Qadın cinsəlliyi haqqında

I

Normal Edip kompleksinin mərhələsində uşağın əks cinsli valideynə nəvazişlə bağlı olduğunu, eyni cinsli valideynə olan münasibətdə isə düşmənçiliyin üstünlük təşkil etdiyini görürük. Bu nəticəni oğlan uşağı üçün çıxarmaq bizə çətinlik yaratmır. Ana onun ilk sevgi obyekti idi; o, belə qalır, sevgi meyllərinin güclənməsi və ata ilə ana arasındakı əlaqəyə daha dərin dərketmə ilə ata rəqibə çevrilməlidir. Kiçik qız uşağı üçün isə vəziyyət fərqlidir. Onun ilk obyekti də ana idi; ataya gedən yolu necə tapır? Necə, nə vaxt və niyə anadan ayrılır? Biz artıq başa düşmüşük ki, qadın cinsəlliyinin inkişafı, ilkin olaraq aparıcı genital zonanın, klitorisin, yeni bir zona – vaginaya dəyişdirilməsi vəzifəsi ilə mürəkkəbləşir. İndi bizə ikinci belə bir dəyişiklik, yəni ilkin ana obyektinin ata ilə dəyişdirilməsi, qadının inkişafı üçün daha az xarakterik və əhəmiyyətli görünmür. Hər iki vəzifənin bir-biri ilə necə əlaqələndirildiyini hələlik dərk edə bilmirik.

Güclü ata bağlanması olan qadınların çox yayılmış olduğu məlumdur; onlar mütləq nevrozlu da olmurlar. Mən belə qadınlarda burada haqqında məlumat verdiyim və məni qadın cinsəlliyinin müəyyən bir anlayışına yönəldən müşahidələri aparmışam. Burada mənə ilk növbədə iki fakt diqqət çəkdi. Birincisi belə idi: xüsusilə intensiv ata bağlanması olan yerdə, təhlilin şahidliyinə görə, eyni intensivlik və ehtirasla yalnız ana bağlanması dövrü mövcud olmuşdu. İkinci dövr, obyektin dəyişməsi istisna olmaqla, sevgi həyatına demək olar ki, heç bir yeni xüsusiyyət əlavə etməmişdi. İlkin ana münasibəti çox zəngin və çoxşaxəli inkişaf etmişdi.

İkinci fakt göstərdi ki, bu ana bağlanmasının müddətini də kəskin şəkildə az qiymətləndirmişik. Bir neçə halda bu dövr dördüncü ilin çox uzaq hissəsinə, bir halda isə beşinci ilə qədər uzanırdı, beləliklə cinsi erkən çiçəklənmənin çox daha uzun hissəsini əhatə edirdi. Bəli, qəbul etmək lazımdır ki, bəzi qadın varlıqları ilkin ana bağlanmasında ilişib qalır və kişiyə doğru düzgün bir dönüşə heç vaxt nail ola bilmirlər.

Beləliklə, qadının Edipdən əvvəlki dövrü, bizə görə indiyə qədər ona aid etdiyimizdən daha böyük bir əhəmiyyət kəsb edir.

Nevrozların yaranmasını ona aid etdiyimiz bütün fiksasiyalar və sıxışdırmalar üçün yer olduğu üçün, “Edip kompleksi nevrozun nüvəsidir” müddəasının ümumiliyini geri götürmək zəruri görünür. Lakin bu düzəlişə qarşı müqavimət hiss edən şəxs onu etməyə məcbur deyil. Bir tərəfdən, Edip kompleksinə uşağın hər iki valideynlə olan bütün münasibətlərini əhatə edən daha geniş məzmun vermək olar; digər tərəfdən, qadının mənfi kompleks tərəfindən idarə olunan bir keçmiş dövrü aşdıqdan sonra normal müsbət Edip vəziyyətinə gəldiyini deyərək yeni təcrübələri də nəzərə almaq olar. Həqiqətən, bu dövr ərzində ata qız üçün narahat edici rəqibdən çox bir şey deyil, baxmayaraq ki, ona qarşı düşmənçilik heç vaxt oğlanlara xarakterik olan yüksəkliyə çatmır. Kişi və qadın cinsi inkişafı arasında hamar paralelizmə dair bütün gözləntilərimizi artıq uzun müddət əvvəl tərk etmişik.

Qızın Edipdən əvvəlki keçmiş dövrünə aid dərketmə, digər sahədə yunan mədəniyyətinin arxasında mino-miken mədəniyyətinin kəşf edilməsinə bənzər şəkildə təəccüb hissi yaradır.

Bu ilk ana bağlanması sahəsindəki hər şey mənə analitik olaraq dərk etmək üçün çox çətin görünürdü, çox qədim, kölgəvari, bərpa etmək demək olar ki, mümkün olmayan görünürdü, sanki çox amansız bir sıxışdırmaya məruz qalmışdı. Bəlkə də bu təəssürat ondan irəli gəlirdi ki, qadınlar analiz zamanı, söhbət gedən keçmiş dövrdən qaçıb sığındıqları eyni ata bağlanmasında davam edə bilirdilər. Həqiqətən belə görünür ki, Jan Lampl-de Qroot və Helen Doyç kimi qadın analitiklər bu faktları daha asan və aydın qavraya bilirdilər, çünki onların xəstələrində uyğun bir ana əvəzedicisinə transfer onlara kömək edirdi. Mən bir halı da tamamilə dərk etməyə nail ola bilmədim, buna görə də ən ümumi nəticələrin açıqlanması ilə məhdudlaşıram və yeni anlayışlarımdan yalnız bir neçə nümunə gətirirəm. Bunlara aid olan odur ki, ana bağlanmasının bu dövrü histeriyanın etiologiyası ilə xüsusilə intim əlaqəyə malik olduğunu ehtimal edir; bu, həm dövrün, həm də nevrozun qadınlığa xas xüsusiyyətlərdən olduğunu nəzərə alsaq, təəccüblü deyil; bundan əlavə, bu ana asılılığında qadının sonrakı paranoyasının toxumunu tapmaq olar⁶⁸. Çünki bu, təəccüblü, lakin müntəzəm olaraq rast gəlinən, ananın tərəfindən öldürüləcəyindən (udulacağından?) təşviş kimi görünür. Bu təşvişin, tərbiyə və bədən qulluğu sahəsindəki çoxsaylı məhdudiyyətlər nəticəsində uşağın anaya qarşı inkişaf etdirdiyi düşmənçiliyə uyğun gəldiyini və proyeksiya mexanizminin psixi təşkilatın erkən dövrü tərəfindən dəstəkləndiyini fərz etmək məntiqli görünür.

II

Mənə yeni diqqət çəkən iki faktı önə çıxardım: qadının güclü ata asılılığı yalnız eyni dərəcədə güclü ana bağlanmasının mirasını qəbul edir və bu əvvəlki mərhələ gözlənilmədən uzun müddət davam etmişdir. İndi isə bu nəticələri qadın cinsi inkişafının bizə məlum olan mənzərəsinə yerləşdirmək üçün geri qayıtmaq istəyirəm, bu zaman təkrarlanmalardan qaçınmaq mümkün olmayacaq. Kişilərdəki vəziyyətlə davamlı müqayisə bizim təsvirimizə yalnız faydalı ola bilər.

Əvvəla, insan təbiətində iddia edilən biseksuallığın qadında kişidən daha aydın şəkildə ortaya çıxdığı inkarolunmazdır. Kişinin yalnız bir aparıcı cinsiyyət zonası, bir cinsiyyət orqanı var, halbuki qadının ikisi var: əsl qadın vagina və kişilərin cinsiyyət orqanına analog olan klitor. Vaginanın uzun illər boyu demək olar ki, mövcud olmadığını, bəlkə də yalnız pubertat dövründə hisslər verdiyini fərz etmək üçün özümüzü haqlı sayırıq. Son vaxtlar müşahidəçilərin, vaginal təhrikləri bu erkən illərə aid edən səsləri artmaqdadır. Beləliklə, uşaqlıq dövründə genitallıqla bağlı baş verən əsas şey qadında klitor üzərində cərəyan etməlidir. Qadının cinsi həyatı qanunauyğun olaraq iki mərhələyə bölünür, birincisi kişi xarakteri daşıyır; yalnız ikincisi spesifik olaraq qadın xarakterlidir. Qadın inkişafında bir mərhələnin digərinə keçid prosesi var ki, kişilərdə buna analog heç nə yoxdur. Daha bir mürəkkəblik ondan yaranır ki, viril klitorun funksiyası sonrakı qadın cinsi həyatına çox dəyişkən və əlbəttə ki, kifayət qədər başa düşülməyən bir şəkildə davam edir. Təbii ki, qadının bu xüsusiyyətlərinin bioloji olaraq necə əsaslandırıldığını bilmirik; onlara teleoloji məqsəd yükləmək isə daha da az mümkündür.

Bu ilk böyük fərqlə paralel olaraq, obyekt seçimi sahəsindəki digər fərq də gedir. Kişidə qidalanma və baxım təsiri nəticəsində ana ilk sevgi obyektinə çevrilir və mahiyyətcə ona bənzər və ya ondan törəmiş bir obyekt tərəfindən əvəz olunana qədər elə qalır. Qadında da ana ilk obyekt olmalıdır. Obyekt seçiminin ilkin şərtləri bütün uşaqlar üçün eynidir. Lakin inkişafın sonunda kişi-ata yeni sevgi obyektinə çevrilməlidir, yəni qadının cins dəyişməsinə obyektin cins dəyişməsi uyğun gəlməlidir. Burada araşdırmanın yeni vəzifələri kimi bu dəyişmənin hansı yollarla baş verdiyi, nə qədər köklü və ya qeyri-kamil həyata keçirildiyi və bu inkişafda hansı müxtəlif imkanların yarandığı sualları ortaya çıxır.

Həmçinin cinslər arasındakı daha bir fərqlənmənin Edip kompleksinə olan münasibətlə əlaqəli olduğunu artıq dərk etmişik. Buradakı təəssüratımız odur ki, Edip kompleksi haqqında söylədiklərimiz tam ciddi şəkildə yalnız kişi uşağına uyğundur və hər iki cinsin davranışındakı analogiyanı vurğulamaq istəyən Elektra kompleksi adını rədd etməyimizdə haqlıyıq. Bir valideynə eyni vaxtda sevgi və digərinə rəqabətə əsaslanan nifrət hissinin taleyüklü əlaqəsi yalnız kişi uşağı üçün qurulur. Bu uşaqda qadın cinsiyyət orqanının görünüşü ilə sübut olunan kastrasiya imkanının kəşfi, Edip kompleksinin yenidən qurulmasını məcbur edir, Fövqəl-Mənin yaradılmasına səbəb olur və beləliklə, fərdin mədəni cəmiyyətə inteqrasiyasına yönəlmiş bütün prosesləri başlatır. Ata instansiyasının Fövqəl-Mənə daxilləşdirilməsindən sonra, bu sonuncunu onu əvvəlcə psixi olaraq təmsil edən şəxslərdən ayırmaq vəzifəsi həll edilməlidir. Bu qəribə inkişaf yolunda məhz penisin qorunmasına yönəlmiş narsisistik genital maraq, uşaq cinsəlliyinin məhdudlaşdırılmasına çevrilmişdir.

Kişidə kastrasiya kompleksinin təsirindən, kastrasiya olunmuş kimi tanınan qadına qarşı bir miqdarda kiçik görmə də qalır. Bu, ekstremal halda obyekt seçiminin ləngiməsinə və orqanik amillərin dəstəyi ilə yalnız homoseksuallığa inkişaf edir. Kastrasiya kompleksinin qadında yaratdığı təsirlər tamamilə fərqlidir. Qadın öz kastrasiyası faktını, dolayısı ilə kişinin üstünlüyünü və özünün aşağılığını qəbul edir, lakin bu xoşagəlməz vəziyyətə qarşı da müqavimət göstərir. Bu ikili münasibətdən üç inkişaf istiqaməti irəli gəlir. Birinci istiqamət cinsəllikdən ümumi uzaqlaşmaya gətirib çıxarır. Oğlanla müqayisədən qorxuya düşən kiçik qadın klitorisindən narazı qalır, fallik fəaliyyətdən və beləliklə, ümumiyyətlə cinsəllikdən, eləcə də digər sahələrdə kişiliyinin yaxşı bir hissəsindən imtina edir. İkinci istiqamət inatçı özünü təsdiq etmə ilə təhlükə altındakı kişiliyə bərk yapışır; yenidən bir penisə sahib olmaq ümidi inanılmaz dərəcədə gec vaxtlara qədər qorunur, həyat məqsədinə çevrilir və bütün bunlara baxmayaraq kişi olmaq fantaziyası çox vaxt uzun həyat dövrləri üçün formalaşdırıcı qalır. Qadının bu "kişilik kompleksi" də açıq homoseksual obyekt seçiminə səbəb ola bilər. Yalnız üçüncü, olduqca dolambaçlı bir inkişaf, atanı obyekt kimi qəbul edən və beləliklə, Edip kompleksinin qadın formasını taparaq normal qadınlığın son formalaşmasına aparır. Beləliklə, qadında Edip kompleksi daha uzun bir inkişafın son nəticəsidir; o, kastrasiyanın təsiri ilə məhv edilmir, əksinə, onun tərəfindən yaradılır, kişidə onu məhv edən güclü düşmən təsirlərdən qaçır, hətta çox vaxt qadın tərəfindən ümumiyyətlə üstəsindən gəlinmir. Buna görə də onun dağılmasının mədəni nəticələri daha cüzi və daha az əhəmiyyət kəsb edir. Edip və kastrasiya kompleksləri arasındakı qarşılıqlı əlaqədəki bu fərqlərin qadının sosial varlıq kimi xarakterini formalaşdırdığını söyləmək ehtimal ki, səhv deyil⁶⁹.

Edipdən əvvəlki adlandırıla bilən münhasıran ana bağlanma mərhələsi, beləliklə, qadında kişidə ona düşəndən qat-qat böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qadın cinsi həyatının əvvəllər başa düşülməsi çətin olan bir çox hadisəsi ona qaytarılmaqla tam aydınlıq tapır. Biz məsələn, ata nümunəsinə görə ərlərini seçmiş və ya onları ata yerinə qoymuş bir çox qadının, evlilikdə anası ilə olan pis münasibətlərini ərləri üzərində təkrarladıqlarını çoxdan qeyd etmişik. O, ata münasibətini miras almalı idi, lakin əslində ana münasibətini miras alır. Bu, asanlıqla, təbii bir geriləmə halı kimi başa düşülür. Ana münasibəti ilkin idi, ata bağlanma onun üzərinə qurulmuşdu və indi evlilikdə ilkin olan şey sıxışdırmadan ortaya çıxır. Affektiv bağların ana obyektindən ata obyektinə köçürülməsi, qadınlığa aparan inkişafın əsas məzmununu təşkil edirdi.

Bir çox qadında, gəncliklərini anaları ilə mübarizə ilə keçirdikləri kimi, yetkinlik dövrlərinin də ərləri ilə mübarizə ilə dolu olduğu təəssüratı yarandıqda, yuxarıdakı qeydlərin işığında belə bir nəticə çıxarırıq ki, onların anaya qarşı düşmən münasibəti Edip kompleksinin rəqabətinin nəticəsi deyil, əvvəlki mərhələdən irəli gəlir və yalnız Edip vəziyyətində güclənmə və tətbiq tapmışdır. Bu, birbaşa analitik araşdırma ilə də təsdiqlənir. Marağımız, bu qədər intensiv və eksklüziv sevilən ana obyektindən uzaqlaşma zamanı fəaliyyət göstərən mexanizmlərə yönəlməlidir. Biz, eyni son hədəfə doğru birlikdə işləyən belə amillərdən yalnız birini deyil, bütün bir sıra amilləri tapmağa hazırıq.

Onların arasında bəziləri, ümumiyyətlə uşaq cinsəlliyinin şərtləri ilə müəyyən olunduğu üçün, oğlanın sevgi həyatı üçün də eyni dərəcədə keçərli olanlar kimi önə çıxır. Əvvəla, burada bacı-qardaşlara, rəqiblərə, habelə atanın da yer aldığı digər şəxslərə qarşı qısqanclıq qeyd edilməlidir. Uşaq sevgisi həddindən artıqdır, eksklüzivlik tələb edir və hissələrlə kifayətlənmir. Lakin ikinci xarakter odur ki, bu sevgi əslində məqsədsizdir, tam doyumdan acizdir və əsasən buna görə də məyusluqla nəticələnməyə və düşmən münasibətə yer verməyə məhkumdur. Həyatın sonrakı dövrlərində son doyumun olmaması başqa bir nəticəyə üstünlük verə bilər. Bu amil, məqsədi ləngidilmiş sevgi münasibətlərində olduğu kimi, libido yüklənməsinin pozulmadan davamını təmin edə bilər, lakin inkişaf proseslərinin təzyiqi altında libidonun doyum verməyən mövqeyi tərk edərək yeni bir mövqe axtarması müntəzəm olaraq baş verir.

Anadan uzaqlaşma üçün daha spesifik olan digər bir motiv, kastrasiya kompleksinin penisli olmayan varlığa təsirindən irəli gəlir. Kiçik qız bir müddət sonra özünün orqanik aşağılığını kəşf edir; əlbəttə, əgər qardaşları varsa və ya yaxınlığında digər oğlanlar varsa, bunu daha tez və asan kəşf edir. Biz artıq eşitmişik ki, sonra üç istiqamət bir-birindən ayrılır: a) bütün cinsi həyatın dayandırılmasına aparan istiqamət; b) kişiliyin inadla həddindən artıq vurğulanmasına aparan istiqamət; c) son qadınlığa aparan istiqamət. Burada dəqiq vaxt göstərmək və tipik inkişaf yollarını müəyyən etmək asan deyil. Kastrasiyanın kəşf edilmə vaxtı belə dəyişkəndir, digər bir çox amillər qeyri-sabit və təsadüfdən asılı görünür. Öz fallik fəaliyyətinin vəziyyəti nəzərə alınır, eyni zamanda bunun kəşf edilib-edilməməsi və kəşfdən sonra hansı dərəcədə maneənin yaşandığı da nəzərə alınır.

Öz fallik fəaliyyəti, klitorisdə masturbasiya, kiçik qızlar tərəfindən adətən spontan olaraq tapılır və əvvəlcə şübhəsiz fantaziyasızdır. Onun oyadılmasında baxımın təsiri, ananı, dayəni və ya uşaq baxıcısını yoldan çıxaran şəxs kimi təqdim edən çox yayılmış fantaziya ilə nəzərə alınır. Qızların onaniyasının oğlanlarınkı qədər az və başlanğıcdan etibarən daha az enerjili olub-olmaması açıq qalır; bu, mümkündür. Həqiqi yoldan çıxarma da kifayət qədər tez-tez baş verir; bu, ya digər uşaqlardan, ya da uşağı sakitləşdirmək, yuxuya vermək və ya özündən asılı etmək istəyən baxıcılardan gəlir. Yoldan çıxarma təsir etdiyi yerdə, inkişaf proseslərinin təbii axarını müntəzəm olaraq pozur; çox vaxt geniş və davamlı nəticələr buraxır.

Masturbasiyanın qadağan edilməsi, eşitdiyimiz kimi, ondan imtina etməyə səbəb olur, lakin eyni zamanda qadağan edən şəxsə, yəni anaya və ya sonradan onunla birləşən ana əvəzinə qarşı üsyan motivinə də çevrilir. Masturbasiyada inadla israr edilməsi kişiliyə gedən yolu açır kimi görünür. Uşağın masturbasiyanı boğmağı bacarmadığı hallarda belə, görünüşdə gücsüz olan qadağanın təsiri, gələcəkdə ona iyrəndirilmiş doyumdan hər cür fədakarlıqla qurtulmaq istəyində özünü göstərir. Yetkin qızın obyekt seçimi də bu saxlanılan niyyətdən təsirlənə bilər. Sərbəst cinsi fəaliyyətdəki maneəyə görə qəzəb anadan ayrılma prosesində böyük rol oynayır. Eyni motiv pubertatdan sonra da təsir göstərəcək, əgər ana qızının iffətini qorumağı öz vəzifəsi kimi tanıyarsa. Əlbəttə, ananın oğlanın masturbasiyasına eyni şəkildə qarşı çıxması və beləliklə ona da üsyana güclü bir motiv yaratmasını unutmayacağıq.

Kiçik qız kişi cinsiyyət orqanının görünüşü ilə öz defektini öyrəndikdə, istənməyən bu məlumatı tərəddüdsüz və müqavimətsiz qəbul etmir. Eşitdiyimiz kimi, belə bir cinsiyyət orqanına sahib olma gözləntisi inadla saxlanılır və buna olan istək ümiddən çox uzun müddət sonra da sağ qalır. Bütün hallarda uşaq kastrasiyanı əvvəlcə yalnız fərdi bədbəxtlik kimi qəbul edir, sonra isə bunu bəzi uşaqlara, nəhayət bəzi böyüklərə də şamil edir. Bu mənfi xarakterin ümumiliyini dərk etməklə, qadın cinsinin, yəni ananın da böyük bir dəyərdən düşməsi baş verir.

Çox mümkündür ki, kiçik qızın kastrasiya təəssüratına və onaniya qadağasına qarşı davranışını təsvir edən yuxarıdakı mətn oxucuda qarışıq və ziddiyyətli bir təəssürat yaratsın. Bu tamamilə müəllifin günahı deyil. Həqiqətdə, ümumi və doğru bir təsvir demək olar ki, mümkün deyil. Müxtəlif fərdlərdə ən müxtəlif reaksiyalar tapılır, eyni fərddə isə əks mövqelər yan-yana mövcuddur. Qadağanın ilk müdaxiləsi ilə bundan sonra cinsi funksiyanın inkişafına müşayiət edəcək konflikt yaranır. Bu ilk mərhələnin psixi proseslərini sonrakı mərhələlərdən ayırmaqda, onlar tərəfindən örtüldüyü və yaddaş üçün təhrif edildiyi üçün böyük çətinlik çəkilməsi də dərketməni xüsusi olaraq çətinləşdirir. Beləliklə, məsələn, sonradan kastrasiya faktı onaniya fəaliyyətinə görə cəza kimi qəbul edilir, lakin icrası ataya yüklənir; bu ikisi də əlbəttə ki, ilkin ola bilməz. Oğlan da həmişə atadan kastrasiyadan qorxur, baxmayaraq ki, hədələmənin əksəriyyəti anadan gəlir.

Necə olursa olsun, ana ilə bağlılığın bu ilk mərhələsinin sonunda anadan uzaqlaşma üçün ən güclü motiv kimi uşağa düzgün cinsiyyət orqanı vermədiyi, yəni onu qadın kimi doğurduğu ittihamı ortaya çıxır. Bir az daha geriyə gedən başqa bir ittihamı təəccüblə eşidirik: ana uşağa kifayət qədər süd verməyib, onu kifayət qədər uzun müddət bəsləməyib. Bu, bizim mədəni şəraitimizdə çox vaxt doğru ola bilər, lakin təhlildə iddia edildiyi qədər çox deyil. Daha çox belə görünür ki, bu ittiham, monogamiyanın mədəni şəraitində altı-dokuz aydan sonra ana südündən kəsilən uşaqların ümumi narazılığının ifadəsidir, halbuki primitiv ana iki-üç il boyu yalnız öz uşağına həsr olunur; sanki bizim uşaqlarımız həmişə doymamış qalıblar, sanki ana südündən heç vaxt kifayət qədər uzun müddət əmməyiblər. Lakin primitivlərin uşaqları kimi uzun müddət əmizdirilən uşaqların təhlilində də eyni şikayətlə qarşılaşılıb-qarşılaşılmayacağına əmin deyiləm. Uşaq libidosunun hərisliyi nə qədər böyükdür! Təhlilin anadan uzaqlaşma üçün aşkarladığı bütün motivləşdirmələri nəzərdən keçirsək — qıza yeganə düzgün cinsiyyət orqanını vermədiyi, onu kifayətsiz bəslədiyi, ana sevgisini başqaları ilə bölüşməyə məcbur etdiyi, heç vaxt bütün sevgi gözləntilərini ödəmədiyi və nəhayət, öz cinsi fəaliyyətini əvvəlcə təşviq edib sonra qadağan etdiyi — bunların hamısı son düşmənçiliyi əsaslandırmaq üçün yetərsiz görünür. Onlardan bəziləri uşaq cinsəlliyinin təbiətindən qaçınılmaz nəticələrdir, digərləri isə anlaşılmayan hisslərin dəyişməsinin sonradan düzəldilmiş rasionalizasiyaları kimi görünür. Bəlkə də belə olur ki, ana ilə bağlılıq, məhz ilk və çox intensiv olduğu üçün, məhv olmalıdır; gənc qadınların ilk, ən güclü eşqlə bağladığı evliliklərdə tez-tez müşahidə edilən vəziyyətə bənzər şəkildə. Həm burada, həm də orada sevgi münasibəti qaçılmaz məyusluqlar və təcavüz üçün səbəblərin toplanması üzündən uğursuzluğa düçar olardı. İkinci evliliklər adətən çox daha yaxşı nəticələnir.

Hisslərin ambivalensiyasının ümumi qüvvəyə malik psixoloji qanun olduğunu, bir şəxsə böyük sevgi bəsləməyin, bəlkə də eyni dərəcədə böyük nifrət qoşulmadan ümumiyyətlə mümkün olmadığını və ya əksinin də mümkün olmadığını iddia etmək qədər irəli gedə bilmərik. Normal və yetkin insana şübhəsiz ki, hər iki münasibəti bir-birindən ayırmaq, sevgi obyektinə nifrət etməmək və düşmənini də sevməyə məcbur olmamaq müvəffəq olur. Ancaq bu, sonrakı inkişafların nəticəsi kimi görünür. Sevgi həyatının ilk mərhələlərində ambivalensiya açıq-aydın qayda kimi qəbul edilir. Bir çox insanda bu arxaik xüsusiyyət bütün həyat boyu qalır; məcburiyyət nevrozlular üçün xarakterik olan odur ki, onların obyekt münasibətlərində sevgi və nifrət bir-birini tarazlaşdırır. İbtidai insanlar üçün də ambivalensiyanın üstünlük təşkil etdiyini iddia edə bilərik. Beləliklə, kiçik qızın anası ilə olan güclü bağlılığı çox ambivalent olmalı və digər amillərin də köməyi ilə məhz bu ambivalensiya sayəsində ondan uzaqlaşmağa məcbur edilməlidir, yəni yenidən uşaq cinsəlliyinin ümumi xarakteri nəticəsində.

Bu izah cəhdinə qarşı dərhal sual qalxır: Bəs oğlanlara, əlbəttə ki, daha az intensiv olmayan ana bağlılığını sarsılmadan necə qorumaq mümkün olur? Cavab da eyni dərəcədə sürətlə hazırdır: Çünki onlara anaya qarşı ambivalensiyalarını həll etmək, bütün düşmən hisslərini atada yerləşdirməklə mümkün olur. Ancaq birincisi, oğlanların Edipdən əvvəlki mərhələsini ətraflı öyrənməmişdən əvvəl bu cavab verilməməlidir və ikincisi, yenicə tanıdığımız bu prosesləri hələ də yaxşı başa düşmədiyimizi etiraf etmək, ehtimal ki, daha ehtiyatlı olardı.

III

Daha bir sual belədir: Kiçik qız anasından nə tələb edir? Yalnız ana bağlılığının olduğu o dövrdə onun cinsi məqsədləri necədir? Analitik materialdan əldə edilən cavab gözləntilərimizlə tam uyğun gəlir. Qızın anaya münasibətdə cinsi məqsədləri aktiv və passiv təbiətdədir və uşağın keçdiyi libido mərhələləri tərəfindən müəyyən edilir. Aktivliyin passivliyə nisbəti burada xüsusi marağımıza layiqdir. Müşahidə etmək asandır ki, ruhi təcrübənin hər sahəsində, yalnız cinsəllikdə deyil, uşaqda passiv qəbul edilən təəssürat aktiv reaksiya yaratmağa təmayül doğurur. O, əvvəllər ona və ya onunla ediləni özü etməyə çalışır. Bu, ona yüklənən xarici dünyaya hakim olma işinin bir hissəsidir və hətta məzmunu narahat edici olduğu üçün qaçmalı olduğu təəssüratların təkrarlanmasına səy göstərməsinə belə gətirib çıxara bilər. Uşaq oyunu da bu məqsədə xidmət edir; passiv təcrübəni aktiv hərəkətlə tamamlamaq və onu sanki bu yolla ləğv etmək. Əgər həkim müqavimət göstərən uşağın ağzını boğazına baxmaq üçün açıbsa, həkim getdikdən sonra uşaq həkim rolunu oynayacaq və özündən daha köməksiz olan kiçik bacı-qardaşına eyni zorakı proseduru təkrarlayacaq. Burada passivliyə qarşı üsyan və aktiv rolun üstünlük təşkil etdiyi aydın görünür. Bütün uşaqlarda passivlikdən aktivliyə doğru olan bu keçid eyni dərəcədə mütəmadi və enerjili baş vermir, bəzilərində bu baş verə bilməz. Uşağın bu davranışından onun cinsəlliyində nümayiş etdirəcəyi kişilik və qadınlığın nisbi gücü haqqında nəticə çıxarmaq olar.

Uşağın anası ilə ilk cinsi və cinsi vurğulu təcrübələri təbii ki, passiv təbiətdədir. Ana onu əmizdirir, qidalandırır, təmizləyir, geyindirir və bütün hərəkətləri üçün ona göstəriş verir. Uşağın libidosunun bir hissəsi bu təcrübələrə yapışır və onlarla bağlı doyumdan həzz alır, digər hissəsi isə onları aktivliyə çevirməyə çalışır. Ana döşündə əvvəlcə əmizdirilmə aktiv əmmə ilə əvəz olunur. Digər münasibətlərdə uşaq ya müstəqilliklə, yəni indiyə qədər onunla baş verəni özünün icra etməsi uğuru ilə, ya da passiv təcrübələrini oyun zamanı aktiv təkrarlaması ilə kifayətlənir, ya da həqiqətən ananı aktiv subyekt kimi çıxış etdiyi obyektə çevirir. Sonuncusu, yəni əsl fəaliyyət sahəsində baş verən şey, təcrübə hər hansı şübhəni təkzib edənə qədər uzun müddət mənə inanılmaz görünürdü.

Kiçik qızın anasını yumaq, geyindirmək və ya təbii ehtiyaclarını yerinə yetirməyə çağırmaq istədiyi nadir hallarda eşidilir. O, bəzən deyir: gəl, mən ana, sən uşaq olmağı oynayaq, – lakin əksər hallarda bu aktiv istəklərini kukla ilə oyun zamanı dolayısı ilə reallaşdırır, burada özü ananı, kukla isə uşağı təmsil edir. Oğlanlara nisbətən qızlarda kukla ilə oynamağa üstünlük verilməsi adətən erkən oyanan qadınlığın əlaməti kimi qəbul edilir. Bu, tamamilə səhv deyil, lakin burada qadınlığın aktivliyinin ifadə olunduğunu və qızın bu üstünlük verməsinin, ata obyektinin tamamilə nəzərə alınmaması ilə yanaşı, anaya olan bağlanmanın eksklüzivliyini təsdiqlədiyini göz ardı etmək olmaz.

Qızın anaya qarşı belə təəccüblü cinsi aktivliyi zaman ardıcıllığına görə oral, sadistik və nəhayət, anaya yönəlmiş fallik tələblərlə ifadə olunur. Burada təfərrüatları danışmaq çətindir, çünki çox vaxt uşağın baş verdiyi zaman psixoloji olaraq qavraya bilmədiyi qaranlıq həvəs təhrikləri söhbət gedir, ona görə də onlar yalnız sonradan interpretasiya olunur və analizdə ilkin olaraq onlara aid olmayan ifadələrdə ortaya çıxır. Bəzən onlar sonrakı ata obyektinə transferlər kimi qarşımıza çıxır, burada yerinə uyğun deyillər və başa düşülməni ciddi şəkildə pozurlar. Aqressiv oral və sadistik istəklər, erkən sıxışdırma ilə məcbur edildikləri formada, ananın tərəfindən öldürülmə təşvişi kimi tapılır; bu təşviş isə öz növbəsində, şüurlu olduqda, anaya qarşı ölüm istəyini əsaslandırır. Anaya qarşı bu təşvişin, uşağın sezinlədiyi ananın şüursuz düşmənçiliyinə nə qədər çox söykəndiyini təyin etmək mümkün deyil. (Yeyilmək təşvişini indiyə qədər yalnız kişilərdə tapmışam, o, ataya aid edilir, lakin ehtimal ki, anaya yönəlmiş oral aqressiyanın çevrilmə məhsuludur. İnsan qidalanma mənbəyi olan ananı yemək istəyir; atada bu istək üçün yaxın səbəb yoxdur.)

Güclü ana bağlanmasına malik olan və edipdən əvvəlki mərhələni öyrənmə imkanı tapdığım qadınlar, ananın onlara etdiyi klizma və bağırsaq yuyulmalarına ən böyük müqavimət göstərdiklərini və təşviş və qəzəb qışqırığı ilə reaksiya verdiklərini bir ağızdan bildirmişlər. Bu, uşaqların çox tez-tez və ya hətta mütəmadi davranışı ola bilər. Bu xüsusilə şiddətli imtina etmənin əsasını başa düşməyi, eyni məsələlərlə məşğul olan Rut Mak Brunsvikin qeydindən sonra qazandım; o, klizmadan sonrakı qəzəb partlayışını genital qıcıqlanmadan sonrakı orqazmla müqayisə etmək istəyirdi. Bu zaman təşviş, aqressiya həzzinin çevrilmiş forması kimi başa düşülməlidir. Məncə, həqiqətən belədir və sadistik-anal mərhələdə bağırsaq zonasının intensiv passiv qıcıqlanması, birbaşa qəzəb kimi və ya onun boğulması nəticəsində təşviş kimi ifadə olunan aqressiya həvəsi partlayışı ilə cavablandırılır. Bu reaksiya sonrakı illərdə tükənir kimi görünür.

Fallik mərhələnin passiv təhrikləri arasında qızın, təmizlik və baxım hərəkətləri zamanı (və ya ananın yerini tutan baxıcı tərəfindən) ilk və ya ən güclü genital hissləri hiss etdiyi üçün, ananı mütəmadi olaraq başdan çıxaran kimi ittiham etməsi seçilir. Uşağın bu hissləri xoşlaması və ananın təkrar toxunuş və sürtmə ilə onları gücləndirməyə çağırması, mənə tez-tez analar tərəfindən iki-üç yaşlı qız uşaqlarına aid müşahidə kimi bildirilmişdir. Ananın uşağa fallik mərhələni bu qədər qaçılmaz şəkildə açması faktını, sonrakı illərin fantaziyalarında atanın cinsi yoldan çıxaran kimi bu qədər mütəmadi ortaya çıxmasına səbəb kimi göstərirəm. Anadan uzaqlaşma ilə cinsi həyata giriş də ataya köçürülmüşdür.

Fallik mərhələdə nəhayət anaya qarşı intensiv aktiv istək təhrikləri də formalaşır. Bu dövrün cinsi fəaliyyəti klitoridal masturbasiya ilə zirvəyə çatır; bu zaman ehtimal ki, ana təsəvvür edilir, lakin uşağın cinsi məqsəd təsəvvürünə gəlib-gəlmədiyi və bu məqsədin nə olduğu mənim təcrübəmə əsasən təxmin edilə bilməz. Yalnız uşağın bütün maraqları bacı və ya qardaşın doğulması ilə yeni bir təkan aldıqda, belə bir məqsədi aydın şəkildə müəyyən etmək mümkün olur. Kiçik qız, oğlan uşağı kimi, bu yeni uşağı anaya özünün yaratmış olmasını istəyir və bu hadisəyə onun reaksiyası və uşağa qarşı davranışı da eynidir. Bu kifayət qədər absurd səslənir, amma bəlkə də yalnız bizə çox qəribə gəldiyi üçün.

Anadan uzaqlaşma qızın inkişaf yolunda son dərəcə əhəmiyyətli bir addımdır, bu, sadəcə obyekt dəyişməsindən daha çox şeydir. Biz onun gedişatını və iddia edilən motivlərinin toplanmasını artıq təsvir etmişik, indi əlavə edirik ki, onunla əl-ələ verərək aktiv cinsi təhriklərin kəskin azalması və passiv cinsi təhriklərin artması müşahidə olunur. Şübhəsiz ki, aktiv meyllər məhrumiyyətdən daha çox təsirlənmişdir, onlar tamamilə icra olunmaz olduqları üçün libidodan daha asan tərk edilirlər, lakin passiv meyllər tərəfində də məyusluqlar olmamış deyil. Tez-tez anadan uzaqlaşma ilə klitoridal masturbasiya da dayandırılır, çox vaxt kiçik qızın indiyə qədərki kişiliyinin sıxışdırılması ilə onun cinsi meylinin yaxşı bir hissəsi daimi olaraq zədələnir. Ata obyektinə keçid, bu çevrilişdən yan keçmiş passiv meyllərin köməyi ilə həyata keçirilir. Qızın qadınlıq inkişafına gedən yol artıq açıqdır, əgər bu yol aşılmış edipdən əvvəlki ana bağlanmasının qalıqları ilə daraldılmamışsa.

Burada təsvir edilən qadın cinsi inkişafının bu hissəsinə nəzər salsaq, qadınlığın bütövlüyü haqqında müəyyən bir hökmü geri çəkmək mümkün deyil. Kişi uşağında olduğu kimi eyni libidinal qüvvələrin təsirli olduğu aşkarlanmışdır; bu qüvvələrin bir müddət burada da, orada da eyni yolları seçib eyni nəticələrə gəldiyinə əmin olmaq mümkün olmuşdur.

Sonra onları ilkin məqsədlərindən yayınan və hətta hər mənada aktiv, kişiliyə aid meylləri qadınlığın yollarına yönəldən bioloji amillərdir. Cinsi oyanmanın müəyyən kimyəvi maddələrin təsirinə qaytarılmasını rədd edə bilmədiyimiz üçün, ilk növbədə biokimyanın bir gün kişiliyi, digərini isə qadınlığı yaradan cinsi oyanma maddəsini təqdim edəcəyi gözləntisi yaranır. Lakin bu ümid, mikroskop altında histeriya, məcburiyyət nevrozu, melanxoliya və s. törədicilərini ayrı-ayrılıqda tapmaq ümidi kimi, bu gün uğurla aşılmış digər ümiddən daha az sadəlövh görünmür.

Cinsi kimyada da işlər daha mürəkkəb getməlidir. Psixologiya üçün bədəndə tək bir cinsi oyadan maddənin və ya iki, hətta saysız-hesabsız maddənin olub-olmaması fərqsizdir. Psixoanaliz bizə, aktiv və passiv məqsədləri, yəni doyum növlərini tanıyan tək bir libido ilə kifayətlənməyi öyrədir. Bu ziddiyyətdə, xüsusilə passiv məqsədləri olan libido meyllərinin mövcudluğunda, məsələnin qalan hissəsi yerləşir.

IV

Mövzumuzla bağlı analitik ədəbiyyata nəzər salsaq, burada söylədiklərimin hamısının orada artıq verildiyinə əmin olarıq. Əgər bu qədər çətin əlçatan sahədə öz təcrübələri və şəxsi baxışları haqqında hər bir hesabat dəyərli olmasaydı, bu işi dərc etmək lüzumsuz olardı. Həmçinin mən bir çox məsələni daha aydın ifadə etmiş və daha diqqətlə təcrid etmişəm. Digər müəyyən məqalələrdə Fövqəl-Mən və günah hissi məsələlərinin eyni vaxtda müzakirə olunması səbəbindən təsvir qarışıq görünür. Mən bundan yayınmışam; bu inkişaf mərhələsinin müxtəlif nəticələrini təsvir edərkən, uşaq ataya qarşı məyusluq nəticəsində tərk edilmiş ana bağlanmasına qayıtdıqda və ya həyat boyu bir mövqedən digərinə təkrar-təkrar keçdikdə yaranan mürəkkəb halları da nəzərdən keçirməmişəm. Amma məhz mənim işim başqaları arasında yalnız bir töhfə olduğu üçün, ədəbiyyatın ətraflı qiymətləndirilməsindən yayınmağa icazə verə bilərəm və bu işlərdən bəziləri ilə daha əhəmiyyətli uyğunluqları, digərləri ilə isə daha vacib fərqləri vurğulamaqla məhdudlaşa bilərəm.

Abrahamın əslində hələ də aşılmamış «Qadın kastrasiyası kompleksinin ifadə formaları» (1921) adlı təsvirinə ilkin yalnız ana bağlanması amilini əlavə etmək istərdik. Janna⁷⁰ Lampl-de Grootun (1927) vacib işinin əsas məqamlarına razılıq verməliyəm. Burada oğlan və qızlarda edipdən əvvəlki mərhələnin tam eyniliyi tanınır, qızın anaya qarşı cinsi (fallik) aktivliyi iddia olunur və müşahidələrlə sübut edilir. Anadan uzaqlaşma, uşağı cinsi obyekt və tez-tez masturbasiyanı tərk etməyə məcbur edən, inkişafın bütün formulu «qızın müsbət Edip kompleksinə daxil olmadan əvvəl «mənfi» Edip kompleksinin bir mərhələsini keçdiyi» kimi ifadə edən, qəbul edilmiş kastrasiyanın təsirinə aid edilir. Bu işin çatışmazlığını onda görürəm ki, o, anadan uzaqlaşmanı sadəcə obyekt dəyişikliyi kimi təqdim edir və bunun ən aydın düşmənçilik əlamətləri altında baş verdiyini nəzərə almır. Bu düşmənçilik Helene Doyçun son işində (1930) tam qiymətləndirilir; orada həmçinin qızın fallik aktivliyi və ana bağlanmasının intensivliyi qəbul edilir. H. Doyç həmçinin ataya tərəf dönüşün (artıq anada aktivləşmiş) passiv meyillər yolu ilə baş verdiyini qeyd edir. Onun əvvəllər (1925) dərc edilmiş «Qadın cinsi funksiyalarının psixoanalizi» kitabında müəllif Edip sxeminin edipdən əvvəlki mərhələyə tətbiqindən hələ azad olmamışdı və buna görə də qızın fallik aktivliyini ata ilə eyniləşmə kimi şərh etmişdi.

Fenichel (1930) analizdə toplanan materialın hansının edipdən əvvəlki mərhələnin dəyişməz məzmunu, hansının isə geriləmə (və ya başqa cür) təhrif olunmuş olduğunu anlamaq çətinliyini haqlı olaraq vurğulayır. O, Janna Lampl-de Groota görə qızın fallik aktivliyini qəbul etmir və Melani Kleinin (1928) Edip kompleksini «əvvələ köçürməsinə» qarşı çıxır; Klein onun başlanğıcını həyatın ikinci ilinin əvvəlinə təyin edir. Bu zaman təyini, təbii ki, inkişafın digər bütün münasibətlərinə baxışı da dəyişdirir və həqiqətən böyüklərdə aparılan analiz nəticələri ilə üst-üstə düşmür, xüsusilə də qızların edipdən əvvəlki ana bağlanmasının uzun müddət davam etməsi haqqında mənim tapıntılarımla uzlaşmır. Bu ziddiyyətin yumşaldılmasına bir yol, bu sahədə hələ bioloji qanunlarla sərt müəyyən edilmiş və təsadüfi təcrübənin təsiri altında hərəkətli və dəyişkən olan şeyləri ayırd edə bilmədiyimiz qeydi ilə göstərilir. Baştan çıxarmanın təsiri artıq uzun müddətdir məlum olduğu kimi, bacı-qardaşların doğulma vaxtı, cins fərqinin kəşf edilmə vaxtı, cinsi əlaqənin birbaşa müşahidəsi, valideynlərin təklif edən və ya rədd edən davranışı və s. kimi digər amillər də uşaq cinsəllik inkişafının sürətlənməsinə və yetkinləşməsinə səbəb ola bilər.

Bəzi müəlliflərdə uşağın ilk, ən ilkin libido təzahürlərinin əhəmiyyətini sonrakı inkişaf prosesləri xatirinə aşağı salmağa meyl özünü göstərir; nəticədə, ekstremal ifadə ilə desək, onlara yalnız müəyyən istiqamətləri təyin etmək rolu qalır, bu yolları seçən intensivliklər isə sonrakı geriləmələr və reaksiya təşəkkülü tərəfindən mübahisə altına alınır. Məsələn, K. Horney (1926) qızın ilkin penis həsədinin tərəfimizdən çox şişirdildiyini, sonradan inkişaf etmiş kişilik meylinin intensivliyinin isə qadın təhriklərinə, xüsusilə ataya qadın bağlanmasına qarşı müdafiə üçün istifadə olunan ikincil penis həsədinə aid edilməli olduğunu düşünür. Bu, mənim təəssüratlarıma uyğun gəlmir. Geriləmə və reaksiya əmələ gəlməsi vasitəsilə sonradan güclənmələr faktı nə qədər müəyyən olsa da, axışan libido komponentlərinin nisbi qiymətləndirməsini aparmaq nə qədər çətin olsa da, mən düşünürəm ki, ilk libido təhriklərinin sonrakı bütün təhriklərdən üstün olan, əslində ölçüyəgəlməz adlandırıla bilən bir intensivliyə malik olduğunu nəzərdən qaçırmamalıyıq. Ata ilə bağlılıq və kişilik kompleksi arasında əksliyin olduğu şübhəsiz doğrudur – bu, aktivlik və passivlik, kişilik və qadınlıq arasındakı ümumi əkslikdir – lakin bu, yalnız birinin ilkin olduğunu, digərinin isə gücünü yalnız müdafiəyə borclu olduğunu fərz etmək üçün bizə hüquq vermir. Və qadınlığa qarşı müdafiə bu qədər enerjili olursa, uşağın penis həsədində ilk ifadəsini tapdığı və buna görə də adını ondan almağa layiq olan kişilik meylindən başqa haradan güc ala bilər?

Consun (1928) qızlarda fallik mərhələnin həqiqi inkişaf mərhələsindən çox, ikincil qoruyucu reaksiya olması haqqında fikrinə qarşı oxşar etiraz irəli sürülür. Bu, nə dinamik, nə də zaman şərtlərinə uyğun gəlmir.