə malik olması və vəzifəsini yerinə yetirməyə yalnız onu qadir edən biliklərə, anlayışlara və təcrübələrə sahib olmasıdır. Bəlkə də, xəstə analitikin həkim olmadığını və bəzi vəziyyətlərdə həkimə arxalanmadan keçinə bilməyəcəyini bildikdə, analitikin nüfuzuna ziyan vurulacağını düşünmək olar. Biz təbii ki, xəstələri analitikin ixtisası haqqında məlumatlandırmaqdan heç vaxt çəkinməmişik və onların arasında təbəqə qərəzlərinin dəstək tapmadığını, hansı tərəfdən təklif edilməsindən asılı olmayaraq müalicəni qəbul etməyə hazır olduqlarını, həkim təbəqəsinin isə bunu öz kəskin incikliyi ilə çoxdan öyrəndiyini əmin şəkildə müşahidə etmişik. Həmçinin, bu gün psixoanalizlə məşğul olan qeyri-həkim analitiklər təsadüfi, adi şəxslər deyil, akademik təhsilli, fəlsəfə doktorları, pedaqoqlar və böyük həyat təcrübəsinə və üstün şəxsiyyətə malik ayrı-ayrı qadınlardır. Bütün analitik tədris institutlarının namizədlərinin tabe olmalı olduğu psixoanaliz, eyni zamanda, onların bu tələbkar fəaliyyətə şəxsi yararlığı haqqında məlumat əldə etmək üçün ən yaxşı yoldur.

İndi isə həkimlərin marağına keçək. Psixoanalizin tibbə daxil edilməsi ilə qazanılacağına inana bilmirəm. Tibb təhsili artıq beş il davam edir, son imtahanların verilməsi altıncı ilin xeyli hissəsinə qədər uzanır. Hər neçə ildən bir tələbələrə yeni tələblər irəli sürülür, onların yerinə yetirilməməsi halında gələcək üçün hazırlığı qeyri-kafi hesab edilməlidir. Həkim peşəsinə giriş çox çətindir, icrası isə nə çox məmnunluq doğurur, nə də çox gəlirli olur. Əgər həkimin xəstəliyin ruhi tərəfi ilə də tanış olması lazım olduğu haqqında tam əsaslandırılmış tələbi qəbul etsək və buna görə də həkim təlimini psixoanaliz üçün bir hazırlıq hissəsi ilə genişləndirsək, bu, tədris materialının daha da artması və tələbəlik illərinin uyğun olaraq uzanması deməkdir. Həkimlərin psixoanalizə olan iddialarından irəli gələn belə bir nəticədən razı olub-olmayacaqlarını bilmirəm. Lakin bu nəticəni rədd etmək demək olar ki, mümkün deyil. Və bu, həkimlərin çıxdığı təbəqələr üçün maddi mövcudluq şərtlərinin o qədər pisləşdiyi bir dövrdə baş verir ki, gənc nəsil mümkün qədər tez özünü dolandırmağa məcbur hiss edir.

Bəlkə də siz tibb təhsilini analitik təcrübə üçün hazırlıqla yükləmək istəmirsiniz və gələcək analitiklərin tibb təhsillərini başa vurduqdan sonra lazım olan təhsili almağı daha məqsədəuyğun hesab edirsiniz. Siz deyə bilərsiniz ki, bununla yaranan vaxt itkisi praktik olaraq nəzərə alınmır, çünki otuz yaşına çatmamış bir gənc heç vaxt xəstələrdə ruhi yardımın şərti olan etimadı qazanmayacaq. Buna cavab olaraq, yeni məzun olan həkimin də fiziki xəstəliklər üçün xəstələr arasında çox böyük hörmət gözləməməli olduğunu və gənc analitikin vaxtını təcrübəli praktiklərin nəzarəti altında psixoanalitik poliklinikada işləməklə çox yaxşı doldura biləcəyini söyləmək olar.

Lakin mənim üçün daha vacib olan, bu təkliflə bu ağır dövrlərdə həqiqətən iqtisadi əsaslandırma tapa bilməyəcək qüvvə israfını dəstəkləməyinizdir. Analitik təhsil həkim hazırlıq dairəsi ilə kəsişir, lakin onu özündə əhatə etmir və onun tərəfindən əhatə edilmir. Əgər bu gün hələ də fantastik səslənə bilən bir şeyi, yəni psixoanalitik bir universitet qurmağı nəzərdə tutsaq, bu universitetdə tibb fakültəsinin tədris etdiyi bir çox şeylər də tədris edilməlidir: daim əsas hissə olaraq qalacaq dərinlik psixologiyasından əlavə, biologiyaya giriş, mümkün qədər geniş miqyasda cinsi həyat haqqında məlumat və psixiatriyanın xəstəlik mənzərələri ilə tanışlıq. Digər tərəfdən, analitik təhsil həkimə uzaq olan və onun fəaliyyətində qarşılaşmadığı fənləri də əhatə edəcəkdi: mədəniyyət tarixi, mifologiya, din psixologiyası və ədəbiyyatşünaslıq. Bu sahələrdə yaxşı istiqamətlənmə olmadan, analitik öz materialının böyük bir hissəsi qarşısında anlaşılmazlıqla qalır. Buna görə də, tibb məktəbinin tədris etdiyi şeylərin böyük hissəsini öz məqsədləri üçün istifadə edə bilməz. Həm ayaq biləyi sümüklərinin, həm də karbohidrogenlərin tərkibinin, beyin sinir liflərinin gedişinin, tibbin basillərlə bağlı xəstəlik törədiciləri və onların mübarizəsi, serum reaksiyaları və toxuma yenilənmələri haqqında aşkar etdiyi hər şey: hamısı əlbəttə ki, öz-özlüyündə çox dəyərli olsa da, onun üçün tamamilə əhəmiyyətsizdir, onu maraqlandırmır, nə bir nevrozu başa düşməyə və sağaltmağa birbaşa kömək etmir, nə də bu bilik onun fəaliyyətinin ən böyük tələblər irəli sürdüyü intellektual qabiliyyətlərin kəskinləşməsinə töhfə vermir. Vəziyyətin, həkim tibbin digər bir ixtisasına, məsələn, stomatologiyaya müraciət etdikdə də bənzər olduğunu iddia etməyin. Hətta o zaman da imtahan verməli olduğu bir çox şeyləri istifadə edə bilməz və məktəbin onu hazırlamadığı bir çox şeyləri öyrənməli olur. Bu iki hal bir-birinə bərabər tutula bilməz. Stomatologiya üçün də patologiyanın əsas baxış nöqtələri, iltihab, irinləmə, nekroz və orqanların qarşılıqlı təsiri haqqında təlimlər əhəmiyyətini saxlayır; lakin analitiki onun təcrübəsi başqa hadisələr və başqa qanunlarla dolu başqa bir dünyaya aparır. Fəlsəfə bədən və ruh arasındakı uçurumu necə aşmağa çalışırsa-çalışsın, bizim təcrübəmiz üçün bu əvvəlcə mövcuddur və xüsusilə bizim praktik səylərimiz üçün belədir.

Bir insanı, digərini fobiya və ya məcburiyyət təsəvvürü əzabından azad etmək istəyən birini, tibb təhsili vasitəsilə dolambaçlı yola getməyə məcbur etmək ədalətsiz və məqsədəuyğun deyil. Əgər analizi tamamilə boğmaq mümkün olmasa, bu da uğur qazanmayacaq. Təsəvvür edin ki, müəyyən bir baxış nöqtəsinə iki yolun apardığı bir mənzərə var: biri qısa və düz xəttli, digəri isə uzun, qıvrım və dolanbaclıdır. Qısa yolu qadağan lövhəsi ilə bağlamağa çalışın, bəlkə də qorumaq istədiyiniz bəzi çiçək yataqlarının yanından keçdiyi üçün. Yalnız qısa yol dik və çətin, uzun yol isə yumşaq yuxarı qalxırsa, qadağanızın hörmət olunacağına ümid edə bilərsiniz. Lakin əksinə, dolanbac yol daha çətindirsə, qadağanızın faydasını və çiçək yataqlarınızın taleyini asanlıqla təxmin edə bilərsiniz. Qorxuram ki, siz qeyri-həkimləri tibb oxumağa məcbur edə bilməyəcəksiniz, necə ki, mən də həkimləri analizi öyrənməyə vadar etməyə nail ola bilməyəcəyəm. Siz insan təbiətini yaxşı tanıyırsınız.

"Əgər haqlısınızsa, analitik müalicənin xüsusi təhsil olmadan həyata keçirilə bilməyəcəyi, lakin tibb təhsilinin buna hazırlıq üçün əlavə yükü qaldıra bilməyəcəyi və tibbi biliklərin analitik üçün böyük ölçüdə artıq olduğu barədə, onda bütün vəzifələrindən ötrü ideal həkim şəxsiyyətinin formalaşdırılması məsələsində haraya gedib çıxırıq?"

Bu çətinliklərdən hansı çıxış yolunun olacağını əvvəlcədən görə bilmirəm və onu göstərmək üçün də çağırılmamışam. Yalnız iki şey görürəm: birincisi, analiz sizin üçün bir çətinlikdir, daha yaxşı olardı ki, mövcud olmasın — əlbəttə, nevrozlu da bir çətinlikdir — və ikincisi, həkimlər, onlardan bu qədər çox yayılmış psixogen nevrozların əziyyətli müalicəsini üzərinə götürən və bu xəstələrin xeyrinə onlarla daim əlaqə saxlayan terapevtlər sinfinə dözümlə yanaşmağa qərar verdikləri təqdirdə, bütün maraqlar nəzərə alınmış olacaq.

"Bu məsələdə son sözünüz budur, yoxsa hələ deyəcək bir şeyiniz var?"

Əlbəttə, mən hələ elmin marağını da nəzərə almaq istəyirdim. Burada deyəcəklərim sizi az maraqlandıracaq, lakin mənim üçün daha çox əhəmiyyət kəsb edir.

Biz psixoanalizin tibb tərəfindən udulmasını və sonra psixiatriya dərsliyinin terapiya bölməsində, hipnotik təlqin, avtotəlqin və inandırma kimi metodların yanında, ki, onlar bilməməyimizdən yaranıb və qısa ömürlü təsirlərini insan kütlələrinin tənbəlliyinə və qorxaqlığına borcludurlar, son yerini almasını heç də arzuolunan hesab etmirik. O, daha yaxşı bir taleyə layiqdir və ümid edirik ki, belə də olacaq. “Dərin psixologiya”, yəni psixi şüursuzluq haqqında təlim kimi, o, insan mədəniyyətinin və onun sənət, din və cəmiyyət quruluşu kimi böyük institutlarının yaranma tarixi ilə məşğul olan bütün elmlər üçün zəruri ola bilər. Mənim fikrimcə, o, bu elmlərə artıq indiyə qədər problemlərinin həllində əhəmiyyətli kömək göstərib, lakin bunlar, mədəniyyət tarixçiləri, din psixoloqları, dilçilər və s. onlara verilmiş yeni tədqiqat vasitələrini öz başlarına idarə etməyi qəbul etdikləri təqdirdə əldə edilə biləcək nəticələrlə müqayisədə kiçik töhfələrdir. Nevrozların terapiyasında analizdən istifadə onun tətbiqlərindən yalnız biridir; bəlkə də gələcək göstərəcək ki, bu, ən vacib tətbiq deyil. Hər halda, yalnız bu tətbiq sahəsi tibbi maraqlar dairəsinə toxunduğu üçün, digər bütün tətbiqləri ona qurban vermək ədalətsizlik olardı.

Çünki burada ziyan vermədən müdaxilə edilə bilməyəcək geniş bir əlaqə açılır. Əgər müxtəlif humanitar elmlərin nümayəndələri psixoanalizi öyrənməli və onun metodlarını və baxış bucaqlarını öz materiallarına tətbiq etməlidirsə, analitik ədəbiyyatda qeyd olunan nəticələrə əməl etmələri kifayət deyil. Onlar analizi, yalnız bu məqsədlə açıq olan tək yolla, yəni özləri analizdən keçməklə başa düşməyi öyrənməlidirlər. Analizə ehtiyacı olan nevrotiklərə, intellektual motivlərlə analizi qəbul edən və bu yolla əldə edilən qabiliyyətin artımını şübhəsiz ki, xoş qarşılayacaq olan şəxslərin ikinci bir qrupu əlavə olunacaq. Bu analizlərin həyata keçirilməsi üçün tibbdəki biliklərin xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyəcəyi bir sıra analitiklər tələb olunur. Lakin bunlar — onları tədris analitikləri adlandıraq — xüsusi diqqətli təlim keçməlidirlər. Əgər onların bu təlimini zəiflətmək istəmiriksə, onlara öyrədici və sübutedici hallarda təcrübə toplamaq imkanı verilməlidir və maraq motivindən məhrum olan sağlam insanlar analizdən keçmədikləri üçün, tədris analitikləri gələcək, qeyri-tibbi fəaliyyətləri üçün — diqqətli nəzarət altında — yenə də nevrotiklər üzərində yetişdirilməlidirlər. Bütövlükdə bu, müəyyən dərəcədə hərəkət azadlığı tələb edir və xırda məhdudiyyətlərə dözmür.

Bəlkə də siz psixoanalizin bu saf nəzəri maraqlarına inanmırsınız və ya qeyri-həkimlərin analizinin praktik məsələsinə onların təsirini qəbul etmək istəmirsiniz. Onda xatırlayın ki, psixoanalizin həkimlərin iddia etməyəcəyi və şarlatanlıq qanununun əhatə dairəsindən kənarda olan başqa bir tətbiq sahəsi də var. Mən pedaqogikada onun istifadəsini nəzərdə tuturam. Əgər uşaq istənməyən inkişafın əlamətlərini — əsəbi, inatçı və diqqətsiz olmaqla — nümayiş etdirməyə başlayırsa, uşaq həkiminin və hətta məktəb həkiminin, uşaq açıq nevroz əlamətləri kimi təşviş, iştahasızlıq, qusma və yuxu pozğunluqları göstərsə belə, onun üçün heç nə edə bilməyəcəkdir. Analitik təsiri tərbiyəvi tədbirlərlə birləşdirən, uşağın mühit şərtləri ilə maraqlanmağı özünə ar bilməyən və uşağın ruh dünyasına yol tapmağı bacaran şəxslər tərəfindən aparılan müalicə, həm nevroz simptomlarını aradan qaldırır, həm də başlayan xarakter dəyişikliyini geri qaytarır. Çox vaxt nəzərə çarpmayan uşaq nevrozlarının sonrakı həyatda ağır xəstəliklərə predispozisiya kimi əhəmiyyəti barədə anlayışımız, bizi bu uşaq analizlərini profilaktikanın əla bir yolu kimi görməyə yönəldir. Şübhəsiz ki, analizin hələ də düşmənləri var; bu pedaqoji analitiklərin və ya analitik pedaqoqların fəaliyyətinə mane olmaq üçün onların əlində hansı vasitələrin olduğunu bilmirəm və bunun asanlıqla mümkün olduğunu da düşünmürəm. Lakin əlbəttə, insan heç vaxt özünü tam əmin hiss etməməlidir.

Qeyd edək ki, yetkin nevrotiklərin analitik müalicəsi məsələsinə qayıtsaq, burada da bütün baxış bucaqlarını hələ tükətməmişik. Bizim mədəniyyətimiz üzərimizə demək olar ki, dözülməz təzyiq edir və bir korreksiya tələb edir. Psixoanalizin çətinliklərinə baxmayaraq, insanları belə bir korreksiya üçün hazırlamaq kimi bir işə çağırılacağını gözləmək həddindən artıq fantastikdirmi? Bəlkə də bir gün bir amerikalı, ölkəsinin sosial işçilərini analitik şəkildə təlim görməyə və onlardan mədəni nevrozlarla mübarizə üçün köməkçi qüvvə yaratmağa pul xərcləməyi ağlına gətirər.

“Aha, qurtuluş ordusunun yeni bir növü.”

Niyə olmasın, bizim fantaziyamız həmişə nümunələrə görə işləyir. Avropaya axacaq olan öyrənmə həvəskarları seli Vyanadan keçməli olacaq, çünki burada analitik inkişaf erkən qadağa travmasına qurban düşmüş ola bilər. Təbəssüm edirsiniz? Bunu qərarınızı satın almaq üçün demirəm, əlbəttə ki, yox. Bilirəm ki, siz mənə inanmırsınız və belə olacağına da zəmanət verə bilmərəm. Amma bir şeyi bilirəm. Qeyri-həkimlərin analizi məsələsində hansı qərarı verəcəyiniz o qədər də vacib deyil. Bu, lokal təsir göstərə bilər. Amma əsas məsələ, psixoanalizin daxili inkişaf imkanları, əmr və qadağalarla toxunula bilməz.