«Özünü təqdim»

Bu «Özünü təqdim» toplusunun bir neçə müəllifi öz töhfələrini götürdüyü vəzifənin xüsusiyyəti və çətinliyi haqqında bir neçə düşüncəli qeydlərlə başlayır. Məncə, deyə bilərəm ki, mənim vəzifəm bir az daha çətindir, çünki burada tələb olunan kimi işləmələri artıq dəfələrlə dərc etmişəm və mövzunun təbiətindən irəli gəlirdi ki, onlarda mənim şəxsi rolum haqqında adətən və ya zəruri görünəndən daha çox söhbət gedirdi.

Psixoanalizin inkişafının və məzmununun ilk təsvirini 1909-cu ildə Massaçusets ştatının Vuster şəhərindəki Klark Universitetində beş mühazirədə vermişəm; oraya institutun iyirmi illik təsis yubileyinə dəvət olunmuşdum. Bu yaxınlarda isə bir Amerika toplusuna oxşar məzmunlu yazı ilə qatılmaq vəsvəsəsinə uydum, çünki «İyirminci əsrin başlanğıcları haqqında» adlı bu nəşr psixoanalizin əhəmiyyətini ona ayrıca fəsil verməklə tanımışdı. Bu ikisinin arasında 1914-cü ildə yazılmış «Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair» əsəri yerləşir; o, əslində bu yerdə bildirməli olduğum bütün əsas şeyləri ehtiva edir. Özümə zidd çıxmaq olmaz, özümü də dəyişiklik etmədən təkrarlamaq istəmirəm; ona görə də indi subyektiv və obyektiv təqdimat, bioqrafik və tarixi maraq arasında yeni bir qarışıq nisbət tapmağa çalışmalıyam.⁹,¹⁰

Mən 6 may 1856-cı ildə Moraviyanın Freyberq şəhərində, indiki Çexoslovakiyanın kiçik bir qəsəbəsində anadan olmuşam. Ata-anam yəhudi idilər, mən də yəhudi olaraq qaldım. Atamın ailəsi haqqında bildiyimə görə, onlar uzun müddət Reyn boyunda (Köln şəhərində) yaşamış, XIV və ya XV əsrdə yəhudilərə qarşı təqiblər səbəbindən Şərqə qaçmış və XIX əsrin gedişində Litvadan Qalisiya vasitəsilə Alman Avstriyasına geri qayıtmışlar. Dörd yaşında uşaq ikən Vyanaya gəldim, burada bütün təhsil mərhələlərini keçdim. Gimnaziyada yeddi il boyunca sinif birincisi idim, imtiyazlı mövqedə idim, demək olar ki, heç vaxt imtahan verilməmişdim. Çox məhdud şəraitdə yaşasaq da, atam peşə seçimində yalnız meyillərimə tabe olmağımı tələb edirdi. Həmin gənclik illərində həkim vəzifəsi və fəaliyyətinə xüsusi bir üstünlük verməmişdim, əksinə, sonralar da verməmişdim. Məni daha çox bir növ elmə həvəs hərəkətə gətirirdi, lakin bu həvəs təbiət obyektlərinə deyil, daha çox insan münasibətlərinə aid idi və müşahidənin onun təmin edilməsində əsas vasitə kimi dəyərini dərk etməmişdi. Lakin o dövrdə aktual olan Darvin təlimi məni güclü şəkildə cəlb edirdi, çünki dünya anlayışının qeyri-adi dərəcədə inkişafını vəd edirdi və bilirəm ki, orta məktəbi bitirmə imtahanından qısa müddət əvvəl populyar mühazirədə Götenin gözəl "Təbiət" məqaləsinin oxunması tibb fakültəsinə yazılmağım üçün həlledici rol oynadı.

1873-cü ildə daxil olduğum universitet mənə əvvəlcə bir neçə hiss olunan məyusluq gətirdi. Ən əsası, yəhudi olduğum üçün özümü aşağı və xalqa mənsub olmayan kimi hiss etməli olduğum tələbi məni sarsıtdı. Birincisini tam qətiyyətlə rədd etdim. Niyə soyumdan və ya deyilməyə başlandığı kimi, irqimdən utanc duymalı olduğumu heç vaxt başa düşmədim. Mənə imtina edilən xalq birliyinə çox təəssüf etmədən əl çəkdim. Fikrimcə, səmimi bir əməkdaş üçün belə bir sıralanma olmadan da insanlıq çərçivəsi daxilində bir yer tapılmalıdır. Ancaq universitetdən alınan ilk təəssüratların sonralar vacib olan nəticəsi, müxalifətdə durmaq və "sıx əksəriyyət" tərəfindən qınanmaq taleyi ilə bu qədər erkən tanış olmağım oldu. Beləliklə, müəyyən bir mühakimə müstəqilliyi hazırlanmış oldu.¹¹

Bundan əlavə, universitetin ilk illərində istedadımın xüsusiyyəti və məhdudiyyəti, gənclik həvəsi ilə üzərinə atıldığım bir neçə elmi sahədə mənə hər hansı bir uğur qazandırmadığını təcrübə ilə öyrəndim. Beləliklə, Mefistofelin xəbərdarlığının həqiqətini tanıdım: Ətrafınızda elmi şəkildə gəzib-dolaşsanız da, boşunadır; Hər kəs yalnız öyrənə biləcəyini öyrənir.

Ernst Brükkenin fizioloji laboratoriyasında nəhayət sakitlik və tam razılıq, eləcə də hörmət edə biləcəyim və nümunə götürə biləcəyim insanları tapdım. Brükke mənə sinir sisteminin histologiyasından bir tapşırıq verdi, mən onu onun razılığı ilə həll etdim və müstəqil şəkildə davam etdirə bildim. Mən bu institutda 1876–1882-ci illərdə qısa fasilələrlə işlədim və orada yaranacaq növbəti assistent vəzifəsinə namizəd kimi ümumi qəbul edilirdim. Əsl tibbi fənlər — psixiatriya istisna olmaqla — məni cəlb etmirdi. Mən tibb təhsilini olduqca səhlənkarlıqla aparırdım və ümumi tibb doktoru dərəcəsinə yalnız 1881-ci ildə, yəni kifayət qədər gecikmə ilə, nail oldum.

Dönmə nöqtəsi 1882-ci ildə baş verdi; hər şeydən çox hörmət etdiyim müəllimim, maddi vəziyyətimin pisliyini nəzərə alaraq, nəzəri karyeradan imtina etməyim barədə məni təcili olaraq xəbərdar edərək, atamın böyükqəlbli laqeydliyini düzəltmiş oldu. Mən onun məsləhətinə əməl etdim, fizioloji laboratoriyadan çıxdım və Ümumi Xəstəxanaya aspirant kimi daxil oldum. Orada bir müddət sonra daxili xəstəliklər üzrə ikinci həkim (sekundararzt) vəzifəsinə yüksəldildim və müxtəlif şöbələrdə xidmət etdim, hətta yarım ildən çox Meynertin yanında da işlədim; onun əsərləri və şəxsiyyəti məni hələ tələbə ikən cəlb etmişdi.

Müəyyən mənada mən yenə də əvvəlcə seçdiyim iş istiqamətinə sadiq qaldım. Brükke məni ən aşağı dərəcəli balıqlardan birinin (Ammocoetes-Petromyzon) onurğa beynini tədqiqat obyekti kimi göstərmişdi; mən isə indi insanın mərkəzi sinir sisteminə keçdim; Flexsiqin mielin qınlıqlarının qeyri-bərabər zamanlı formalaşması haqqındakı kəşfləri həmin vaxt onun mürəkkəb lifli quruluşuna işıq salırdı. Həmçinin, əvvəlcə yalnız uzatılmış beyin (medulla oblongata) obyekt kimi seçməyim də mənim başlanğıc mərhələmin davamı idi. Universitet illərimin əvvəllərindəki təhsilimin dağınıq təbiətinin tam əksinə olaraq, mən indi işi bir mövzu və ya məsələ üzərində yalnız cəmləşdirməyə meyil göstərdim. Bu meyil mənə qalıb və sonralar mənə birtərəflilik ittihamı gətirib.

Mən indi beyin anatomiyası institutunda əvvəlki kimi fizioloji institutda olduğu qədər səyli işçi idim. Bu xəstəxana illərində uzatılmış beyindəki liflərin gedişi və nüvələrin mənşəyi haqqında kiçik işlər yarandı və Edinger tərəfindən qeyd olundu. Bir gün Meynert, mən onun yanında xidmət etməsəm belə, laboratoriyaya girişimi təmin etmişdi, mənə beyin anatomiyasına qəti şəkildə yönəlməyi təklif etdi; o, öz dərsini mənə təhvil verəcəyinə söz verdi, çünki yeni metodları tətbiq etmək üçün çox yaşlı olduğunu hiss edirdi. Mən, tapşırığın böyüklüyündən qorxaraq, imtina etdim; həmçinin, o vaxt artıq dahi adamın mənə heç də xoş niyyətlə baxmadığını sezməyə başlamışdım.

Beyin anatomiyası praktik baxımdan fiziologiyaya nisbətən əlbəttə irəliləyiş deyildi. Maddi tələbləri nəzərə alaraq, mən sinir xəstəliklərini öyrənməyə başladım. Bu ixtisas sahəsi o vaxtlar Vyanada az inkişaf etmişdi; material müxtəlif daxili şöbələrə səpələnmişdi, yaxşı təlim almaq imkanı yox idi, insan özünün öz müəllimi olmalı idi. Hətta Notnagel də, beyin lokalizasiyası haqqındakı kitabı əsasında qısa müddət əvvəl təyin edilmiş olsa da, neyropatologiyanı daxili tibbin digər sahələrindən üstün tutmurdu. Uzaqda Şarkonun böyük adı parlayırdı və mən burada sinir xəstəlikləri üzrə dosentlik qazanmağı, sonra isə daha da təkmilləşmək üçün Parisə getməyi planlaşdırdım.

Sonrakı ikinci həkimlik xidməti illərində mən sinir sisteminin orqanik xəstəlikləri haqqında bir neçə kliniki müşahidə dərc etdim. Mən tədricən bu sahəyə bələd oldum; uzatılmış beyindəki ocağı elə dəqiq lokalizasiya etməyi bacarırdım ki, patolog-anatom əlavə edəcək bir şey tapmırdı; mən Vyanada kəskin polinevrit diaqnozu ilə yarılmaya göndərən ilk həkim idim. Avtopsiya ilə təsdiqlənmiş diaqnozlarımın şöhrəti mənə amerikalı həkimlərin axını gətirdi; onlara öz şöbəmin xəstələri üzərində bir növ pidgin-ingilis dilində kurslar keçirdim. Nevrozlar haqqında mən heç nə başa düşmürdüm. Bir dəfə dinləyicilərimə sabit baş ağrısı olan bir nevrozlu xəstəni xroniki sirkumskript meningit nümunəsi kimi təqdim etdim; onlar hamısı haqlı kritik etirazla məndən üz çevirdilər və mənim vaxtından əvvəl pedaqoji fəaliyyətim sona çatdı. Müdafiə olaraq qeyd edilməlidir ki, həmin dövrdə Vyanada daha böyük nüfuz sahibi olan həkimlər də nevrasteniyanı beyin şişi kimi diaqnoz qoymaq adətini daşıyırdılar.

1885-ci ilin yazında histoloji və klinik işlərimə əsasən neyropatologiya üzrə dosentlik vəzifəsini aldım. Qısa müddət sonra Brükkenin isti dəstək sözləri nəticəsində mənə daha böyük bir səyahət təqaüdü ayrıldı. Bu ilin payızında Parisə səyahət etdim.

Salpetriyerə eleve (praktikant) kimi daxil oldum, lakin əvvəlcə kənardan gəlmiş çoxsaylı dalınca gedənlərdən biri kimi az diqqət gördüm. Bir gün eşitdim ki, Şarko mühazirələrinin alman tərcüməçisinin müharibədən bəri özü barədə heç bir xəbər verməməsinə təəssüf edir. Onun «Yeni mühazirələr»inin alman dilinə tərcüməsini kimsənin öz üzərinə götürməsi ona xoş olardı. Mən bunun üçün yazılı şəkildə özümü təklif etdim; yadımdadır ki, məktubda belə bir ifadə vardı: mən fransız dilində yalnız «aphasie motrice» (danışa bilməmək) ilə tutulmuşam, «aphasie sensorielle du français» (fransız dilini başa düşməmək) ilə isə yox. Şarko məni qəbul etdi, öz şəxsi ətrafına cəlb etdi və o vaxtdan etibarən klinikada baş verən hər şeydə tam iştirakım oldu.

Bunları yazarkən Fransadan psixoanalizin qəbul edilməsinə qarşı şiddətli müqavimətdən xəbər verən və çox vaxt mənim fransız məktəbi ilə münasibətim barədə ən yanlış iddialar irəli sürən çoxsaylı məqalə və qəzet yazıları alıram. Məsələn, oxuyuram ki, mən Parisdə qaldığım müddətdən P. Janetin təlimləri ilə tanış olmaq üçün istifadə etmişəm və sonra qənimətimlə qaçıb getmişəm. Buna görə də açıq şəkildə qeyd etmək istəyirəm ki, Salpetriyerdə olduğum müddətdə Janetin adı ümumiyyətlə çəkilməmişdir.

Şarkonun yanında gördüyüm hər şeydən mənə ən böyük təəssüratı onun histeriya üzrə son tədqiqatları yaratdı; bunların bir qismi hələ mənim gözlərim önündə aparılırdı. Həmçinin histerik fenomenlərin həqiqiliyinin və qanunauyğunluğunun sübutu („Introite et hic dii sunt“ – Daxil olun, burada da tanrılar var), kişilərdə histeriyanın tez-tez rast gəlinməsi, hipnotik təlqinlə histerik iflic və kontrakturaların yaradılması, bu süni məhsulların, çox vaxt travma nəticəsində yaranan spontan hallarla eyni xüsusiyyətləri ən kiçik detallarına qədər göstərməsi nəticəsi. Şarkonun bəzi nümayişləri məndə də, digər qonaqlarda olduğu kimi, əvvəlcə təəccüb və etiraz meyli doğurmuşdu; biz bu etirazı o dövrdə hakim olan nəzəriyyələrdən birinə istinad edərək əsaslandırmağa çalışırdıq. O, bu şübhələri həmişə mehriban və səbirlə, lakin eyni zamanda çox qətiyyətlə aradan qaldırırdı; bu müzakirələrdən birində “Ca n’empeche pas d’exister” sözü işlədildi və bu ifadə mənə unudulmaz şəkildə həkk olundu.

Məlum olduğu kimi, bu gün Şarkonun bizə o vaxt öyrətdiklərinin hamısı artıq qüvvədə deyil. Bəzi şeylər qeyri-müəyyən olub, digərləri isə zamanın sınağından açıq-aydın keçə bilməyib. Amma elmə daimi mülk kimi baxılan qədər hissə qalıb. Parisi tərk etməzdən əvvəl, ustadla histerik iflicləri orqanik ifliclərlə müqayisə edən bir işin planı üzərində razılaşdım. İstəyirdim ki, histeriyada bədən hissələrinin iflic və anesteziyalarının insanın adi (anatomik olmayan) təsəvvürünə uyğun şəkildə necə sərhədləndiyini göstərən müddəanı əsaslandırım. O buna razı idi, lakin əslində nevrozun psixologiyasına daha dərin nüfuz etməyə xüsusi bir maraq göstərmədiyi açıq-aşkar görünürdü. O, patoloji anatomiyadan gəlmişdi.

Vyanaya qayıtmazdan əvvəl, uşaq yaşında ümumi xəstəliklər haqqında bəzi məlumatlar əldə etmək üçün bir neçə həftə Berlində qaldım. Vyanada ictimai uşaq xəstəxanasına rəhbərlik edən Kassovitz, mənə orada uşaqların sinir xəstəlikləri üçün bir şöbə təşkil edəcəyinə söz vermişdi. Berlində Ad. Baqinskidən mehriban qarşılanma və dəstək tapdım. Kassovitz İnstitutundan növbəti illər ərzində uşaqlarda birtərəfli və ikitərəfli beyin iflici haqqında bir neçə böyük iş dərc etdim. Nəticədə, 1897-ci ildə Notnagel mənə özünün böyük "Ümumi və Xüsusi Terapiya Əl Kitabı"nda müvafiq mövzunu işləməyi həvalə etdi.

1886-cı ilin payızında Vyanada həkim kimi məskunlaşdım və dörd ildən çoxdur uzaq bir şəhərdə məni gözləyən qızla evləndim. Burada geriyə dönərək danışa bilərəm ki, həmin gənc yaşlarımda məşhur olmamağımın səbəbi nişanlımın günahı idi. 1884-cü ildə kənarda qalmış, lakin dərin bir maraq mənə o vaxtlar az tanınan Merk şirkətindən kokain alkaloidini gətirtməyə və onun fizioloji təsirlərini öyrənməyə vadar etdi. Bu işin ortasında, iki ildir ayrıldığım nişanlımı yenidən görmək üçün səyahət etmək ümidi yarandı. Kokain üzərindəki araşdırmamı tez bir zamanda başa çatdırdım və nəşrimə vasitənin digər istifadə sahələrinin tezliklə yaranacağı proqnozunu daxil etdim. Dostum, göz həkimi L. Köniqşteynə, kokainin anesteziya xassələrinin xəstə gözdə necə tətbiq oluna biləcəyini yoxlamağı məsləhət gördüm. Məzuniyyətdən qayıtdıqda gördüm ki, həlledici təcrübələri heyvan gözü üzərində aparan və Heydelberqdəki Oftalmoloqlar Konqresində nümayiş etdirən o deyil, kokain haqqında danışdığım başqa bir dostum, Karl Koller (indiki Nyu-Yorkda) idi. Koller, kiçik cərrahiyyə üçün çox vacib olan kokainlə lokal anesteziyanın kəşfçisi kimi haqlı qəbul edilir; mən isə həmin vaxtkı səhlənkarlığıma görə nişanlıma heç vaxt qəzəblənmədim.

İndi yenidən 1886-cı ildə Vyanada sinir həkimi kimi məskunlaşma məsələsinə qayıdıram. Şarkoda gördüklərim və öyrəndiklərim haqqında "Həkimlər Cəmiyyəti"ndə hesabat vermə öhdəliyim var idi. Ancaq pis qarşılandım. Sədr, daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssis Bamberger kimi nüfuzlu şəxslər danışdıqlarımı inandırıcı hesab etmədilər. Meynert məni, təsvir etdiyim kimi halları Vyanada tapmağa və Cəmiyyətə təqdim etməyə çağırdı. Bunu da etməyə cəhd etdim, lakin belə halların olduğu şöbələrin rəhbər həkimləri mənə onları müşahidə etmək və ya işləmək icazəsini vermədilər. Onlardan biri, yaşlı bir cərrah, birbaşa belə qışqırdı: "Amma həmkar, necə belə saçma-saçma danışa bilərsiniz! Histeron (sic!) axı uşaqlıq deməkdir. Bir kişi necə histerik ola bilər?" Mən yalnız xəstəlik halına nəzarət etmək üçün icazəyə ehtiyac duyduğumu, diaqnozumun təsdiqini istəmədiyimi boş yerə bildirdim. Nəhayət, xəstəxanadan kənarda, kişidə klassik histerik hemianesteziya halı tapdım və onu "Həkimlər Cəmiyyəti"ndə nümayiş etdirdim. Bu dəfə mənə alqış tutdular, lakin mənə qarşı maraqlarını davam etdirmədilər. Böyük avtoritetlərin mənim yeniliklərimi rədd etdiyi təəssüratı sarsılmaz qaldı; kişilərdəki histeriya və histerik ifliclərin təlqin yolu ilə yaradılması mövzusunda müxalifətə itələndiyimi gördüm. Qısa müddət sonra beyin anatomiyası laboratoriyası mənə bağlandığı və bir semestr ərzində mühazirə oxuya biləcəyim bir yerim olmadığı üçün akademik və cəmiyyət həyatından geri çəkildim. “Həkimlər Cəmiyyəti”ni bir insan ömrü boyu bir daha ziyarət etməmişəm.

Sinir xəstələrinin müalicəsi ilə yaşamaq istəyirdinizsə, aydın idi ki, onlara bir şey təqdim edə bilməli idiniz. Terapevtik arsenalım yalnız iki silaha malik idi: elektroterapiya və hipnoz, çünki bir dəfəlik konsultasiyadan sonra su müalicəsi mərkəzinə göndərmə kifayət qədər gəlir mənbəyi deyildi. Elektroterapiyada mən W. Erbin əl kitabına etibar etdim. Bu kitab sinir xəstəliklərinin bütün simptomlarının müalicəsi üçün detallı təlimatlar təqdim edirdi. Təəssüf ki, tezliklə bu təlimatlara əməl etməyin heç vaxt kömək etmədiyini, dəqiq müşahidənin məhsulu kimi qəbul etdiyim şeyin fantastik bir konstruksiya olduğunu öyrəndim. Alman nevrologiyasının birinci isminin əsərinin, xalq kitab mağazalarımızda satılan “misir” yuxu kitabından daha çox reallıqla əlaqəsi olmadığı anlayışı ağrılı idi, lakin bu, hələ azad olmadığım naif avtoritet inancının bir hissəsini silməyə kömək etdi. Beləliklə, Möbius xilasedici sözü söyləməzdən əvvəl, sinir xəstələrinin elektrik müalicəsinin nəticələrinin — əgər ümumiyyətlə nəticə varsa — həkim təlqininin təsiri olduğunu bildirməzdən əvvəl, elektrik aparatını kənara qoydum.

Hipnozla vəziyyət daha yaxşı idi. Hələ tələbə ikən “Maqnetizer” Hansenin ictimai nümayişində iştirak etmiş və müşahidə etmişdim ki, təcrübə iştirakçılarından biri kataleptik donuqluğa düşdükdə ölüm rənginə çəkilmiş və vəziyyətin bütün müddəti boyunca belə qalmışdı. Bu, hipnotik fenomenlərin həqiqiliyinə olan inancımı möhkəm əsaslandırdı. Qısa müddət sonra bu baxış Haydenhayn tərəfindən elmi şəkildə təmsil olundu, lakin bu, psixiatriya professorlarını hipnozu uzun müddət aldatmaca və üstəlik təhlükəli hesab etməkdən və hipnotizerlərə hörmətsiz baxmaqdan çəkindirmədi. Parisdə görmüşdüm ki, xəstələrdə simptomlar yaratmaq və yenidən aradan qaldırmaq üçün hipnozdan metod kimi çəkinmədən istifadə olunurdu. Sonra bizə Nansidə hipnozla və ya onsuz təlqini böyük miqyasda və xüsusi uğurla terapevtik məqsədlər üçün istifadə edən bir məktəbin yarandığı xəbəri gəldi. Təbii şəkildə, həkimlik fəaliyyətimin ilk illərində, daha çox təsadüfi və sistematik olmayan psixoterapevtik metodlardan kənarda, hipnotik təlqin əsas iş vasitəmə çevrildi.

Bu, orqanik sinir xəstəliklərinin müalicəsindən imtina etmək demək idi, lakin bu, çox az şeyi dəyişirdi. Çünki bir tərəfdən bu vəziyyətlərin terapiyası ümumiyyətlə ürəkaçan perspektiv vermir, digər tərəfdən isə özəl həkimin şəhər təcrübəsində bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən az saylı insan, bir həkimdən digərinə çarəsizlik içində qaçan və sayca çoxalan nevrozlu xəstələrin kütləsi qarşısında əhəmiyyətsiz qalırdı. Lakin başqa cəhətdən hipnozla iş həqiqətən cazibədar idi. İlk dəfə olaraq acizlik hissi üstələnilmişdi, möcüzə yaradanın şöhrəti çox xoşagələn idi. Metodun çatışmazlıqlarının nə olduğunu sonradan kəşf etməli idim. Hələlik yalnız iki məsələdən şikayət edə bilərdim: birincisi, bütün xəstələri hipnoz etmək mümkün olmurdu; ikincisi, fərdi istənilən qədər dərin hipnoza salmaq əlində deyildi. Hipnotik texnikamı təkmilləşdirmək niyyəti ilə 1889-cu ilin yayında Nansiyə səyahət etdim və orada bir neçə həftə keçirdim. Mən işçi əhalinin qadın və uşaqlarına kömək edən, ürəyi yanan yaşlı Lyebonun işini gördüm, Bernheymin xəstəxana xəstələri üzərində apardığı heyrətamiz təcrübələrin şahidi oldum və insan şüuruna örtülü qalan güclü psixi proseslərin mümkünlüyündən ən güclü təəssüratları qazandım. Təlim məqsədi ilə mən xəstələrimdən birini Nansiyə gəlməyə inandırmışdım. Bu, ona nə edəcəyini bilmədikləri üçün mənə həvalə edilmiş, əsilzadə və istedadlı bir histerik qadın idi. Mən ona hipnotik təsir vasitəsilə insan ləyaqətinə layiq bir həyat imkanı yaratmışdım və onu dəfələrlə vəziyyətinin bədbəxtliyindən qaldıra bilirdim. Onun hər dəfə bir müddət sonra yenidən xəstəliyə tutulmasını, o vaxtkı cəhalətimə görə, onun hipnozunun heç vaxt amneziyalı somnambulizm dərəcəsinə çatmaması ilə əlaqələndirirdim. Bernheym indi onunla təkrar-təkrar cəhd etdi, lakin o da nəticə əldə edə bilmədi. O, mənə açıqürəklə etiraf etdi ki, böyük terapevtik uğurları təlqin yolu ilə yalnız öz xəstəxana təcrübəsində, özəl xəstələri arasında deyil, əldə edir. Mən onunla çox sayda maraqlı söhbətlər apardım və onun təklif və onun sağaldıcı təsirləri haqqında iki əsərini alman dilinə tərcümə etməyi öz üzərimə götürdüm.

1886–1891-ci illər arasında mən az elmi işləmişdim və demək olar ki, heç nə dərc etməmişdim. Mən yeni peşəyə uyğunlaşmaq, öz maddi mövcudluğumu və sürətlə böyüyən ailəmin mövcudluğunu təmin etmək ilə məşğul idim. 1891-ci ildə uşaqların beyin iflici haqqında işlərin birincisi dostum və köməkçim Dr. Oskar Ri ilə birgə yazılaraq dərc olundu. Həmin ildə tibb lüğətinə töhfə vermək barədə sifariş məni afaziya nəzəriyyəsini nəzərdən keçirməyə vadar etdi; bu nəzəriyyə o vaxtlar Vernike-Lixtheimin sırf lokalizasiya baxışlarına tabe idi. Bu səylərin nəticəsi kiçik bir tənqidi-spekulyativ kitab olan "Afaziyanın qavranılması haqqında" idi. İndi isə elmi tədqiqatın həyatımın əsas marağına necə çevrildiyini izləməliyəm.

Əvvəlki təsvirimi tamamlayaraq, qeyd etməliyəm ki, əvvəldən hipnotik təlqindən başqa hipnozun digər bir istifadəsini də tətbiq edirdim. Mən ondan xəstənin simptomunun yaranma tarixi haqqında məlumat almaq üçün istifadə edirdim; xəstə bu məlumatları ayıq vəziyyətdə çox vaxt heç verməyə və ya çox qeyri-kamil verə bilmirdi. Bu üsul təkcə sadə təlqin əmri və ya qadağasından daha təsirli deyildi, həm də monoton təlqin proseduru ilə aradan qaldırmağa çalışdığı fenomenin mənşəyi haqqında bir şey öyrənməyə haqqı olan həkimin marağını təmin edirdi.

Bu digər üsula mən aşağıdakı yolla gəlmişdim. Hələ Brükkenin laboratoriyasında mən Dr. Yozef Breyer ilə tanış oldum – Vyanın ən nüfuzlu ailə həkimlərindən biri, lakin eyni zamanda elmi keçmişi olan bir şəxs; tənəffüs fiziologiyası və tarazlıq orqanı haqqında daimi dəyərə malik bir neçə əsər onun imzasını daşıyırdı. O, məndən üstün intellektə malik, məndən on dörd yaş böyük bir adam idi; münasibətlərimiz tezliklə daha yaxın oldu, o, çətin həyat vəziyyətlərində mənim dostum və köməkçim oldu. Biz bütün elmi maraqlarımızı bir-birimizlə bölüşməyə öyrəşmişdik. Təbii ki, bu münasibətdə qazanan tərəf mən idim. Psixoanalizin inkişafı sonra məndən onun dostluğunu aldı. Bu qiyməti ödəmək mənə asan deyildi, lakin bu qaçılmaz idi.

Breyer mən Parisə getməzdən əvvəl, 1880–1882-ci illərdə xüsusi bir üsulla müalicə etdiyi histeriya halı haqqında mənə məlumat vermişdi; bu müalicə zamanı o, histeriya simptomlarının səbəbləri və mənası haqqında dərin məlumat əldə edə bilmişdi. Bu, Janetin işləri hələ gələcəyə aid olduğu bir dövrdə baş vermişdi. O, mənə xəstəlik tarixçəsinin fraqmentlərini təkrar-təkrar oxudu və mən belə bir təəssürat aldım ki, nevrozun anlaşılmasında bundan əvvəlkindən daha çox iş görülmüşdür. Mən Parisə gəldiyim zaman bu tapıntılar haqqında Şarkoya məlumat verməyi qərara aldım və bunu da etdim. Lakin usta mənim ilk işarələrimə maraq göstərmədi, ona görə də mən bu məsələyə bir daha qayıtmadım və özüm də ondan əl çəkdim.

Vyanaya qayıtdıqdan sonra mən yenidən Breyerin müşahidəsinə yönəldim və ondan daha çox məlumat almağa başladım. Xəstə qeyri-adi təhsil və istedad sahibi gənc bir qız idi, çox sevdiyi atasına qulluq etdiyi müddətdə xəstələnmişdi. Breyer onu qəbul edərkən, o, kontrakturalarla, ləngimələrlə və psixi qarışıqlıq halları ilə müşayiət olunan müxtəlif ifliclərin rəngarəng mənzərəsini təqdim edirdi. Təsadüfi bir müşahidə həkimə göstərdi ki, əgər ona, o an ona hakim olan affektiv fantaziya sözlərlə ifadə verməyə imkan yaradılarsa, belə bir şüur bulanıqlığından qurtula bilər. Breyer bu təcrübədən bir müalicə üsulu əldə etdi. O, onu dərin hipnoza saldı və hər dəfə ürəyini sıxan şeyi danışdırdı. Depressiv qarışıqlıq tutmaları bu yolla aradan qaldırıldıqdan sonra, o, ləngimələrini və fiziki pozuntularını aradan qaldırmaq üçün eyni üsuldan istifadə etdi. Oyaq vəziyyətdə qız, digər xəstələr kimi, simptomlarının necə yarandığını deməyi bilmirdi və onların həyatındakı hər hansı bir təəssüratla əlaqəsini tapa bilmirdi. Hipnozda o, axtarılan əlaqəni dərhal kəşf etdi. Məlum oldu ki, onun bütün simptomları xəstə atasına qulluq etdiyi müddətdəki təsirli hadisələrə aid idi, yəni mənalı idi və bu affektiv vəziyyətlərin qalıqlarına və ya xatirələrinə uyğun gəlirdi. Adətən belə olurdu ki, o, atasının xəstə yatağında bir fikri və ya impulsu boğmalı olurdu; sonra onun yerinə, onun əvəzinə simptom ortaya çıxırdı. Adətən, simptom tək bir "travmatik" səhnənin nəticəsi deyil, çoxsaylı bənzər vəziyyətlərin cəminin nəticəsi idi. Əgər xəstə hipnozda belə bir vəziyyəti hallüsinativ şəkildə yenidən xatırlayır və o vaxt boğulmuş psixi aktı sərbəst affekt ifadəsi ilə sona çatdırırdısa, simptom silinirdi və bir daha təkrarlanmırdı. Bu üsul sayəsində Breyer uzun və zəhmətli bir işlə xəstəsini bütün simptomlarından qurtardı.

Xəstə sağalmış və o vaxtdan bəri sağlam qalmış, hətta əhəmiyyətli nailiyyətlərə qadir olmuşdu. Lakin hipnotik müalicənin nəticəsi üzərində Breyerin mənə heç vaxt aydınlatmadığı bir qaranlıq var idi; həmçinin, elmi zənginləşdirmək əvəzinə, mənim fikrimcə qiymətbiçilməz olan biliyini niyə bu qədər uzun müddət gizli saxladığını başa düşə bilməzdim. Növbəti sual isə, onun tək bir xəstəlik halında tapdığını ümumiləşdirmək olub-olmadığı idi. Onun kəşf etdiyi münasibətlər mənə o qədər fundamental təbiətli görünürdü ki, tək bir halda sübut edildikdən sonra, histeriyanın hər hansı bir halında onların çatışmazlığının mümkün ola biləcəyinə inanmaq istəmirdim. Lakin yalnız təcrübə bu barədə qərar verə bilərdi. Beləliklə, mən Breyerin araşdırmalarını öz xəstələrimdə təkrarlamağa başladım və xüsusilə 1889-cu ildə Bernheymə etdiyim ziyarət hipnotik təlqinin imkanlarının məhdud olduğunu mənə göstərdikdən sonra, artıq başqa heç nə ilə məşğul olmurdum. Bir neçə il boyu hipnotik müalicəyə tabe olan hər bir histeriya halında yalnız təsdiqlər tapdıqdan və artıq onun özününkülərə bənzər kifayət qədər müşahidə materialına sahib olduqdan sonra, ona birgə nəşr təklif etdim, lakin o, əvvəlcə buna şiddətlə qarşı çıxdı. Nəhayət, o, razı oldu, xüsusilə də bu müddət ərzində Janetin işləri onun nəticələrinin bir hissəsini, yəni histeriya simptomlarının həyat təəssüratlarına qaytarılmasını və onların hipnotik reproduksiya vasitəsilə yaranma anında aradan qaldırılmasını əvvəlcədən qabaqlamışdı. 1893-cü ildə biz ilkin bir məlumat dərc etdik: "Histeriya fenomenlərinin psixi mexanizmi haqqında". 1895-ci ildə bizim "Histeriya üzərinə araşdırmalar" kitabımız nəşr olundu.

Əgər indiyə qədərki təqdimat oxucuda belə bir gözlənti yaratmışdırsa ki, "Histeriya üzərinə araşdırmalar" kitabının maddi məzmununun əsas hissəsi Breyerin zehni mülkiyyəti olacaq, bu, məhz mənim həmişə müdafiə etdiyim və bu dəfə də ifadə etmək istədiyim şeydir. Kitabın təklif etdiyi nəzəriyyə üzərində mən bu gün artıq dəqiq müəyyən edilə bilməyəcək dərəcədə işləmişəm. Bu nəzəriyyə təvazökardır, müşahidələrin birbaşa ifadəsindən uzağa getmir. O, histeriyanın təbiətini dərk etmək istəmir, yalnız onun simptomlarının yaranmasını işıqlandırmaq istəyir. Bu zaman o, affekt həyatının əhəmiyyətini, şüursuz və şüurlu (daha yaxşı: şüur qabiliyyətli) psixi aktlar arasındakı fərqləndirmənin vacibliyini vurğulayır, affektin toplanması nəticəsində simptomun yaranmasını göstərərək dinamik bir amil daxil edir və həmin simptomu, əks halda başqa cür istifadə ediləcək enerji miqdarının çevrilməsi nəticəsi kimi nəzərdə tutaraq iqtisadi bir amil daxil edir (sözdə konversiya). Breyer bizim metodumuzu katartik adlandırdı; onun terapevtik məqsədi kimi, simptomun saxlanması üçün istifadə olunan, yanlış yollara düşmüş və orada sanki sıxışıb qalmış affekt miqdarını, boşalmaya (abreaksiya) çata biləcəyi normal yollara yönəltmək göstərilmişdi. Katartik proseduranın praktik uğuru mükəmməl idi. Sonradan ortaya çıxan çatışmazlıqlar hər hansı bir hipnotik müalicənin çatışmazlıqları idi. Hələ də Breyerin mənada katarsis mövqeyində qalan və onu tərifləməyi bacaran bir sıra psixoterapevtlər var. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə alman ordusunun müharibə nevrotiklərinin müalicəsində o, E. Simmelin əlində qısaltan bir müalicə üsulu kimi yenidən özünü təsdiqlədi. Katarsis nəzəriyyəsində cinsəllik haqqında çox az danışılır. "Araşdırmalar"a əlavə etdiyim xəstəlik tarixçələrində cinsi həyatdan olan anlar müəyyən rol oynayır, lakin onlar digər affekt oyanmalarından demək olar ki, fərqli qiymətləndirilmir. Breyer məşhur ilk xəstəsi haqqında danışır, onda cinsəllik heyrətamiz dərəcədə inkişaf etməmiş idi. "Histeriya üzərinə araşdırmalar"dan nevrozların etiologiyasında cinsəlliyin hansı əhəmiyyətə malik olduğunu asanlıqla təxmin etmək olmazdı.

İndi gələn inkişaf mərhələsini, katarsisdən əsl psixoanalizə keçidi mən artıq dəfələrlə o qədər ətraflı təsvir etmişəm ki, burada yeni bir şey söyləmək mənə çətindir. Bu dövrü başlatan hadisə, Breyerin bizim iş birliyimizdən geri çəkilməsi idi, belə ki, onun mirasını mən tək başıma idarə etməli idim. Bizim aramızda artıq erkən dövrdə fikir ayrılıqları olmuşdu, lakin bu ayrılıqlar ayrılığa səbəb olmurdu. Psixi prosesin nə vaxt patogen, yəni normal həll yollarından kənarlaşdırıldığı sualında Breyer, belə desək, fizioloji bir nəzəriyyəyə üstünlük verirdi; o, qeyri-adi (hipnoid) psixi vəziyyətlərdə yaranan proseslərin normal taleyindən yayınacağını düşünürdü. Bununla hipnoid vəziyyətlərin mənşəyi haqqında yeni bir sual ortaya çıxdı. Mən isə daha çox qüvvələr oyununu, normal həyatda müşahidə edilən niyyət və təmayüllərin təsirini fərz edirdim. Beləliklə, "hipnoid histeriya" "müdafiə nevrozu"na qarşı dururdu. Lakin bu və bənzər ziddiyyətlər, əgər digər amillər ortaya çıxmasaydı, onu işdən uzaqlaşdırmazdı. Bunlardan biri şübhəsiz idi ki, o, daxili xəstəliklər mütəxəssisi və ailə həkimi kimi çox məşğul idi və mənim kimi bütün gücünü katartik işə sərf edə bilməzdi. Bundan əlavə, kitabımızın Vyanada və imperiyanın digər hissələrində qarşılanma tərzindən təsirlənirdi. Onun özünə inamı və müqavimət qabiliyyəti, digər zehni quruluşunun səviyyəsində deyildi. Məsələn, "Tədqiqatlar" Ştrümpelin "Tədqiqatları" sərt şəkildə rədd edildikdə, mən anlaşılmaz tənqidlərə gülə bilirdim, o isə inciyir və ruhdan düşürdü. Lakin onun qərarına ən çox təsir edən, mənim öz sonrakı işlərimin onun dostluq qurmağa boş yerə çalışdığı bir istiqamət alması oldu.

"Tədqiqatlarda" qurmağa çalışdığımız nəzəriyyə hələ çox natamam idi, xüsusilə də etiologiya problemi, yəni patogen prosesin hansı zəmində yarandığı sualı, biz tərəfindən demək olar ki, toxunulmamışdı. İndi isə sürətlə artan təcrübəm göstərirdi ki, nevroz əlamətlərinin arxasında istənilən affekt oyanmaları deyil, müntəzəm olaraq cinsi təbiətli olanlar, ya aktual cinsi konfliktlər, ya da keçmiş cinsi təcrübələrin təsirləri dayanırdı. Mən bu nəticəyə hazır deyildim, gözləntilərimin bunda heç bir rolu yox idi, mən nevroz xəstələrinin tədqiqinə tamamilə sadəlövhcəsinə başlamışdım. 1914-cü ildə "Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair" əsərini yazanda, mən Breyer, Şarko və Xrobakın bəzi sözlərini xatırladım, onlardan belə bir anlayışı erkən qazana bilərdim. Ancaq o vaxt bu avtoritetlərin nə demək istədiklərini başa düşmürdüm; onlar mənə öz bildiklərindən və müdafiə etməyə hazır olduqlarından daha çox şey demişdilər. Onlardan eşitdiklərim məndə təsirsiz şəkildə yuxu vəziyyətində qalırdı, ta ki, katartik tədqiqatlar zamanı görünüşə görə orijinal kimi bir kəşf olaraq ortaya çıxana qədər. Həmçinin o vaxt mən hələ bilmirdim ki, histeriyanı cinsəlliyə endirməklə tibbin ən qədim dövrünə qədər geri getmiş və Platonla əlaqə qurmuşam. Bunu yalnız sonra Havelok Ellisin bir məqaləsindən öyrəndim.

Təəccüblü kəşfimin təsiri altında mən indi ağır nəticələri olan bir addım atdım. Histeriyadan kənara çıxdım və qəbul otağımda çoxlu sayda müraciət edən, sözdə nevrasteniklərin cinsi həyatını araşdırmağa başladım. Bu təcrübə mənə həkim kimi məşhurluğumu itirdi, amma mənə bu gün, demək olar ki, otuz ildən sonra belə zəifləməmiş inamlar qazandırdı. Çoxlu yalan və sirr saxlamağı aradan qaldırmaq lazım idi, amma bu bacarıldıqda, bütün bu xəstələrdə cinsi funksiyanın ağır sui-istifadələrinin mövcud olduğu aşkarlandı. Bir tərəfdən belə sui-istifadələrin çoxluğu, digər tərəfdən nevrasteniyin çoxluğu nəzərə alınanda, hər ikisinin tez-tez rast gəlinməsi təbii ki, çoxlu sübut gücünə malik deyildi, amma məsələ yalnız bu bir kaba həqiqətlə də bitmədi. Daha dəqiq müşahidə mənə nevrasteniya adı ilə örtülmüş xəstəlik mənzərələrinin rəngarəng qarışıqlığından, istənilən qarışıqlıqda rast gəlinə bilən, lakin təmiz formada da müşahidə oluna bilən iki tamamilə fərqli tip seçməyi məsləhət gördü. Birinci tiptə təşviş tutması onun ekvivalentləri, ilkin formaları və xroniki əvəzedici simptomları ilə mərkəzi fenomen idi; ona görə də mən onu təşviş nevrozu adlandırdım. Nevrasteniya adını yalnız digər tipə aid etdim. İndi isə hər bir tipə etioloji amil kimi cinsi həyatın başqa bir anormalliyinin uyğun gəldiyini (burada kəsik cinsi əlaqə, nəticəsiz oyanış, cinsi çəkinmə; orada isə həddindən artıq masturbasiya, çoxsaylı gecə boşalmaları) müəyyən etmək asan idi. Xəstəlik mənzərəsinin bir tiptən digərinə təəccüblü şəkildə dəyişdiyi bəzi xüsusilə öyrədici hallarda, uyğun bir cinsi rejim dəyişikliyi əsasının dayandığını da sübut etmək mümkün oldu. Sui-istifadə dayandırılıb normal cinsi fəaliyyətlə əvəz edilərsə, bu, vəziyyətin nəzərəçarpan yaxşılaşması ilə nəticələnirdi.

Beləliklə, mən nevrozları ümumiyyətlə cinsi funksiyanın pozğunluqları kimi tanımağa məcbur oldum; konkret olaraq, aktual nevrozları birbaşa toksik ifadə, psixonevrozları isə bu pozğunluqların psixi ifadəsi kimi qəbul etdim. Həkimlik vicdanım bu tərtiblə razı qaldı. Mən ümid edirdim ki, biologiya baxımından bu qədər vacib olan bir funksiyanın infeksiya və ya kobud anatomik zədələnmədən başqa heç bir zədələnməni nəzərə almaq istəmədiyi tibbdəki boşluğu doldurmuşam. Bundan əlavə, cinsəlliyin sadəcə psixi bir məsələ olmadığı fikri həkimlik baxışına uyğun gəldi. Onun somatik tərəfi də var idi; ona xüsusi bir kimya aid etmək olardı və cinsi oyanmanı müəyyən, hələ də naməlum olan maddələrin mövcudluğundan irəli gələn kimi izah etmək olardı. Həqiqi, spontan nevrozların digər xəstəlik qruplarından çox, müəyyən toksik təsirli maddələrin daxil edilməsi və ya onlardan məhrum edilmə nəticəsində yaranan intoksikasiya və abstinentlik əlamətlərinə, eləcə də M. Basedowii xəstəliyinə bənzəməsinin də yaxşı bir səbəbi olmalı idi; bu xəstəliyin qalxanabənzər vəzin məhsulundan asılılığı məlumdur.

Sonralar aktual nevrozlar haqqında araşdırmalara yenidən qayıtmaq üçün mənə bir daha fürsət düşmədi. Digərləri də işimin bu hissəsini davam etdirmədi. Bu gün keçmiş nəticələrimə baxdığım zaman, onları çox güman ki, daha mürəkkəb bir vəziyyətin ilk, xam sxematikləşdirmələri kimi görə bilərəm. Amma onlar mənə bu gün də ümumilikdə doğru görünür. Sonralar təmiz gənclik nevrasteniyası hallarını psixoanalitik müayinəyə tabe tutmağı çox istərdim; təəssüf ki, bu mümkün olmadı. Yanlış başa düşülmələrin qarşısını almaq üçün vurğulamaq istəyirəm ki, nevrasteniyada psixi konfliktin və nevrotik komplekslərin mövcudluğunu inkar etmək niyyətindən çox uzağam. İddia yalnız şudur ki, bu xəstələrin simptomları psixi cəhətdən müəyyənləşməmiş və analitik yolla həll oluna bilən deyil, əksinə, pozulmuş cinsi kimyanın birbaşa toksik nəticələri kimi qəbul edilməlidir.

“Tədqiqatlar”dan sonra növbəti illərdə nevrozlarda cinsəlliyin etioloji roluna dair bu baxışları əldə etdikdə, həkim cəmiyyətlərində onlar haqqında bir neçə mühazirə oxudum, lakin yalnız inamsızlıq və etirazla qarşılaşdım. Breyer bir neçə dəfə şəxsi nüfuzunun böyük çəkisini mənim xeyrimə tərəziyə qoymağa çalışdı, amma heç nəyə nail olmadı və cinsi etiologiyanın tanınmasının onun da meyillərinə zidd olduğunu görmək asan idi. O, məni öz ilk xəstəsinə işarə ilə məğlub edə və ya yanıltmağa çalışa bilərdi; həmin xəstədə cinsi amillərin heç bir rol oynamadığı iddia edilirdi. Amma o, bunu heç vaxt etmədi; mən uzun müddət bunu başa düşmədim; yalnız bu halı düzgün şərh etməyi və onun bəzi əvvəlki qeydlərinə əsasən müalicənin nəticəsini rekonstruksiya etməyi öyrəndikdən sonra anladım. Katartik iş tamamlandığı görünəndən sonra, qızda gözlənilmədən “transfer sevgisi” vəziyyəti yarandı; Breyer bunu artıq onun xəstəliyi ilə əlaqələndirmədi və çaşqınlıqla ondan geri çəkildi. Ona bu görünən uğursuzluğun xatırladılması açıq-aşkar narahat edici idi. Mənə qarşı davranışında o, bir müddət təqdir ilə sərt tənqid arasında dalğalandı, sonra gərgin vəziyyətlərdə heç vaxt əskik olmayan təsadüflər ortaya çıxdı və biz bir-birimizdən ayrıldıq.

Ümumi sinir gərginliyi formaları ilə məşğuliyyətimin daha bir nəticəsi oldu ki, mən katarsis texnikasını dəyişdim. Mən hipnozu tərk etdim və onu başqa bir üsulla əvəz etməyə çalışdım, çünki müalicəni histeroform vəziyyətlərlə məhdudlaşdırmağı aradan qaldırmaq istəyirdim. Həmçinin, təcrübəm artdıqca, hipnozun katarsis xidmətində tətbiqinə qarşı iki ağır etiraz yaranmışdı. Birincisi, xəstə ilə şəxsi münasibət pozulduğu zaman, ən gözəl nəticələr belə birdən-birə silinmiş kimi görünürdü. Onlar yenidən bərpa olunurdular, əgər barışma yolu tapılırdısa, lakin şəxsi affektiv əlaqənin bütün katartik işlərdən daha güclü olduğu öyrədilirdi və məhz bu amil nəzarətdən çıxırdı. Sonra bir gün belə bir təcrübə etdim ki, uzun müddətdir şübhələndiyim şeyi mənə parlaq işıqla göstərdi. Bir dəfə ən itaətkar xəstələrimdən birini, hipnozun ən qəribə fəndlərinə imkan verdiyi xəstəni, ağrı tutmasını onun səbəbinə qaytararaq əzabından azad edəndə, o, ayılarkən qollarını boynuma doladı. Xidmətçinin gözlənilmədən içəri girməsi bizi narahat edici mübahisədən qurtardı, lakin biz bundan sonra susqun razılıqla hipnotik müalicənin davamından imtina etdik. Mən bu təsadüfi hadisəni öz şəxsi cazibədarlığımın hesabına yazmayacaq qədər soyuqqanlı idim və hipnozun arxasında işləyən mistik elementin təbiətini indi dərk etdiyimi düşünürdüm. Onu aradan qaldırmaq və ya heç olmasa təcrid etmək üçün hipnozdan imtina etməli idim.

Lakin hipnoz katartik müalicəyə qeyri-adi xidmətlər göstərmişdi, çünki o, xəstələrin şüur sahəsini genişləndirir və onlara ayıq halda malik olmadıqları bir biliyi təqdim edirdi. Onu bu sahədə əvəz etmək asan görünmürdü. Bu çətinlikdə mənə Bernheymin yanında tez-tez müşahidə etdiyim bir təcrübə haqqında xatirə köməyə gəldi. Təcrübə obyekti somnambulizmdən ayılarkən, bu vəziyyət zamanı baş verən hadisələrə olan hər hansı xatirəni itirmiş kimi görünürdü. Lakin Bernheym iddia edirdi ki, o, əslində bilir və əgər o, onu xatırlamağa çağırarsa, hər şeyi bildiyinə təkid edərək, sadəcə bunu söyləməli olduğunu desə və əlini onun alnına qoysa, unudulmuş xatirələr həqiqətən geri qayıdır, əvvəlcə təmkinlə, sonra isə axın halında və tam aydınlıqla. Mən də eyni şəkildə etməyə qərar verdim. Xəstələrim də əks halda yalnız hipnozun onlara əlçatan etdiyi hər şeyi “bilməli” idilər və mənim təkidim və təşviqim, bəlkə də əl qoymaqla dəstəklənərək, unudulmuş faktları və əlaqələri şüura itələmək gücünə malik olmalı idi. Bu, hipnoz vəziyyətinə salmaqdan daha əziyyətli görünürdü, amma bəlkə də çox öyrədici idi. Beləliklə, mən hipnozdan imtina etdim və ondan yalnız xəstənin arxasında oturduğum, beləliklə onu gördüyüm, lakin özümün görülmədiyim bir divanda yerləşdirilməsini saxladım.

Gözləntim reallaşdı, hipnozdan azad oldum, lakin texnikanın dəyişməsi ilə katartik iş də öz simasını dəyişdi. Hipnoz, indi açılan və nəzəriyyəyə etibarlı əsas verən bir qüvvələr oyununu gizlətmişdi.

Xəstələrin xarici və daxili təcrübələrinə aid bu qədər faktı niyə unutmaları və təsvir olunan texnikanı onlara tətbiq etdikdə isə onları xatırlamaları necə mümkün idi? Bu suallara müşahidə tam cavab verdi. Bütün unudulmuş şeylər müəyyən cəhətdən narahat edici idi, ya qorxulu, ya ağrılı, ya da şəxsiyyətin tələbləri üçün utancverici idi. Öz-özünə belə bir fikir yaranırdı: məhz buna görə unudulmuşdu, yəni şüurda qalmamışdı. Onu yenidən şüurlu etmək üçün xəstədə müqavimət göstərən bir şeyi dəf etmək, onu itələmək və məcbur etmək üçün öz səyini sərf etmək lazım idi. Həkimin tələb etdiyi səy müxtəlif hallarda müxtəlif dərəcədə böyük idi, xatırlanmalı olan şeyin ağırlığı ilə düz mütənasib olaraq artırdı. Həkimin qüvvə sərfi açıq şəkildə xəstənin müqavimətinin ölçüsü idi. İndi yalnız özünün hiss etdiyi şeyi sözlərə çevirmək lazım idi və insan sıxışdırma nəzəriyyəsinin maliki olurdu.

Patogen proses indi asanlıqla rekonstruksiya edilə bilərdi. Ən sadə nümunədə qalmaq üçün, ruhi həyatda tək bir meyl ortaya çıxmışdı, lakin ona güclü digər meyllər qarşı çıxırdı. İndi yaranan ruhi konflikt bizim gözləntimizə görə belə getməli idi ki, iki dinamik kəmiyyət — məqsədlərimiz üçün onları həvəs və müqavimət adlandıraq — bir müddət ən güclü şüur iştirakı ilə bir-biri ilə mübarizə aparır, nəhayət həvəs rədd edilir, onun meylindən enerji yüklənməsi çəkilmiş olurdu. Bu, normal həll yolu olardı. Lakin nevrozda — hələ naməlum səbəblərdən — konflikt başqa nəticə tapmışdı. Mən, demək olar ki, ilk toqquşmada qəbuledilməz həvəs təhrikindən geri çəkilmişdi, ona şüura və birbaşa motor boşalmaya çıxışı bağlamışdı, lakin o, öz tam enerji yüklənməsini saxlamışdı. Mən bu prosesi sıxışdırma adlandırdım; bu, yenilik idi, ruhi həyatda ona bənzər heç nə tanınmamışdı. Bu, açıq-aydın, qaçış cəhdinə bənzəyən ilkin bir müdafiə mexanizmi idi, sonrakı normal hökm çıxarma həllinin yalnız bir öncüsü idi. Sıxışdırmanın ilk aktına əlavə nəticələr bağlanırdı. Birincisi, Mən, həmişə hazır olan sıxışdırılmış təhrikin hücumuna qarşı daimi bir səy, əks-yüklənmə ilə qorunmalı və bu zaman kasıblaşmalı idi, digər tərəfdən, sıxışdırılmış olan, indi şüursuz olan, dolanğıclı yollarla boşalma və əvəzedici doyum yarada və bu cür sıxışdırma niyyətini uğursuzluğa düçar edə bilərdi. Konversiya histeriyasında bu dolanğıclı yol bədən innervasiyasına aparırdı, sıxışdırılmış təhrik hər hansı bir yerdə üzə çıxır və simptomlar yaradırdı, bunlar da kompromis nəticələri idi, əvəzedici doyumlar, lakin Mənin müqaviməti ilə təhrif olunmuş və hədəfindən yayındırılmış.

Sıxışdırma nəzəriyyəsi nevrozların anlaşılmasının əsas sütununa çevrildi. Terapevtik vəzifə indi fərqli şəkildə müəyyənləşdirilməli idi, onun məqsədi artıq yanlış yola düşən affektin “boşaldılması” deyil, sıxışdırmaların açılması və onların, o vaxt rədd edilənin qəbulu və ya rəddi ilə nəticələnə bilən mühakimə fəaliyyətləri ilə əvəz edilməsi idi. Mən yeni vəziyyəti nəzərə alaraq, araşdırma və müalicə metodunu artıq katarsis deyil, psixoanaliz adlandırdım.

Sıxışdırmadan mərkəz kimi çıxış etmək olar və psixoanalitik təlimin bütün hissələrini onunla əlaqələndirmək olar. Əvvəlcə isə polemik məzmunlu bir qeyd etmək istəyirəm. Janetin fikrincə, histeriyalı xəstə, konstitusional zəiflik nəticəsində psixi aktlarını bir yerdə saxlaya bilməyən kasıb bir şəxs idi. Buna görə də o, psixi parçalanmaya və şüurun daralmasına uğradı. Psixoanalitik araşdırmaların nəticələrinə görə, bu fenomenlər dinamik amillərin, psixi konfliktin və həyata keçirilən sıxışdırmanın nəticəsi idi. Məncə, bu fərq kifayət qədər dərinə gedir və psixoanalizdə dəyərli olanın Janetin fikirlərinin mənimsənməsinə məhdudlaşdığını deyən təkrar-təkrar edilən söhbətlərə son qoymalıdır. Mənim təsvirim oxucuya göstərməlidir ki, psixoanaliz tarixi baxımdan Janetin tapıntılarından tamamilə asılı deyil, həm də məzmunca onlardan fərqlənir və onlardan çox uzağa gedir. Janetin işlərindən heç vaxt psixoanalizi humanitar elmlər üçün bu qədər vacib edən və ona ən ümumi marağı cəlb edən nəticələr çıxarılmazdı. Janetin özünü mən həmişə hörmətlə qarşılamışam, çünki onun kəşfləri Breyerin kəşfləri ilə xeyli dərəcədə üst-üstə düşürdü, onlar əvvəl edilmiş və sonra dərc olunmuşdu. Lakin psixoanaliz Fransada da müzakirə mövzusu olduqda, Janet pis davrandı, az məlumatlılıq göstərdi və çirkin arqumentlər istifadə etdi. Nəhayət, o, mənim gözümdə özünü biabır etdi və öz əsərinin dəyərini özü aşağı saldı, çünki “şüursuz” psixi aktlardan danışanda, bununla heç nə demək istəmədiyini, bunun sadəcə “bir danışma tərzi” olduğunu bildirdi.

Lakin psixoanaliz patogen sıxışdırmaların və qeyd edilməli olan digər hadisələrin öyrənilməsi nəticəsində “şüursuz” anlayışını ciddi qəbul etməyə məcbur oldu. Onun üçün hər şeydən əvvəl bütün psixi şeylər şüursuz idi, şüur keyfiyyəti sonra əlavə oluna və ya tamamilə yoxa çıxa bilərdi. Bu zaman insan, əlbəttə, “şüurlu” və “psixi” anlayışlarını eyni sayan və “şüursuz psixi şey” kimi bir absurdluğu təsəvvür edə bilmədiklərini iddia edən filosofların etirazı ilə qarşılaşdı. Lakin bu faydasız idi, insan çiyinlərini çəkərək filosofların bu idiosinkraziyasının (xüsusi həssaslığının) üstündən keçməli idi. Filosofların tanımadığı, insanın heç bir şey bilmədiyi və xarici aləmdəki hər hansı bir fakt kimi nəticə çıxarmalı olduğu belə təhriklərin tezliyi və gücü haqqında patologik material üzərindəki təcrübələr heç bir seçim qoymadı. Sonra insan, başqalarının həmişə etdiyi şeyi yalnız öz ruhi həyatında etdiyini irəli sürə bilərdi. Çünki insan digər şəxsə psixi aktlar aid edirdi, baxmayaraq ki, bu aktlar haqqında birbaşa şüura malik deyildi və onları ifadələr və hərəkətlərdən təxmin etməli idi. Lakin başqası üçün doğru olan şey, öz şəxsiyyəti üçün də ədalətli olmalıdır. Əgər bu arqumenti daha da irəli aparıb, öz gizli aktlarının ikinci bir şüura aid olduğunu nəticə çıxarmaq istəsək, haqqında heç bir şey bilmədiyimiz, şüursuz bir şüur konsepsiyası ilə üzləşirik; bu isə şüursuz psixi şeyin mövcudluğunu qəbul etməyə nisbətən heç bir üstünlük deyil. Lakin digər filosoflarla birlikdə, patologik hadisələri qəbul etdiyimizi, lakin bunlara əsaslanan aktların psixi deyil, “psixoid” adlandırılmalı olduğunu desək, fərq məhsuldar olmayan bir söz mübahisəsinə gəlir; bu mübahisədə isə “şüursuz psixi” ifadəsinin saxlanması ən məqsədəuyğun qərar olar. Bu şüursuzun özündə nə olduğu sualı, sonra, şüurlunun nə olduğu haqqındakı digər, daha əvvəlki sualdan daha ağıllı və daha ümidverici deyil.

Psixoanalizin qəbul etdiyi şüursuzu daha da təsnif etməyə, onu “şüuröncəsi” və “əsl şüursuz”a ayırmağa necə gəldiyini qısa şəkildə təsvir etmək daha çətin olardı. Təcrübənin birbaşa ifadəsi olan nəzəriyyələri, materialın öhdəsindən gəlmək üçün faydalı olan və birbaşa müşahidə predmeti ola bilməyən münasibətlərə aid olan fərziyyələrlə tamamlamağın məşru göründüyünü qeyd etmək kifayət edər. Daha qədim elmlərdə də adətən eyni cür davranılır. Şüursuzun təsnifatı, psixi aparatın bir sıra instansiyalardan və ya sistemlərdən qurulduğunu təsəvvür etmək cəhdi ilə əlaqəlidir; bu instansiyaların bir-biri ilə əlaqəsi haqqında məkan ifadələri ilə danışılır, lakin real beyin anatomiyası ilə əlaqə axtarılmır. (Sözdə topik nöqteyi-nəzər.) Belə və bənzər təsəvvürlər psixoanalizin spekulyativ üst quruluşuna aiddir; burada hər bir hissə, qeyri-kafi olduğu sübut edildikdə, zərər və təəssüf hissi olmadan qurban edilə və ya dəyişdirilə bilər. Müşahidəyə daha yaxın olan şeylər haqqında danışmaq üçün kifayət qədər material qalır.

Mən artıq qeyd etmişəm ki, nevrozun səbəblərini və əsaslarını axtaran tədqiqat, getdikcə artan tezliklə, şəxsin cinsi təhrikləri ilə cinsəlliyə qarşı müqavimətlər arasındakı konfliktlərə gətirib çıxarırdı. Cinsəlliyin sıxışdırılmasının baş verdiyi və simptomların sıxışdırılanın əvəzedici formaları kimi mənşə aldığı patogen vəziyyətləri axtararkən, xəstənin həyatının daha erkən dövrlərinə geri aparılırdı və nəhayət onun ilk uşaqlıq illərinə gəlib çıxılırdı. Şairlərin və insanları tanıyanların həmişə iddia etdikləri kimi, bu erkən həyat dövrünün təəssüratları, əksər hallarda amneziyaya uğrasalar da, fərdin inkişafında silinməz izlər qoyduqları, xüsusilə də gələcək nevroz xəstəlikləri üçün predispozisiyanı müəyyən etdikləri ortaya çıxdı. Lakin bu uşaqlıq təcrübələrində həmişə cinsi oyanmalar və onlara qarşı reaksiyalar söhbət getdiyi üçün, bu, yenilik idi və insanların ən güclü qərəzli fikirlərindən birinə zidd olan uşaq cinsəlliyi faktı ilə üzləşdi. Uşaqlıq “günahsız” olmalı, cinsi istəklərdən azad olmalı və “şəhvaniyyət” şeytanı ilə mübarizə yalnız pubertatın fırtına və coşğusu ilə başlamalı idi. Uşaqlarda bəzən müşahidə edilən cinsi fəaliyyətlər, degenerasiya, vaxtından əvvəl pozulma və ya təbiətin qəribə bir kaprizi kimi qəbul edilirdi. Psixoanalizin araşdırmalarından çox azı, cinsi funksiyanın həyatın başlanğıcından mövcud olduğunu və uşaqlıqda vacib hadisələrdə özünü göstərdiyi iddiası qədər ümumi rədd etmə və qəzəb partlayışına səbəb olmamışdır. Ancaq heç bir başqa analitik kəşf bu qədər asan və tam şəkildə sübut edilə bilməz.

Uşaq cinsəlliyinin qiymətləndirilməsinə daha da dərinləşməzdən əvvəl, bir müddət aludə olduğum və tezliklə bütün işim üçün fəlakətli ola biləcək bir səhvə toxunmalıyam. O vaxtki texniki üsulumun təzyiqi altında xəstələrimin əksəriyyəti uşaqlıqdan yetkin biri tərəfindən cinsi başdan çıxarılmaya aid səhnələri təkrar canlandırdılar. Qadın xəstələrdə başdan çıxaranın rolu demək olar ki, həmişə ataya aid idi. Bu məlumatlara inandım və beləliklə, uşaqlıqda cinsi başdan çıxarma təcrübələrində sonrakı nevrozun mənbələrini tapdığımı fərz etdim. Belə ataya, dayıya və ya böyük qardaşa olan əlaqələrin yaddaşın etibarlı olduğu illərə qədər davam etdiyi bəzi hallar mənim etimadımı gücləndirdi. Əgər kimsə mənim asan inamıma şübhə ilə başını silkələmək istəsəydi, ona tamamilə haqsız deməzdim, lakin qeyd etmək istəyirəm ki, hər gün qarşıma çıxan çoxlu yeniliklərə qarşı qərəzsiz və qəbul edici qalmağı təmin etmək üçün tənqidimi məqsədyönlü şəkildə məhdudlaşdırdığım dövr idi. Sonra bu başdan çıxarma səhnələrinin heç vaxt baş vermədiyini, yalnız xəstələrimin uydurduğu və bəlkə də özümün onlara təlqin etdiyim fantaziyalar olduğunu anlamaq məcburiyyətində qaldığımda, bir müddət çaşqın qaldım. Texnikama və onun nəticələrinə olan etimadım ağır zərbə aldı; mən bu səhnələri düzgün hesab etdiyim texniki yolla əldə etmişdim və onların məzmunu araşdırmama əsas olan simptomlarla aydın əlaqədə idi. Özümü ələ aldıqda, təcrübəmdən doğru nəticələr çıxardım: nevroz simptomları birbaşa real hadisələrə deyil, arzu fantaziyalarına bağlı idi və nevroz üçün psixi reallıq maddi reallıqdan daha çox əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu gün də xəstələrimə o başdan çıxarma fantaziyalarını təlqin etdiyimi, "sugestiyaya" məruz qoyduğumu düşünmürəm. Orada ilk dəfə sonralar çox böyük əhəmiyyət qazanacaq, lakin mən tərəfindən hələ belə fantastik örtük altında tanınmayan Edip kompleksi ilə qarşılaşdım. Uşaqlıqda başdan çıxarmanın etiologiyada öz payı qorunub saxlanıldı, baxmayaraq ki, daha mülayim miqyasda. Lakin başdan çıxaranlar əksər hallarda böyük uşaqlar idi.

Deməli, mənim səhvim, Livinin nəqlinə görə Roma kralları dövrünün əfsanəvi tarixini, acınacaqlı və çox vaxt ləyaqətsiz dövr və şəraitin xatirəsinə qarşı reaksiya təşəkkülü kimi deyil, tarixi həqiqət kimi qəbul edən birinin səhvi ilə eyni idi. Səhvin aydınlaşmasından sonra uşaq cinsi həyatının öyrənilməsinə yol açıq idi. Beləliklə, psixoanalizi başqa bir elm sahəsinə tətbiq etmək, onun məlumatlarından bioloji prosesin indiyə qədər naməlum bir hissəsini təxmin etmək mümkün oldu.

Cinsi funksiya əvvəldən mövcud idi, əvvəlcə digər həyati funksiyalara söykənirdi və sonra onlardan asılılıqdan qurtuldu; yetkinin normal cinsi həyatı kimi tanınan şeyə çevrilənə qədər uzun və mürəkkəb bir inkişaf yolu keçməli idi. O, əvvəlcə erogen bədən zonalarından asılı olan, qismən əks cütlüklər şəklində (sadizm-mazoxizm, baxmaq həvəsi-nümayiş etdirmə həvəsi) ortaya çıxan, bir-birindən müstəqil olaraq həzz almağa yönələn və obyekti əsasən öz bədənində tapılan bir sıra həvəs komponentlərinin fəaliyyəti kimi ifadə olundu. Deməli, o, əvvəlcə mərkəzləşməmiş və əsasən avtoerotik idi. Sonralar onun daxilində birləşmələr baş verdi; ilk təşkilat mərhələsi oral komponentlərin üstünlüyü altında idi, sonra sadistik-anal faza gəldi və yalnız gec nail olunan üçüncü faza genitaliyanın üstünlüyünü gətirdi, bununla da cinsi funksiya çoxalma xidmətinə keçdi. Bu inkişaf zamanı bəzi həvəs hissələri bu son məqsəd üçün yararsız sayılaraq kənara qoyuldu və ya başqa məqsədlərə yönəldildi, digərləri isə hədəflərindən sapdırıldı və genital təşkilata keçirildi. Mən cinsi həvəslərin enerjisini — və yalnız bunları — libido adlandırdım. İndi mən libidonun təsvir olunan inkişafı həmişə mükəmməl şəkildə keçmədiyini fərz etməli idim. Bəzi komponentlərin həddindən artıq güclü olması və ya erkən doyum təcrübələri nəticəsində inkişaf yolunun müəyyən nöqtələrində libidonun fiksasiyası baş verir. Sonradan baş verən sıxışdırma halında libido bu nöqtələrə geri qayıdır (geriləmə) və simptomun ortaya çıxması da həmin nöqtələrdən baş verir. Sonrakı bir baxış əlavə etdi ki, fiksasiya nöqtəsinin yerləşməsi nevroz növünün seçilməsi və sonradan yaranan xəstəliyin forması üçün də həlledici əhəmiyyət kəsb edir.

Libidonun təşkilatlanması prosesi ilə yanaşı, ruhi həyatda böyük rol oynayan obyektin tapılması prosesi də gedir. Autoerotizm mərhələsindən sonra ilk sevgi obyekti hər iki cins üçün anadır; onun qidalandırıcı orqanı ilkin mərhələdə ehtimal ki, öz bədənindən fərqləndirilməmişdir. Sonra, lakin hələ uşaqlıq illərində, Edip kompleksinin münasibəti qurulur; bu münasibətdə oğlan cinsi istəklərini ana şəxsiyyətinə yönəldir və rəqib kimi atasına qarşı düşmən təhriklər inkişaf etdirir. Analoji şəkildə kiçik qız da özünü tənzimləyir; Edip kompleksinin bütün dəyişiklikləri və ardıcıllıqları əhəmiyyət kəsb edir, doğuşdan gələn biseksual konstitusiya özünü büruzə verir və eyni anda mövcud olan istəklərin sayını artırır. Uşağın cinslər arasındakı fərqlər haqqında aydınlıq qazanması bir müddət çəkir; bu cinsi axtarış dövründə o, öz bədən təşkilatının qüsurlarından asılı olaraq doğru və yanlış məlumatları qarışdıran və cinsi həyatın problemlərini (Sfinksin tapmacası: uşaqlar haradan gəlir?) həll edə bilməyən tipik cinsi nəzəriyyələr yaradır. Beləliklə, uşağın ilk obyekt seçimi insest xarakterlidir. Burada təsvir olunan bütün inkişaf prosesi sürətlə başa çatır. İnsan cinsi həyatının ən qəribə xüsusiyyəti onun arasında fasilə olan iki mərhələli başlanğıcıdır. Dörd və beş yaşlarında cinsi həyat ilk zirvəsinə çatır, lakin sonra cinsəlliyin bu erkən çiçəklənməsi solur, əvvəllər canlı olan istəklər sıxışdırmaya məruz qalır və pubertata qədər davam edən latentlik dövrü başlayır; bu dövrdə əxlaqın, utancın və iyrənmənin reaksiya formaları qurulur. Cinsi inkişafın iki mərhələliliyi bütün canlılar arasında yalnız insana məxsus görünür; bu, bəlkə də onun nevroza meylliliyinin bioloji şərtidir. Pubertat ilə erkən dövrdəki istəklər və obyekt yüklənmələri, həmçinin Edip kompleksinin duyğu bağları yenidən canlanır. Pubertatın cinsi həyatında erkən dövrdəki təsirlər ilə latentlik dövründəki ləngimələr bir-biri ilə mübarizə aparır. Uşaqlıq cinsi inkişafının zirvəsində genital təşkilatlanmanın bir növü qurulmuşdu, lakin burada yalnız kişi genital orqanı rol oynayırdı, qadın genital orqanı isə kəşf edilməmiş qalmışdı (təxminən fallik üstünlük adlanan hal). O vaxtlar cinslər arasındakı ziddiyyət hələ kişi və ya qadın adlanmırdı, əksinə: penis sahibi olmaq və ya kastre edilmiş olmaq. Buradan irəli gələn kastrasiya kompleksi xarakterin və nevrozun formalaşmasında son dərəcə əhəmiyyətli rol oynayır.

İnsan cinsi həyatı haqqında tapıntılarımın bu qısa təqdimatında, başa düşülməni asanlaşdırmaq üçün müxtəlif vaxtlarda yaranan və 'Cinsəllik nəzəriyyəsi haqqında üç məqalə' əsərimin ardıcıl nəşrlərinə əlavə və ya düzəliş kimi daxil olan materialları çox vaxt birləşdirmişəm. Ümid edirəm ki, bu mətndən cinsəllik anlayışının tez-tez vurğulanan və mübahisə doğuran genişlənməsinin nədən ibarət olduğunu asanlıqla anlamaq olar. Bu genişlənmə ikiqatdır. Birincisi, cinsəllik genital orqanlarla olan çox dar əlaqələrindən azad edilir və ikincili olaraq çoxalma xidmətinə keçən, həzz axtaran daha geniş bir bədən funksiyası kimi təqdim olunur; ikincisi, cinsi təhriklərə dilimizdə çoxmənalı 'sevgi' sözü ilə ifadə olunan sadəcə həssas və dostluq xarakterli təhriklər də aid edilir. Lakin məncə, bu genişləndirmələr yenilik deyil, bərpa əməlidir; onlar bizim özümüzü inandırdığımız, anlayışın məqsədəuyğun olmayan daraldılmalarının ləğv edilməsi deməkdir. Cinsəlliyin genital orqanlardan ayrılması bizə uşaqların və perverslərin cinsi fəaliyyətini normal böyüklərin fəaliyyəti ilə eyni baxış bucağından nəzərdən keçirməyə imkan verir; əvvəllər birincisi tamamilə nəzərə alınmırdı, ikincisi isə əxlaqi qəzəblə, lakin başa düşülmədən qarşılanırdı. Psixoanalitik baxış bucağından ən qəribə və ən iyrənc perversiyalar belə, genital üstünlükdən yayınmış və libidonun inkişafının erkən dövrlərində olduğu kimi müstəqil şəkildə həzz axtaran cinsi hissəvi həvəslərin ifadəsi kimi izah olunur. Bu perversiyaların ən vacibi olan homoseksuallıq bu adı demək olar ki, layiq deyil. Bu, konstitusional biseksuallığa və fallik üstünlüyün təsirinin davamına aid edilir; psixoanaliz vasitəsilə hər kəsdə homoseksual obyekt seçiminin bir hissəsini aşkar etmək olar. Uşaqları "polimorf pervers" adlandırdıqda, bu yalnız ümumi istifadə olunan ifadələrlə edilmiş bir təsvir idi; bununla heç bir mənəvi qiymətləndirmə ifadə edilməməli idi. Belə dəyər hökmləri psixoanalizdən tamamilə uzaqdır.

İddia edilən genişləndirmələrdən digəri, bütün bu həssas hiss təhriklərinin əslində sonradan "məqsədi ləngidilmiş" və ya "sublimasiya olunmuş" tam cinsi meyllər olduğunu göstərən psixoanalitik tədqiqata istinadla əsaslandırılır. Cinsi həvəslərin bu təsirlənə bilməsi və yönləndirilə bilməsi, onların müxtəlif mədəni nailiyyətlər üçün istifadə oluna bilməsinə əsaslanır; bu nailiyyətlərə onlar ən əhəmiyyətli töhfələri verirlər.

Uşağın cinsəlliyi haqqında şaşırtıcı araşdırmalar əvvəlcə böyüklərin analizi ilə əldə edilmişdi, lakin daha sonra, təxminən 1908-ci ildən başlayaraq, uşaqlar üzərində birbaşa müşahidələr vasitəsilə bütün təfərrüatları və istənilən miqyasda təsdiqlənə bildi. Uşaqların normal cinsi fəaliyyətlərinə əmin olmaq həqiqətən o qədər asandır ki, insanların bu faktları necə nəzərdən qaçırdığını və aseksual uşaqlıq haqqında arzu əfsanəsini bu qədər uzun müddət necə davam etdirdiklərini təəccüblə soruşmalı olursan. Bu, əksər böyüklərin öz uşaqlıqlarına olan amneziyası ilə əlaqəli olmalıdır.

Müqavimət və sıxışdırma, şüursuz, cinsi həyatın etioloji əhəmiyyəti və uşaqlıq təcrübələrinin vacibliyi haqqında təlimlər psixoanalitik təlim binasının əsas tərkib hissələridir. Təəssüf edirəm ki, burada yalnız ayrı-ayrı hissələri təsvir edə bildim, onların necə birləşdiyini və bir-birinə necə keçdiyini göstərə bilmədim. İndi analitik metodun texnikasında tədricən baş verən dəyişikliklərə müraciət etmək vaxtıdır.

İlk tətbiq olunan müqavimətin təzyiq və təsdiq yolu ilə aşılması, həkimə gözlədikləri haqqında ilkin istiqamətlər vermək üçün zəruri idi; lakin uzun müddət ərzində bu, hər iki tərəf üçün çox yorucu idi və bəzi aydın şübhələrdən azad görünmürdü. Beləliklə, o, müəyyən mənada onun əksi olan başqa bir metodla əvəz olundu. Xəstəni müəyyən bir mövzu haqqında bir şey deməyə vadar etmək əvəzinə, indi ondan sərbəst "assosiasiyaya" qovuşması tələb olundu, yəni o, hər hansı bir şüurlu məqsəd təsəvvüründən çəkindikdə, ağlına gələn hər şeyi deməli idi. Yalnız o, özünü müşahidəsinin verdiyi hər şeyi həqiqətən də bildirməyi öhdəsinə götürməli və tək-tək fikirləri əhəmiyyətsiz, aid deyil və ya tamamilə mənasız olduqlarını bildirən motivlərlə aradan qaldırmaq istəyən tənqidi etirazlara boyun əyməməli idi.

Bildirişdə səmimiyyət tələbinin açıq şəkildə təkrarlanması lazım deyildi, çünki bu, analitik müalicənin şərti idi.

Psixoanalitik əsas qaydaya riayət edilməklə sərbəst assosiasiya metodunun, gözləniləni, yəni sıxışdırılmış və müqavimətlərdən uzaq saxlanılan materialı şüura çatdırmağı bacarması qəribə görünə bilər. Lakin nəzərə alınmalıdır ki, sərbəst assosiasiya həqiqətən sərbəst deyil. Xəstə, düşüncə fəaliyyətini müəyyən bir mövzuya yönəltməsə belə, analitik vəziyyətin təsiri altında qalır. Onun ağlına bu vəziyyətlə əlaqəli olmayan heç nə gəlməyəcəyini fərz etmək haqqımız var. Onun sıxışdırılmışın təkrar istehsalına qarşı müqaviməti indi iki şəkildə ifadə olunacaq. Birincisi, psixoanalitik əsas qaydanın hədəflədiyi həmin tənqidi etirazlar vasitəsilə. Lakin o, qaydaya riayət edərək bu maneələri aşarsa, müqavimət başqa bir ifadə tapır. O, analizə edilənə heç vaxt sıxışdırılmışın özü deyil, yalnız ona işarə kimi yaxın olan bir şeyin ağlına gəlməsini təmin edəcək və müqavimət nə qədər böyükdürsə, bildiriləcək əvəzedici fikir axtarılan əsl şeydən bir o qədər uzaqlaşacaq. Toplanaraq, lakin səy göstərmədən dinləyən və təcrübəsi ilə ümumiyyətlə gələcəyə hazırlaşan analitik, xəstənin ortaya çıxardığı materialı iki imkanla qiymətləndirə bilər. Ya az müqavimətlə işarələrdən sıxışdırılmışın özünü təxmin etməyi bacarır, ya da daha güclü müqavimətlə mövzudan uzaqlaşan kimi görünən fikirlərdən bu müqavimətin xarakterini tanıyır və sonra bunu xəstəyə bildirir. Müqavimətin üzə çıxarılması onun aradan qaldırılmasına doğru atılan ilk addımdır. Beləliklə, analitik iş çərçivəsində, uğurla tətbiq edilməsi takt və təcrübə tələb etsə də, öyrənilməsi çətin olmayan bir şərhləmə sənəti yaranır. Sərbəst assosiasiya metodunun əvvəlki metoddan böyük üstünlükləri var, bunlar yalnız səy qənaəti ilə məhdudlaşmır. Bu metod təhlil olunan şəxsə ən az məcburiyyət tətbiq edir, real indiki ilə əlaqəni heç vaxt itirmir, nevrozun strukturunda heç bir məqamın gözdən qaçırılmamasına və öz gözləntilərimizin ona yeridilməməsinə geniş zəmanət verir. Bu metodda təhlilin gedişini və materialın düzülüşünü əsasən xəstənin özü müəyyən edir, buna görə də ayrı-ayrı simptomların və komplekslərin sistemli işlənməsi mümkün olmur. Hipnotik və ya tələb edən prosedur zamanı baş verənlərin əksinə olaraq, bir-biri ilə bağlı olan məlumatlar müxtəlif vaxtlarda və müalicənin müxtəlif mərhələlərində əldə edilir. Həqiqətən mövcud olmamalı olan dinləyici üçün analitik müalicə tamamilə qaranlıq və anlaşılmaz olardı.

Metodun digər bir üstünlüyü ondadır ki, o, əslində heç vaxt uğursuzluğa uğramamalıdır. Əgər insan fikirlərinə qoyduğu tələbləri buraxsa, nəzəri olaraq hər zaman bir fikirə gəlmək mümkün olmalıdır. Lakin belə bir uğursuzluq tamamilə qanunauyğun olaraq yalnız bir halda baş verir, lakin məhz bu təcrid olunmuşluq sayəsində həmin hal da şərhlə edilə bilər.

İndi mən təhlilin obrazına əsas bir xüsusiyyət əlavə edən və texniki və nəzəri baxımdan ən böyük əhəmiyyət kəsb edən bir məqamın təsvirinə yaxınlaşıram. Hər analitik müalicədə həkimin müdaxiləsi olmadan xəstənin analitikin şəxsiyyətinə qarşı intensiv hisslə bağlılığı yaranır ki, bu da real şəraitdə heç bir izah tapa bilməz. Bu bağlılıq müsbət və ya mənfi təbiətdədir və ehtiraslı, tam şəhvani aşiqlikdən üsyan, qəzəb və nifrətin ekstremal ifadəsinə qədər dəyişir. Qısaldılmış şəkildə "transfer" adlanan bu fenomen xəstədə tezliklə sağalma istəyinin yerini tutur və nə qədər ki, mehriban və mülayimdir, həkim təsirinin daşıyıcısı və ortaq analitik işin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Sonralar, o, ehtiraslı olduqda və ya düşmənçiliyə çevrildikdə, müqavimətin əsas alətinə çevrilir. Onda da baş verir ki, transfer xəstənin fikir fəaliyyətini zəiflədir və müalicənin uğurunu təhlükə altına alır. Lakin ondan yayınmağa çalışmaq mənasız olardı; transfersiz təhlil qeyri-mümkündür. Təhlilin transferi yaratdığına və onun yalnız təhlildə rast gəlinməsinə inanmaq olmaz. Transfer təhlil tərəfindən yalnız üzə çıxarılır və təcrid olunur. O, ümumi insan fenomenidir, hər bir həkim təsirinin uğurunu həll edir, hətta ümumiyyətlə bir şəxsin insan mühiti ilə olan münasibətlərinə hökm edir. Onun içərisində hipnotizatorların təlqinə uyğunluq (Suggerierbarkeit) adlandırdıqları, hipnotik rabitənin daşıyıcısı olan və katartik metodun da qeyri-proqnozlaşdırıla bilməzliyindən şikayət etdiyi eyni dinamik amili asanlıqla tanımaq olar. Bu hisslərin transfer edilməsinə meyllilik çatışmayan və ya tamamilə mənfi olduğu yerlərdə, məsələn, dementia praecox və paranoyada, xəstəyə psixoloji təsir göstərmək imkanı da aradan qalxır.

Psixoanalizin də digər psixoterapevtik metodlar kimi təlqin (suggeriya) vasitəsi ilə işləməsi tamamilə doğrudur. Lakin fərq ondadır ki, burada təlqinə və ya transferə terapevtik uğur haqqında qərar vermək səlahiyyəti verilmir. Əksinə, o, xəstəni psixi iş görməyə, yəni öz transfer müqavimətlərini aradan qaldırmağa, bu da onun psixi iqtisadiyyatında daimi dəyişiklik deməkdir, hərəkətə gətirmək üçün istifadə olunur. Transfer analitik tərəfindən xəstəyə şüurlu şəkildə açıqlanır; ona öz transfer davranışında uşaqlığının sıxışdırılmış dövründəki ən erkən obyekt yüklənmələrindən qaynaqlanan hissi münasibətləri yenidən yaşadığına inandırılaraq həll edilir. Belə bir dəyişiklik nəticəsində transfer müqavimətin ən güclü silahından analitik müalicənin ən yaxşı vasitəsinə çevrilir. Buna baxmayaraq, onun idarə edilməsi analitik texnikanın həm ən çətin, həm də ən vacib hissəsi olaraq qalır.

Sərbəst assosiasiya üsulunun və ona əsaslanan yozum sənətinin köməyi ilə psixoanaliz, görünüşdə praktik əhəmiyyət kəsb etməyən, lakin əslində elmi sahədə tamamilə yeni mövqe və nüfuz qazanmasına səbəb olan bir nailiyyət əldə etdi. Yuxuların mənalı olduğunu sübut etmək və onların mənasını tapmaq mümkün oldu. Klassik qədim dövrdə yuxular gələcəyin xəbərçisi kimi yüksək qiymətləndirilirdi; müasir elm yuxu haqqında heç nə bilmək istəmədi, onu batil inanclara buraxdı və onu sadəcə “fiziki” bir akt, yuxu halında olan psixi həyatın bir növ titrəyişi kimi izah etdi. Ciddi elmi iş görmüş birinin “yuxu yozanı” kimi çıxış etməsi qeyri-mümkün görünürdü. Lakin insan yuxunun belə bir qınanmasına əhəmiyyət verməsə, onu anlaşılmamış nevrotik simptom, sayıqlama və ya məcburi ideya kimi qəbul etsə, onun görünən məzmunundan yayınaraq və ayrı-ayrı obrazlarını sərbəst assosiasiyanın obyektlərinə çevirsə, başqa bir nəticəyə gələr. Yuxu görənin çoxsaylı fikirləri sayəsində insan, artıq absurd və ya qarışıq adlandırıla bilməyən, tam dəyərli psixi fəaliyyətə uyğun gələn və manifest yuxunun yalnız təhrif olunmuş, qısaltılmış və yanlış tərcüməsinin (adətən vizual obrazlara tərcümənin) olduğu bir düşüncə quruluşu haqqında məlumat əldə edir. Bu latent yuxu düşüncələri yuxunun mənasını ehtiva edir, manifest yuxu məzmunu isə yalnız bir aldatmaca, bir fasad idi; assosiasiya ona bağlana bilərdi, lakin yozum yox.

İndi insan, yuxu əmələgəlməsinin bir hərəkətverici qüvvəsi olub-olmadığı, hansı şəraitdə baş verdiyi, həmişə mənalı olan yuxu fikirlərinin çox vaxt mənasız yuxuya necə çevrildiyi və s. kimi bir sıra sualların cavablandırılması qarşısında qalır.

1900-cü ildə dərc etdiyim “Yuxuların yozumu” əsərində bütün bu problemləri həll etməyə çalışmışam. Bu araşdırmadan yalnız ən qısa bir hissə burada yer tapa bilər: Yuxu təhlilindən əldə edilən latent yuxu fikirlərini araşdırdıqda, onlardan birinin digər anlaşıqlı və yuxu görənin yaxşı tanıdığı fikirlərdən kəskin şəkildə fərqləndiyini görürük. Bu digərləri oyanıq həyatının qalıqlarıdır (gündüz qalıqları); təcrid olunmuş olan isə çox vaxt yuxu görənin oyanıq həyatına yad olan, buna görə də onun təəccüblə və ya qəzəblə inkar etdiyi, çox vaxt xoşagəlməz bir istək təhrikini tanıyır. Bu təhrik yuxunun əsl yaradıcısıdır, yuxunun istehsalı üçün enerji sərf edib və gündüz qalıqlarını material kimi istifadə edib; belə yaranan yuxu onun üçün doyum vəziyyətini təmsil edir, onun istəyinin yerinə yetirilməsidir. Yuxu vəziyyətinin təbiətində onu qeyd edən bir şey olmasaydı, bu proses mümkün olmazdı. Yuxunun psixi şərti, Mənin yuxu istəyinə uyğunlaşması və həyatın bütün maraqlarından yüklənmələrin geri çəkilməsidir; eyni zamanda hərəkətə keçid yolları bağlandığı üçün, Mən adətən sıxışdırmaları qorumaq üçün sərf etdiyi səyi azalda bilər. Şüursuz təhrik, yuxu vasitəsilə şüura çıxmaq üçün bu gecəlik sıxışdırma zəifləməsindən istifadə edir. Lakin Mənin sıxışdırma müqaviməti yuxuda da ləğv edilməmiş, yalnız azalmışdır. Onun bir qalığı yuxu senzurası kimi qalır və şüursuz istək təhrikinə özünə uyğun olan formalarla ifadə olunmağı qadağan edir. Yuxu senzurasının sərtliyi nəticəsində latent yuxu fikirləri, yuxunun qadağan olunmuş mənasını tanınmaz hala gətirən dəyişikliklərə və zəifləmələrə tabe olmalı olurlar. Bu, manifest yuxunun ən nəzərə çarpan xüsusiyyətlərini borclu olduğu yuxu təhrifinin izahıdır. Buna görə də “Yuxu (sıxışdırılmış) bir istəyin (örtülü) yerinə yetirilməsidir” cümləsinin haqlılığı mövcuddur. Biz artıq yuxunun nevrotik simptom kimi qurulduğunu görürük; o, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin tələbi ilə Məndəki senzura edən qüvvənin müqaviməti arasında kompromis quruluşudur. Eyni mənşə nəticəsində o, simptom kimi anlaşılmazdır və eyni dərəcədə yozuma ehtiyac duyur.

Yuxu görmənin ümumi funksiyasını tapmaq asandır. Onun məqsədi, oyandırıcı xarici və ya daxili qıcıqları bir növ sakitləşdirmə yolu ilə dəf etmək və beləliklə yuxunu pozulmalardan qorumaqdır. Xarici qıcıq yenidən şərh edilməklə və hər hansı zərərsiz vəziyyətə toxunmaqla dəf olunur; yatan şəxs isə həvəs tələbinin daxili qıcığına icazə verir və yuxu quruluşu vasitəsilə onun ödənişinə imkan verir, ta ki, latent yuxu düşüncələri senzura tərəfindən idarə olunmağa tabe olmasın. Lakin bu təhlükə yaxınlaşarsa və yuxu çox aydın olarsa, yatan şəxs yuxunu kəsir və qorxaraq oyanır (təşviş yuxusu). Xarici qıcıq o qədər güclü olduqda, artıq dəf edilə bilmədikdə, eyni yuxu funksiyasının çatışmazlığı baş verir (oyandırıcı yuxu). Yuxu senzurasının iştirakı ilə gizli düşüncələri manifest yuxu məzmununa çevirən prosesi mən yuxu işlənməsi adlandırmışam. O, şüuröncəsi düşüncə materialının özünəməxsus emalı ilə əlaqədardır; bu emalda onun tərkib hissələri sıxlaşdırılır, psixi vurğuları yerdəyişdirilir, bütün məzmun sonra vizual təsvirlərə çevrilir, dramatikləşdirilir və yanlış başa düşülən ikinci dərəcəli işlənmə ilə tamamlanır. Yuxu işlənməsi, psixi həyatın daha dərin, şüursuz qatlarında baş verən proseslərin əla nümunəsidir; bu proseslər bizə məlum olan normal düşüncə proseslərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. O, həmçinin bir sıra arxaik xüsusiyyətləri üzə çıxarır, məsələn, burada üstünlük təşkil edən cinsi simvolikadan istifadə, ki, sonradan zehni fəaliyyətin digər sahələrində də aşkar edilmişdir.

Şüursuz həvəs təhriki yuxunun gündüz qalıqları, yəni oyanıq həyatın həll olunmamış maraqları ilə birləşdikdə, onun yaratdığı yuxuya analitik iş üçün ikiqat dəyər qazandırır. Şərh edilmiş yuxu bir tərəfdən sıxışdırılmış bir istəyin yerinə yetirilməsi kimi özünü göstərir, digər tərəfdən isə gündüzün şüuröncəsi düşüncə fəaliyyətini davam etdirə və istənilən məzmunla dolmuş ola bilər; bir niyyətə, xəbərdarlığa, mülahizəyə və yenidən bir istəyin yerinə yetirilməsinə ifadə verə bilər. Analiz onu hər iki istiqamətdə istifadə edir: həm təhlil olunan şəxsin şüurlu, həm də şüursuz proseslərinin öyrənilməsi üçün. Həmçinin, yuxunun uşaqlıq həyatının unudulmuş materialına əlçatan olması faktından üstünlük əldə edir, belə ki, uşaq amneziyası adətən yuxuların şərhinə əsasən aradan qaldırılır. Yuxu burada əvvəllər hipnoza yüklənmiş olan bir hissəni yerinə yetirir. Mənə tez-tez aid edilən, bütün yuxuların cinsi məzmunu olduğu və ya cinsi həvəslərə əsaslandığı iddiasını heç vaxt irəli sürməmişəm. Aclıq, susuzluq və ifrazat tələbinin də hər hansı sıxışdırılmış cinsi və ya eqoist təhrik kimi doyum yuxuları yaratdığını görmək asandır. Kiçik uşaqlarda bizim yuxu nəzəriyyəmizin düzgünlüyünü yoxlamaq üçün əlverişli bir imtahan mövcuddur. Burada, müxtəlif psixi sistemlər hələ kəskin şəkildə ayrılmadığı, sıxışdırmalar hələ dərinləşmədiyi zaman, tez-tez gündüz qalan istək təhriklərinin açıq yerinə yetirilməsindən başqa bir şey olmayan yuxulara rast gəlinir. İmperativ ehtiyacların təsiri altında böyüklər də belə uşaq tipində yuxular yarada bilərlər.

Yuxu şərhi kimi, analiz də insanlarda çox rast gəlinən kiçik səhvlər və simptomatik hərəkətlərin öyrənilməsindən istifadə edir; bu mövzuya 1904-cü ildə ilk dəfə kitab kimi nəşr olunan “Gündəlik həyatın psixopatologiyasına aid” tədqiqatımı həsr etmişəm. Bu çox oxunan əsərin məzmunu, bu hadisələrin təsadüfi olmadığını, fizioloji izahlardan kənara çıxdığını, mənalı və şərh oluna bilən olduğunu və nəhayət saxlanılan və ya sıxışdırılmış təhriklərə və niyyətlərə işarə etdiyini sübut etməkdir. Yuxu şərhi və bu tədqiqatın əsas dəyəri analitik işə göstərdikləri dəstəkdə deyil, onların başqa bir xüsusiyyətindədir. İndiyə qədər psixoanaliz yalnız patologik hadisələrin həllinə məşğul olmuş və onların izahı üçün çox vaxt müalicə olunan materialın əhəmiyyətinə nisbətən həddindən artıq geniş nəticələr çıxaran fərziyyələr irəli sürməli olmuşdur. Lakin sonra ələ aldığı yuxu xəstəlik simptomu deyildi, o, normal psixi həyatın hadisəsi idi və hər sağlam insanda baş verə bilərdi. Əgər yuxu simptom kimi qurulubsa, onun izahı həvəs təhriklərinin sıxışdırılması, əvəzləmə və kompromis quruluşu, şüurlu və şüursuzun yerləşdirilməsi üçün müxtəlif psixi sistemlər kimi eyni fərziyyələri tələb edirsə, onda psixoanaliz artıq psixopatologiyanın köməkçi elmi deyil, əksinə, normalın anlaşılması üçün də zəruri olan yeni və daha dərin psixologiyaya başlanğıcdır. Onun ilkin fərziyyələrini və nəticələrini ruhi və zehni hadisələrin digər sahələrinə tətbiq etmək olar; genişliyə, dünya marağına gedən yol onun üçün açıqdır.

Psixoanalizin daxili inkişafı haqqında təsviri dayandıraraq onun xarici taleylərinə müraciət edirəm. İndiyə qədər onun qazanımları haqqında verdiyim məlumat əsas cizgilərilə işimin uğuru idi, lakin mən kontekstə sonrakı nəticələri də daxil etmiş və şagirdlərimin və tərəfdarlarımın töhfələrini öz töhfələrimdən ayırmamışam.

Breyer ilə ayrıldıqdan sonra on ildən çox müddət ərzində heç bir tərəfdarım yox idi. Tamamilə təcrid olunmuş vəziyyətdə idim. Vyanada məndən qaçırdılar, xaric isə məndən xəbərsiz idi. 1900-cü ildə nəşr olunan "Yuxuların yozumu" ixtisas jurnallarında demək olar ki, qeyd edilmədi. "Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair" məqaləsində, Vyanadakı psixiatriya dairələrinin mövqeyinə nümunə olaraq, mənim təlimlərimə qarşı kitab yazmış, lakin "Yuxuların yozumu"nu oxumamış bir assistentlə söhbətimi nəql etmişdim. Ona klinikada bunun əziyyətə dəyməyəcəyi deyilmişdi. Həmin şəxs, sonradan fövqəladə professor olmuş, həmin söhbətin məzmununu inkar etməyə və ümumiyyətlə xatirələrimin dəqiqliyinə şübhə ilə yanaşmağa özünə icazə vermişdir. O vaxtkı hesabatımdakı hər bir sözü dəstəkləyirəm.

Hansı zəruriyyətlərlə toqquşduğumu başa düşdükdən sonra, həssaslığım çox azaldı. Tədricən təcrid olunma da sona çatdı. Əvvəlcə Vyanada ətrafımda kiçik bir şagirdlər dairəsi toplandı; 1906-cı ildən sonra Sürix psixiatrlarının – E. Bleylerin, onun assistenti C. G. Yunqun və digərlərinin – psixoanalizə canlı maraq göstərdikləri məlum oldu. Şəxsi əlaqələr quruldu, 1908-ci ilin Pasxa bayramında gənc elmin dostları Zalsburqda toplaşdılar, belə xüsusi konqreslərin müntəzəm təkrarlanmasını və Yunq tərəfindən redaktə olunan "Psixopatoloji və psixoanalitik tədqiqatlar üzrə illik" başlığı altında bir jurnalın nəşrini qərara aldılar. Nəşriyyatçılar Bleyler və mən idim; Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə jurnalın nəşri dayandırıldı. İsveçrəli mütəxəssislərin qoşulması ilə eyni vaxtda Almaniyanın hər yerində psixoanalizə maraq oyandı, o, çoxlu ədəbi ifadələrin və elmi konqreslərdə canlı müzakirələrin mövzusu oldu. Qarşılanma heç bir yerdə mehriban və ya səbirlə gözləyən bir vəziyyətdə deyildi. Psixoanalizlə ən qısa tanışlıqdan sonra alman elmi onun rədd edilməsində həmrəy idi.

Əlbəttə, bu gün də psixoanalizin psixiatriya, psixologiya və ümumiyyətlə humanitar elmlər üçün dəyəri haqqında gələcək nəsillərin son hökmünün nə olacağını bilə bilmərəm. Amma mən düşünürəm ki, keçdiyimiz mərhələ bir gün öz tarixçisini taparsa, o, etiraf etməlidir ki, həmin dövrdəki nümayəndələrinin davranışı alman elmi üçün ləyaqətli deyildi. Burada rədd etmə faktına və ya onun hansı qətiyyətlə edildiyinə istinad etmirəm; hər ikisi asanlıqla başa düşülərdi, gözləntiyə uyğun gəlirdi və ən azı rəqiblərin xarakterinə kölgə sala bilməzdi. Amma təkəbbürün və məntiqin vicdansızcasına xor görülməsinin miqyası, hücumların kobudluğu və zövqsüzlüyü üçün heç bir bəhanə yoxdur. Mənə on beş ildən sonra belə həssaslığa sərbəst buraxmağın uşaqcıl olduğunu irad tutmaq olar; əgər əlavə edəcəyim başqa bir şey olmasaydı, mən də bunu etməzdim. İllər sonra, Birinci Dünya Müharibəsi zamanı alman millətinə qarşı düşmənlərin xoru vəhşilik ittihamı qaldırdıqda, bu ittihamda qeyd olunanların hamısı toplaşdıqda, öz təcrübəmizlə buna etiraz edə bilməməyimiz dərin kədər doğurdu.

Raqiblərdən biri açıq şəkildə, xəstələri cinsi məsələlərdən danışmağa başlayanda onların ağzını bağladığı ilə fəxr edirdi və bu texnikadan nevrozlarda cinsəlliyin etioloji roluna hökm vermək hüququ çıxarırdı. Psixoanalitik nəzəriyyəyə görə asanlıqla izah olunan və bizi çaşdırmağa imkan verməyən emosional müqavimətlərdən əlavə, mənə elə gəlirdi ki, qarşılıqlı anlaşmanın əsas maneəsi, rəqiblərin psixoanalizi mənim spekulyativ fantaziyamın məhsulu kimi görmələri və onun qurulmasına sərf edilmiş uzun, səbrli və ilkin fərziyyəsiz işə inanmaq istəməmələri idi. Onların fikrincə, analiz müşahidə və təcrübə ilə əlaqəli olmadığından, onlar öz təcrübələri olmadan onu rədd etmək üçün özlərini haqlı sayırdılar. Belə bir inamdan o qədər də əmin olmayan digərləri isə klassik müqavimət manevrini təkrarlayırdılar: inkar etdikləri şeyi görməmək üçün mikroskopa baxmamaq. Ümumiyyətlə, insanların əksəriyyətinin yeni bir məsələdə öz hökmünə etibar etdikləri zaman nə qədər qeyri-dəqiq davrandıqları diqqət çəkir. Çox illər boyu və bu gün də “xeyirxah” tənqidçilərdən eşidirdim ki, psixoanaliz bu və ya digər dərəcədə haqlıdır, amma onun həddindən artıq olması və əsassız ümumiləşdirməsi məhz həmin nöqtədə başlayır. Halbuki bilirəm ki, belə bir sərhəd müəyyən etmək çətindir və tənqidçilərin özləri bir neçə gün və ya həftə əvvələ qədər məsələyə tamamilə bələd deyildilər.

Psixoanalizə qarşı rəsmi qadağa (anathema) analitiklərin daha sıx birləşməsinə səbəb oldu. 1910-cu ildə Nyurnberqdə keçirilən ikinci konqresdə onlar S. Ferentsinin təklifi ilə təşkilatlandılar. Onlar yerli qruplara bölünən və bir prezidentin rəhbərliyi altında olan “Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyi” qurdular. Bu birlik Dünya Müharibəsini sağ-salamat keçirdi, bu gün də mövcuddur və Vyana, Berlin, Budapeşt, Sürix, London, Hollandiya, Nyu-York, Pan-Amerika, Moskva və Kalkutta yerli qruplarını əhatə edir. İlk prezident kimi C. G. Yunqu seçdirdim. Bu, sonradan məlum olduğu kimi, olduqca uğursuz bir addım idi. Psixoanaliz o vaxt ikinci jurnalı qazandı: Adler və Stekel tərəfindən redaktə olunan “Psixoanaliz Mərkəzi Orqanı”, qısa müddət sonra isə üçüncü jurnal, qeyri-həkimlər H. Saks və O. Rank tərəfindən analizin humanitar elmlərə tətbiqi üçün nəzərdə tutulan “İmago” yarandı. Qısa müddət sonra Bleyler psixoanalizi müdafiə etmək üçün yazısını dərc etdi (“Freydin Psixoanalizi”, 1910). Mübahisədə bir dəfə də olsa ədalət və dürüst məntiqin söz alması sevindirici olsa da, Bleylerin işi məni tamamilə qane edə bilmədi. O, qərəzsizlik görünüşünə çox can atırdı; bizim elmimizə dəyərli ambivalensiya anlayışının daxil edilməsi üçün məhz onun müəllifinə təşəkkür edilməsi təsadüfi deyildi. Sonrakı məqalələrində Bleyler analitik təlim binasına o qədər qətiyyətlə qarşı çıxdı, onun əsas hissələrini şübhə altına aldı və ya rədd etdi ki, mən təəccüblə onun bundan nə qədərini qəbul etdiyini soruşa bilərdim. Buna baxmayaraq, o, sonradan da “Dərin Psixologiya”nın lehinə ən səmimi ifadələrini söyləməklə yanaşı, şizofreniyalara dair geniş həcmli təsvirini də ona əsaslandırdı. Bleyler “Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyi”ndə çox uzun qalmadı, Yunqla yaranan narazılıqlar səbəbindən birliyi tərk etdi və “Burqholtsli” analizi itirdi.

Rəsmi etirazlar psixoanalizin nə Almaniyada, nə də digər ölkələrdə yayılmasını dayandıra bilmədi. Başqa bir yerdə (“Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair”) onun irəliləməsinin mərhələlərini izləmiş və orada özünü onun nümayəndəsi kimi ortaya qoyan kişilərin adlarını da qeyd etmişəm. 1909-cu ildə Yunq və mən G. Stanley Hall tərəfindən Amerikaya dəvət olunmuşduq: onun prezidenti olduğu Massaçusets ştatının Vuster şəhərindəki Klark Universitetinin təsisinin iyirmi illik yubileyi münasibətilə bir həftə ərzində (alman dilində) mühazirələr oxumalı idik. Hall, haqlı olaraq nüfuzlu bir psixoloq və pedaqoq idi; o, psixoanalizi illərdir tədrisinə daxil etmişdi; onda avtoritetləri vəzifədən salıb yenidən vəzifəyə gətirməyi xoşlayan bir "kral yaradan" ruhu var idi. Orada biz Ceyms C. Putnamla, Harvardın nevroloqu ilə də görüşdük; o, yaşına baxmayaraq psixoanalizə həvəslə yanaşırdı və ümumi hörmət qazanmış şəxsiyyətinin bütün nüfuzu ilə onun mədəni dəyəri və niyyətlərinin təmizliyi uğrunda mübarizə aparırdı. Məcburiyyət-nevrotik meyilə reaksiya olaraq əsasən etik istiqamətdə olan bu əla adamda bizi yalnız psixoanalizi müəyyən bir fəlsəfi sistemə bağlamaq və onu əxlaqi məqsədlərin xidmətinə vermək tələbi narahat edirdi. Fəlsəfəçi Uilyam Ceymslə görüş də mənə dərin bir iz buraxdı. Onun gəzişmə zamanı birdən dayanıb əl çantasını mənə uzatdığını və önümə keçməyimi xahiş etdiyi kiçik səhnəni unuda bilmirəm; o, yaxınlaşan anqina pektoris (sinə ağrısı) hücumunu yatışdırdıqdan sonra gələcəyini bildirmişdi. O, bir il sonra ürəyindən vəfat etdi; mən o vaxtdan bəri həmişə yaxınlaşan ölüm qarşısında belə bir qorxusuzluq arzulamışam.

O vaxt mən yalnız 53 yaşında idim, özümü gənc və sağlam hiss edirdim; Yeni Dünyada qısa müddət qalmağım özünəinamıma ümumiyyətlə yaxşı təsir etdi; Avropada mən qovulmuş kimi hiss edirdim, burada isə ən yaxşı insanlar tərəfindən bərabər bir şəxs kimi qəbul olunduğumu görürdüm. Vusterdə "Psixoanaliz haqqında beş mühazirə"ni oxumaq üçün kürsüyə çıxanda, bu, inanılmaz bir gündüz xəyalının reallaşması kimi idi. Deməli, psixoanaliz artıq sayıqlama məhsulu deyildi, o, reallığın dəyərli bir hissəsinə çevrilmişdi. O, bizim səfərimizdən sonra Amerikada mövqeyini itirmədi; adi insanlar arasında son dərəcə populyardır və bir çox rəsmi psixiatr tərəfindən tibb tədrisinin vacib bir hissəsi kimi tanınır. Təəssüf ki, orada o, çox sulandırılmışdır. Onunla heç bir əlaqəsi olmayan bir çox sui-istifadə onun adı ilə örtülür; texnika və nəzəriyyə üzrə dərindən təhsil almaq imkanı çatışmır. O, Amerikada, sadəlövhlüklə psixoloji problemi tamamilə aradan qaldırdığını iddia edən behaviorizm (davranışçılıq) ilə toqquşur.

Avropada 1911–1913-cü illərdə psixoanalizdən iki ayrılma hərəkatı baş verdi; bu hərəkatlar gənc elm sahəsində əvvəllər əhəmiyyətli rol oynamış Alfred Adler və C. G. Yunq tərəfindən başladılmışdı. Hər ikisi çox təhlükəli görünürdü və tez bir zamanda böyük bir tərəfdar kütləsi qazandılar. Lakin onların gücü öz məzmununa deyil, psixoanalizin qəbuledilməz nəticələrindən azad olmaq cazibəsinə, hətta onun faktiki materialını artıq inkar etməsələr belə, borclu idilər. Yunq analitik faktları abstrakt, qeyri-şəxsi və qeyri-tarixi bir şəkildə yenidən şərh etməyə çalışdı; bununla da uşaq cinsəlliyinin və Edip kompleksinin qiymətləndirilməsindən və uşaqlıq analizi zərurətindən yayınmağı ümid edirdi. Adler psixoanalizdən daha da uzaqlaşır kimi görünürdü; o, cinsəlliyin əhəmiyyətini tamamilə rədd edir, xarakter və nevrozların yaranmasını yalnız insanların hakimiyyətə can atması və konstitusional aşağılıqlarını kompensasiya etmək ehtiyacı ilə əlaqələndirir və psixoanalizin bütün psixoloji yeniliklərini nəzərə almırdı. Lakin onun rədd etdiyi şeylər dəyişdirilmiş adlar altında onun qapalı sistemində yer tutmağa məcbur oldu; onun "kişi etirazı" haqsız yerə cinsiləşdirilmiş sıxışdırmadan başqa bir şey deyil. Tənqidçilər hər iki bidətçiyə böyük mülayimliklə yanaşdılar; mən yalnız Adler və Yunqun öz təlimlərini "psixoanaliz" adlandırmaqdan imtina etmələrini təmin edə bildim. Bu gün, on il sonra, hər iki cəhdin psixoanalizə zərər vermədən keçdiyini qeyd etmək olar.

Bir cəmiyyət bəzi əsas məsələlərdə razılığa əsasən qurulduqda, bu ortaq zəmini tərk etmiş şəxslərin həmin cəmiyyətdən çıxması təbii sayılır. Lakin çox vaxt keçmiş şagirdlərin məndən ayrılmasını mənim dözümsüzlüyümün əlaməti kimi günahım sayıb və ya bunu mənim üzərimə çökmüş xüsusi bir bədbəxtliyin ifadəsi kimi qəbul ediblər. Buna qarşı, məni tərk etmiş olanlar — məsələn, Yunq, Adler, Stekel və bir neçə başqası — ilə müqayisədə, təxminən on beş ildir ki, sadiq əməkdaşlıqla və çox vaxt tamamilə buludsuz dostluqla mənə bağlı qalan Abraham, Eytinqon, Ferentsi, Rank, Cons, Brill, Saks, keşiş Pfister, van Emden, Rayk və digərləri kimi çox sayda şəxsin olduğunu qeyd etmək kifayətdir. Mən burada yalnız psixoanaliz ədəbiyyatında artıq şərəfli ad qazanmış ən köhnə şagirdlərimi adlandırdım; digərlərinin qeyd edilməməsi heç bir təhqir və ya aşağılama mənası daşımır, əksinə, gənc və sonradan qoşulmuşlar arasında böyük ümidlər bəsləmək olunan istedadlar da mövcuddur. Ancaq özüm üçün belə bir iddia irəli sürə bilərəm ki, dözümsüz və səhvsizlik təkəbbürü ilə idarə olunan bir insan, heç vaxt mənəvi baxımdan əhəmiyyətli şəxslərin bu qədər böyük bir qrupunu özünə bağlaya bilməzdi, xüsusilə də onun mənim malik olduğumdan çox praktik cəlbedici vasitələri olmadıqda.

Birinci Dünya Müharibəsi, bir çox digər təşkilatları məhv etmiş olsa da, bizim “Beynəlxalq” təşkilatımıza heç bir zərər verə bilmədi. Müharibədən sonrakı ilk görüş 1920-ci ildə, neytral ərazidə, Haagada keçirildi. Hollandiya qonaqpərvərliyinin aclıq çəkən və kasıblıq içində olan Mərkəzi Avropa sakinlərinə göstərdiyi qayğı duyğulandırıcı idi; bildiyimə görə, dağılmış bir dünyada elmi maraqlar naminə ingilis və almanların dostcasına eyni süfrəyə oturmaları həmin vaxt ilk dəfə baş vermişdi. Müharibə, Qərb ölkələrində olduğu kimi, Almaniyada da psixoanalizə olan marağı artırmışdı. Müharibə nevrozuna tutulmuş xəstələrin müşahidəsi həkimlərə nəhayət ki, psixogenezin nevroz pozğunluqları üçün əhəmiyyətini başa düşməyə imkan verdi; bizim psixoloji konsepsiyalarımızdan olan “xəstəlikdən qazanılan fayda” və “xəstəliyə qaçış” tez bir zamanda populyarlaşdı. Dağılmadan əvvəlki son qurultaya, 1918-ci ildə Budapeştə, müttəfiq Mərkəzi dövlətlərin hökumətləri rəsmi nümayəndələr göndərmiş və müharibə nevrotiklərinin müalicəsi üçün psixoanalitik stansiyaların yaradılmasını vəd etmişdilər. Buna artıq heç vaxt nail olunmadı. Ən yaxşı üzvlərimizdən biri olan Dr. Anton von Freyndin Budapeştdə analitik tədris və terapiya üçün mərkəz yaratmaq istəyən geniş planları da tezliklə baş verən siyasi çevrilişlər və bu əvəzolunmaz insanın erkən ölümü ucbatından baş tutmadı. Onun təkliflərinin bir hissəsini sonra Maks Eytinqon həyata keçirdi və 1920-ci ildə Berlində psixoanalitik poliklinika qurdu. Macarıstanda bolşevik hakimiyyətinin qısa müddəti ərzində Ferentsi universitetdə psixoanalizin rəsmi nümayəndəsi kimi uğurlu tədris fəaliyyətini həyata keçirə bildi. Müharibədən sonra düşmənlərimiz təcrübənin analitik iddiaların düzgünlüyünə qarşı sarsıdıcı bir arqument olduğunu elan etməyi xoşladılar. Müharibə nevrozları nevroz xəstəliklərinin etiologiyasında cinsi amillərin artıqlığını sübut etmişdi. Lakin bu, tələskən və vaxtsız bir qələbə idi. Çünki bir tərəfdən heç kim müharibə nevrozu hadisəsinin ətraflı təhlilini apara bilməmişdi, ona görə də onların motivasiyası haqqında heç bir dəqiq məlumat yox idi və belə bir cəhalətdən nəticə çıxarmaq olmazdı. Digər tərəfdən isə psixoanaliz artıq uzun müddət əvvəl narsisizm və narsisistik nevroz anlayışını qazanmışdı; bu anlayış libidonun obyekt əvəzinə öz Məninə bağlanmasını əhatə edirdi. Yəni, adətən psixoanalizə cinsəllik anlayışını qeyri-münasib şəkildə genişləndirdiyi üçün ittiham yönəldilirdi; lakin polemikada rahat olduqda, bu günahı unutur və ona yenidən ən dar mənada cinsəlliyi irəli sürürdülər.

Psixoanalizin tarixi mənim üçün katartik prətarixi nəzərə almasaq, iki hissəyə bölünür. Birinci hissədə mən tək idim və bütün işi özüm görməli idim; bu, 1895/96-cı ildən 1906 və ya 1907-ci ilə qədər belə idi. İkinci bölmədə, o vaxtdan bu günə qədər, şagirdlərimin və əməkdaşlarımın töhfələri getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanmışdır, belə ki, indi ağır xəstəlik nəticəsində yaxın sonluğumla xəbərdar edilmiş olaraq, öz fəaliyyətimin dayandırılması haqqında daxili sakitliklə düşünə bilərəm. Məhz buna görə də, bu “Özünü təqdim”də psixoanalizin ikinci dövründəki irəliləyişlərini, yalnız mənim fəaliyyətimlə dolu olan birinci dövründəki tədricən qurulması qədər ətraflı şəkildə nəzərdən keçirməyim mümkün deyil. Burada yalnız özümün əhəmiyyətli payı olan yenilikləri qeyd etmək haqqımın olduğunu hiss edirəm, yəni ilk növbədə narsisizm, həvəs nəzəriyyəsi və psixozlara tətbiq sahəsindəki yenilikləri.

Təcrübə artdıqca, Edip kompleksinin nevrozun nüvəsi kimi getdikcə daha aydın ortaya çıxdığını əlavə etməliyəm. O, həm uşaq cinsi həyatının zirvəsi, həm də sonrakı bütün inkişafların başlanğıc nöqtəsi idi. Lakin bu, analizin nevroza xas olan spesifik bir amili aşkar edəcəyi ümidini ortadan qaldırdı. Yunqun analitik erkən dövründə dəqiq ifadə etdiyi kimi, nevrozun özünə məxsus, yalnız ona aid olan xüsusi bir məzmunu olmadığını və nevrotiklərin, normal insanlar tərəfindən uğurla idarə olunan eyni şeylərdə uğursuzluğa uğradığını qəbul etmək lazım idi. Bu dərketmə heç bir məyusluq demək deyildi. O, psixoanaliz tərəfindən tapılan dərinlik psixologiyasının əslində normal ruhi həyatın psixologiyası olması haqqındakı digər dərketmə ilə tam uyğun gəlirdi. Bizə də kimyaçılara olduğu kimi oldu; məhsulların böyük keyfiyyət fərqləri, eyni elementlərin kombinasiya nisbətlərindəki kəmiyyət dəyişikliklərinə əsaslanırdı.

Edip kompleksində libido valideyn şəxslərinin təsəvvürünə bağlanmış kimi görünürdü. Amma bundan əvvəl belə obyektlərin olmadığı bir dövr var idi. Bu, libidonun öz Mənini doldurduğu və onu özünə obyekt kimi götürdüyü bir vəziyyət konsepsiyasını ortaya çıxardı; bu konsepsiya libido nəzəriyyəsi üçün əsas idi. Bu vəziyyəti “narsisizm” və ya özünə məhəbbət adlandırmaq olardı. Növbəti düşüncələr göstərdi ki, bu vəziyyət əslində heç vaxt tamamilə ləğv edilmir; bütün həyat boyu Mən, obyekt yüklənmələrinin göndərildiyi və libidonun obyektlərdən geri axdığı böyük libido anbarı olaraq qalır. Beləliklə, narsisistik libido daim obyekt libidosuna çevrilir və əksinə. Bu çevrilmənin nə qədər böyük ölçüyə çata biləcəyinin əla nümunəsi, özünü qurban verməyə qədər gedən cinsi və ya sublimasiya olunmuş eşqdir. İndiyə qədər sıxışdırma prosesində yalnız sıxışdırılana diqqət yetirilirdisə, bu təsəvvürlər sıxışdıranı da düzgün qiymətləndirməyə imkan verdi. Deyilirdi ki, sıxışdırma Məndə fəaliyyət göstərən özünü saxlama həvəsləri (“Mən həvəsləri”) tərəfindən həyata keçirilir və libidinal həvəslərə qarşı icra olunur. İndi isə, özünü saxlama həvəslərinin də libidinal təbiətli, yəni narsisistik libido olduğunu anladıqda, sıxışdırma prosesi libidonun daxilindəki bir proses kimi göründü; narsisistik libido obyekt libidosuna qarşı durdu, özünü saxlama marağı obyekt məhəbbətinin, dolayısı ilə də daha dar mənada cinsəlliyin tələblərinə qarşı müdafiə olundu.

Psixologiyada üzərində quruculuğu davam etdirmək mümkün olan möhkəm bir həvəs nəzəriyyəsinə olan ehtiyacdan daha təcili heç bir ehtiyac duyulmur. Lakin belə bir şey mövcud deyil, psixoanaliz həvəs nəzəriyyəsi üçün sınaq xarakterli cəhdlərlə məşğul olmalıdır. O, əvvəlcə Mən həvəsləri (özünü saxlama, aclıq) və libidinal həvəslər (məhəbbət) arasındakı ziddiyyəti qoydu, sonra onu narsisistik və obyekt libidosu arasındakı yeni ziddiyyətlə əvəz etdi. Aydındır ki, son söz deyilməmişdi; bioloji mülahizələr, həvəslərin yalnız bir növü olduğunu qəbul etməklə kifayətlənməyi qadağan edirmiş kimi görünürdü.

Son illərdəki işlərimdə (“Həzz prinsipinin o tayında”, “Kütlə psixologiyası və Mən analizi”, “Mən və O”) uzun müddət nəzarət altında saxlanılan spekulyasiya meylinə sərbəstlik verdim və orada həvəs probleminin yeni həllini də nəzərdən keçirdim. Mən özünü və növün qorunmasını Eros anlayışı altında birləşdirmiş və ona səssiz işləyən ölüm və ya dağıdma həvəsini qarşı qoymuşam. Həvəs ümumiyyətlə canlıların bir növ elastikliyi, bir dəfə mövcud olmuş və xarici bir pozulma ilə ləğv edilmiş vəziyyətin bərpasına olan həvəs kimi qəbul edilir. Həvəslərin təbiətindəki bu mühafizəkarlıq təkrarlama məcburiyyəti hadisələri ilə izah olunur. Eros və ölüm həvəsinin bir-birinə qarşı və bir-biri ilə təsiri bizə həyatın obrazını verir.

Bu quruluşun faydalı olub-olmayacağı hələ də qeyri-müəyyəndir. Hərçənd ki, o, psixoanalizin ən vacib nəzəri təsəvvürlərindən bəzilərini sabitləşdirmək istəyi ilə idarə olunmuşdur, lakin o, psixoanalizdən çox uzağa gedir. Mən təkrar-təkrar xor baxan ifadələri eşitmişəm: psixoanalizdə libidoya və həvəsə aid olan ən yüksək anlayışlar bu qədər qeyri-müəyyən olan bir elmdən heç nə gözləmək olmaz. Lakin bu ittihamın əsasında vəziyyətin tamamilə yanlış qiymətləndirilməsi dayanır. Aydın əsas anlayışlar və dəqiq tərtib edilmiş təriflər yalnız humanitar elmlərdə mümkündür, o dərəcədə ki, bu elmlər fakt sahəsini intellektual sistemləşdirmə çərçivəsinə salmaq istəyirlər. Psixologiyanın da aid olduğu təbiət elmlərində belə bir aydınlıq üst anlayışlar üçün artıqdır, hətta mümkünsüzdür. Zoologiya və botanika heyvan və bitki üçün düzgün və kifayətli təriflərlə başlamayıblar; biologiya bu gün belə canlı anlayışını qəti məzmunla doldura bilmir. Bəli, hətta fizika da bütün inkişafını qaçırmış olardı, əgər o, maddə, qüvvə, cazibə və digər anlayışlarının arzuolunan aydınlıq və dəqiqliyə çatmasını gözləməli olsaydı. Təbiət elmləri fənlərinin əsas təsəvvürləri və ya ən yüksək anlayışları həmişə əvvəlcə qeyri-müəyyən buraxılır, müvəqqəti olaraq yalnız onların mənşə gəldiyi hadisə sahəsinə istinadla izah olunur və yalnız müşahidə materialının davamlı təhlili ilə aydın, məzmunlu və ziddiyyətsiz ola bilərlər.

Mən əvvəlki mərhələlərdə öz əsərlərimdə psixoanalitik müşahidədən daha ümumi baxış bucaqlarına nail olmağa cəhd etmişəm. 1911-ci ildə kiçik bir məqalədə, “Psixi hadisələrin iki prinsipinə dair formulasiyalar” adlı yazıda, mən qətiyyən orijinal olmayan bir şəkildə ruh həyatı üçün həzz-xoşagəlməzlik prinsipinin üstünlüyünü və onun deyilən “realitet prinsipi” ilə əvəz olunmasını vurğulamışam. Sonralar mən “Metapsixologiya” adlı bir cəhdə əl atmışam. Mən belə bir baxış tərzini belə adlandırmışam ki, orada hər bir psixi proses dinamik, topik və iqtisadi koordinatlarına görə qiymətləndirilir və mən bunu psixologiya üçün əlçatan olan ən uzaq məqsəd kimi görmüşəm. Bu cəhd natamam qaldı, mən bir neçə məqalədən (Həvəslər və həvəslərin taleyi — Sıxışdırma — Şüursuz — Matəm və melanxoliya və s.) sonra dayandım və şübhəsiz ki, yaxşı etdim, çünki belə nəzəri sabitləşdirmə üçün vaxt hələ gəlməmişdi. Son spekulyativ işlərimdə mən psixi aparatımızı patologik faktların analitik qiymətləndirilməsi əsasında təsnif etməyi və onu Mən, O və Fövqəl-Mənə bölməyi öz üzərimə götürmüşəm. (“Mən və O”, 1922.) Fövqəl-Mən Edip kompleksinin varisi və insanın etik tələblərinin nümayəndəsidir.

İşimin bu son dövründə mən səbirli müşahidəyə arxa çevirmiş və tamamilə spekulyasiyaya qapılmışam kimi bir təəssürat yaradılmamalıdır. Əksinə, mən həmişə analitik materialla sıx təmasda qalmışam və xüsusi, klinik və ya texniki mövzuların işlənməsini heç vaxt dayandırmamışam. Müşahidədən uzaqlaşdığım yerlərdə belə, mən əsl fəlsəfəyə yaxınlaşmaqdan ehtiyatla qaçmışam. Konstitusional qabiliyyətsizlik mənə belə bir çəkinməni çox asanlaşdırmışdır. Mən həmişə G. Th. Fexnerin ideyalarına açıq olmuşam və vacib məqamlarda da bu mütəfəkkirə söykənmişəm. Psixoanalizin Şopenhauerin fəlsəfəsi ilə geniş uyğunluğu — o, yalnız affektivliyin üstünlüyünü və cinsəlliyin əhəmiyyətini müdafiə etməmiş, həm də sıxışdırma mexanizmini bilmişdir — mənim onun təlimi ilə tanışlığımın nəticəsi kimi izah edilə bilməz. Mən Şopenhaueri həyatımın çox gec dövründə oxudum. Digər filosof Nitsşeni, ki, onun sezgiləri və dərk etdikləri çox vaxt psixoanalizin çətin əldə edilmiş nəticələri ilə təəccüblü dərəcədə üst-üstə düşür, məhz ona görə uzun müddət uzaq durmuşdum; çünki mənə üstünlükdən çox öz qərəzsizliyimi qorumaq vacib idi.

Nevrozlar analizin ilk və uzun müddət yeganə obyekti olmuşdur. Heç bir analitik üçün şübhə doğurmur ki, tibb təcrübəsi bu xəstəlikləri psixozlardan ayıraraq orqanik sinir xəstəliklərinə aid etməklə haqsızlıq edir. Nevroz nəzəriyyəsi psixiatriyaya aiddir və ona giriş üçün zəruridir. İndi psixozların analitik tədqiqi belə bir cəhdin terapevtik ümidsizliyi ilə istisna olunur. Psixi xəstələrdə ümumiyyətlə müsbət transfer qabiliyyəti olmadığından, analitik texnikanın əsas vasitəsi tətbiq olunmazdır. Lakin müxtəlif giriş yolları mövcuddur. Transfer çox vaxt tamamilə yox deyil ki, onunla bir qədər irəliləmək mümkün olmasın; tsiklik əhval-ruhiyyə dəyişikliklərində, yüngül paranoid dəyişikliklərdə və qismən şizofreniyada analizin şübhəsiz uğurları əldə edilmişdir. Elm üçün də bir üstünlük idi ki, bir çox hallarda diaqnoz psixonevroz və dementia praecox qəbulu arasında uzun müddət tərəddüd edə bilər; beləliklə, aparılan terapevtik cəhd dayandırılmadan əvvəl vacib məlumatlar verə bilərdi. Ən vacib məqam odur ki, psixozlarda hər kəsə görünən səthə çıxarılan çox şey, nevrozlarda çətin işlə dərinlikdən qaldırılır. Buna görə də bir çox analitik iddialar üçün psixiatrik klinika ən yaxşı nümayiş obyektlərini təqdim edir. Deməli, analizin tezliklə psixiatrik müşahidə obyektlərinə yol tapması qaçılmaz idi. Çox erkən dövrdə (1896) mən paranoid dəmansiya hadisəsində nevrozlardakı eyni etioloji amilləri və eyni affektiv komplekslərin mövcudluğunu müəyyən edə bildim. Yunq dəmansiya xəstələrindəki sirli stereotipləri xəstələrin həyat tarixi ilə əlaqələndirərək izah etdi; Bleyler isə müxtəlif psixozlarda analitiklərin nevrozlarda aşkar etdiyi mexanizmləri göstərdi. O vaxtdan bəri analitiklərin psixozları anlamaq istiqamətindəki səyləri dayanmamışdır. Xüsusilə narsisizm anlayışı ilə işləməyə başladıqdan sonra, müxtəlif məqamlarda divarın o tayına nəzər salmaq mümkün oldu. Abraham melanxoliyaların izahında ən uzağa gedənlərdən biri olmuşdur. Bu sahədə hazırda bütün biliklər terapevtik gücə çevrilmir; lakin sadəcə nəzəri qazanc da kiçik deyil və öz praktik tətbiqini gözləyə bilər. Uzun müddət ərzində psixiatrlar da öz xəstə materiallarının inandırıcılığına qarşı durmağa davam edə bilməyəcəklər. İndi alman psixiatriyasında analitik baxış bucaqları ilə bir növ “sülh yolu ilə nüfuzetmə” baş verir. Onların psixoanalitik olmadıqlarını, “ortodoks” məktəbə mənsub olmadıqlarını, həddindən artıq şeyləri qəbul etmədiklərini, xüsusilə də güclü cinsi amilinə inanmadıqlarını təkrar-təkrar bəyan etsələr də, gənc tədqiqatçıların əksəriyyəti analitik təlimin bu və ya digər hissəsini mənimsəyir və öz üsulları ilə materiala tətbiq edirlər. Bütün əlamətlər bu istiqamətdə daha da inkişafların yaxınlaşdığını göstərir.

Mən indi uzaqdan psixoanalizin uzun müddət müqavimət göstərən Fransaya hansı reaksiya əlamətləri ilə daxil olduğunu izləyirəm. O, əvvəllər yaşanmışların təkrarı kimi təsir edir, lakin yenə də özünəməxsus xüsusiyyətləri var. İnanılmaz sadəlikdə olan etirazlar qalxır, məsələn, fransız incə duyğusunun psixoanalitik adlandırmaların pedantlığından və kobudluğundan incindiyi iddiası (bunu eşidəndə Lessinqin ölümsüz Şövalye Riko de la Marlinierini xatırlamamaq olmaz!). Başqa bir ifadə daha ciddi səslənir; o, hətta Sorbonna Universitetinin psixologiya professoruna da layiq görülmüşdür: latın dahiyyəti ümumiyyətlə psixoanalizin düşüncə tərzini qəbul etmir. Bu zaman anglo-sakson müttəfiqləri, onların tərəfdarları hesab edilənlər, açıq şəkildə qurban verilirlər. Bunu eşidən adam təbii ki, tevton dahiyyətin psixoanalizi doğulan kimi öz ən sevimli övladı kimi qəlbinə basdığını düşünməlidir.

Fransada psixoanalizə maraq gözəl ədəbiyyat adamlarından gəlmişdir. Bunu başa düşmək üçün psixoanalizin yuxu yozumu ilə təkcə tibbi məsələ çərçivəsindən çıxıb kənara keçdiyini xatırlamaq lazımdır. Onun Almaniyada ortaya çıxması ilə Fransada yayılması arasında ədəbiyyat və incəsənət elmi, din tarixi və tarixdən əvvəlki dövr, mifologiya, etnoqrafiya, pedaqogika və s. sahələrə çoxsaylı tətbiqləri yerləşir. Bütün bu şeylər tibblə az əlaqəlidir, onlar yalnız psixoanaliz vasitəsilə tibblə bağlıdır. Ona görə də mən bu məsələləri burada ətraflı müzakirə etmək hüququna malik deyiləm. Lakin mən onları tamamilə də nəzərdən qaçıra bilmərəm, çünki bir tərəfdən psixoanalizin dəyəri və mahiyyəti haqqında düzgün təsəvvür vermək üçün onlar vacibdir, digər tərəfdən isə mən öz həyat işimi təqdim etmək vəzifəsini üzərimə götürmüşəm. Bu tətbiqlərin əksəriyyətinin başlanğıcı mənim işlərimə gedib çıxır. Bəzən mən belə bir həkimlikdən kənar marağı ödəmək üçün yolun kənarına addım atmışam. Digərləri, təkcə həkimlər deyil, həm də mütəxəssislər mənim izimdən gedərək müvafiq sahələrə dərinə dalmışlar. Lakin mən proqramıma uyğun olaraq psixoanalizin tətbiqinə aid öz töhfələrim haqqında hesabatla məhdudlaşacağım üçün, oxucuya onların genişliyi və əhəmiyyəti haqqında yalnız kifayətsiz bir təsəvvür verə bilərəm.

Mənim üçün bir sıra təşəbbüslər Edip kompleksindən gəlmişdir, mən onun universallığını tədricən dərk etmişəm. Əgər həmişə dəhşətli mövzunun seçimi, hətta yaradılışı, onun poetik təsvirinin sarsıdıcı təsiri və tale tragediya mahiyyəti ümumiyyətlə sirli qalmışdırsa, bu, burada psixi hadisələrin qanunauyğunluğunun tam emosional mənasında ələ alındığı anlayışı ilə izah olunur. Tale və kəhanət yalnız daxili zərurətin maddiləşməsi idi; qəhrəmanın bilmədən və niyyətinə qarşı günah etməsi, onun cinayətkar meyllərinin şüursuz təbiətinin düzgün ifadəsi kimi başa düşüldü. Bu tale tragediyasının dərkindən sonra, üç yüz ildən bəri heyran olunduğu, lakin mənasını açıqlaya bilmədiyi və şairin motivlərini təxmin edə bilmədiyi Hamletin xarakter tragediyasının aydınlaşdırılmasına qədər yalnız bir addım qalırdı. Şairin yaratdığı bu nevrotikin, real dünyadakı çoxsaylı həmyerləri kimi, Edip kompleksində uğursuzluğa düçar olması maraqlı idi, çünki Hamletə başqasının Edip istəyinin tərkibini təşkil edən iki əməli intiqam almaq vəzifəsi verilmişdi, halbuki onun öz qaranlıq günah hissi onu iflic edərək əngəl yarada bilərdi. Hamlet Şekspir tərəfindən atasının ölümündən çox qısa müddət sonra yazılmışdır. Bu faciənin təhlilinə aid işarələrim sonradan Ernest Cons tərəfindən ətraflı işlənmişdir. Otto Rank eyni nümunəni dramatik şairlərin mövzu seçimi haqqında araşdırmalarının başlanğıc nöqtəsi kimi götürdü. “İnsest motivi” haqqında böyük kitabında o, şairlərin nə qədər tez-tez məhz Edip vəziyyətinin motivlərini təsvir etdiklərini və mövzunun dünya ədəbiyyatı boyu dəyişikliklərini, dəyişdirilməsini və yumşaldılmasını izləyə bildiyini göstərdi.

Oradan şairlik və sənətkar yaradıcılığının ümumi təhlilinə keçmək məntiqli idi. Anlaşıldı ki, fantaziya səltənəti, həzz prinsipindən reallıq prinsipinə keçid zamanı qurulan bir "istisna" idi və real həyatda imtina edilməli olunan həvəs doyumuna əvəz yaratmaq üçün mövcud idi. Sənətkar, nevrozlu kimi, qane etməyən reallıqdan bu fantaziya dünyasına çəkilmişdi, lakin nevrozlu kimi deyil, oradan geri qayıtmağı və reallıqda yenidən möhkəm dayanmağı bacarmışdı. Onun yaradıcılıq məhsulları, yəni əsərləri, şüursuz istəklərin fantaziya doyumları idi, eyni yuxular kimi, çünki onlar da sıxışdırma qüvvələri ilə açıq münaqişədən qaçmalı idilər və kompromis xarakteri daşıyırdılar. Lakin antisosial, narsisistik yuxu məhsullarından fərqli olaraq, onlar başqa insanların marağına hesablanmışdı və onlarda eyni şüursuz istək təhriklərini canlandırmaq və təmin etmək qabiliyyətində idilər. Bundan əlavə, onlar forma gözəlliyinin qavrama həzzindən "cəlb edici mükafat" kimi istifadə edirdilər.

Psixoanalizin bacardığı iş, həyat təəssüratlarının, təsadüfi talelərin və sənətkarın əsərlərinin qarşılıqlı əlaqəsindən onun konstitusiyasını və onda fəaliyyət göstərən həvəs təhriklərini, yəni onun ümumi insaniliyini qurmaq idi. Belə bir məqsədlə mən, məsələn, Leonardo da Vinçini, onun bildirdiyi tək bir uşaqlıq xatirəsinə əsaslanan və əsasən onun "Müqəddəs Anna, Məryəm və uşaq İsa" tablosunun izahına yönəlmiş bir tədqiqatın mövzusu kimi götürdüm. Dostlarım və şagirdlərim daha sonra sənətkarlar və onların əsərləri üzərində çoxlu sayda bənzər təhlillər apardılar. Əsərdən alınan həzzin belə əldə edilmiş analitik anlayışla zədələndiyi baş vermədi. Lakin burada analizdən çox şey gözləyən qeyri-həkimə etiraf edilməlidir ki, analiz onun ən çox maraqlandığı iki məsələyə işıq sala bilmir. Analiz sənətkarlıq istedadının izahına heç bir şey deyə bilməz və sənətkarın işlədiyi vasitələrin, yəni sənətkarlıq texnikasının açılması da onun işi deyil.

Kiçik, öz-özlüyündə çox dəyərli olmayan bir hekayə, W. Jensenin "Qradiva" hekayəsi üzərində mən, uydurma yuxuların real yuxular kimi eyni şərhlərə imkan verdiyini, yəni şairin yaradıcılığında bizə yuxu işlənməsindən məlum olan şüursuzun mexanizmlərinin fəaliyyət göstərdiyini sübut edə bildim.

"Zarafat və onun şüursuzla əlaqəsi" haqqında kitabım birbaşa "Yuxuların yozumu"ndan bir yan addımdır. O vaxtlar işlərimə maraq göstərən yeganə dostum, yuxu şərhlərimin çox vaxt "zarafatlı" təəssürat yaratdığını qeyd etmişdi. Bu təəssüratı aydınlaşdırmaq üçün mən zarafatların tədqiqatına keçdim və zarafatın mahiyyətinin onun texniki vasitələrində olduğunu, lakin bu vasitələrin "yuxu işlənməsi"nin iş üsulları ilə eyni olduğunu, yəni sıxlaşdırma, yerdəyişmə, əksinə təsvir, ən kiçik detallarla ifadə və s. olduğunu aşkar etdim. Bundan sonra iqtisadi tədqiqata keçildi, zarafat dinləyicisində yüksək həzz qazanmasının necə baş verdiyi soruşuldu. Cavab belə idi: təqdim olunan həzz mükafatı (ilkin həzz) ilə cəlb edildikdən sonra sıxışdırma xərclərinin anlıq ləğvi ilə.

Mən din psixologiyasına töhfələrimi daha yüksək qiymətləndirirəm, bunlar 1907-ci ildə məcburi hərəkətlər ilə din ayinləri (ritual) arasındakı təəccüblü bənzərliyin müəyyən edilməsi ilə başlamışdı. Daha dərin əlaqələri hələ bilmədən, mən məcburiyyət nevrozunu təhrif olunmuş şəxsi din, dini isə, demək olar ki, universal məcburiyyət nevrozu kimi təyin etdim. Daha sonra, 1912-ci ildə, Yunqun nevrozlu və ibtidai insanların zehni məhsulları arasındakı geniş analogiyalara dair israrlı işarəsi, diqqətimi bu mövzuya yönəltməyimə səbəb oldu. "Totem və Tabu" adlı kitabda toplanan dörd məqalədə mən, ibtidai insanlarda insestdən çəkinmənin mədəni insanlarda olduğundan daha güclü ifadə olunduğunu və xüsusi müdafiə tədbirləri yaratdığını izah etdim, tabu qadağalarının, ilk əxlaqi məhdudiyyətlərin hansı formada ortaya çıxdığını, hisslərin ambivalentliyi ilə əlaqələrini araşdırdım və ibtidai dünyagörüşü olan animizm sistemində, sehrin də əsasında duran, psixi reallığın şişirdilməsi, "düşüncələrin hər şeyə qadirliyi" prinsipini aşkar etdim. Hər yerdə məcburiyyət nevrozu ilə müqayisə aparıldı və ibtidai zehni həyatın şərtlərinin bu qəribə xəstəlikdə nə qədər qüvvədə qaldığı göstərildi. Əsasən məni cəlb edən totemizm idi, ibtidai qəbilələrin bu ilk təşkilat sistemi, burada sosial qaydanın başlanğıcları rudimentar din və bir neçə tabu qadağasının amansız hökmranlığı ilə birləşmişdir. Burada "əziz" sayılan varlıq ilkin olaraq həmişə bir heyvandır, klanın ondan törədiyini iddia etdiyi heyvan. Müxtəlif əlamətlərdən belə nəticə çıxarılır ki, ən yüksək mədəniyyətə malik xalqlar da daxil olmaqla, hamısı bir vaxtlar totemizmin bu mərhələsindən keçmişlər.

Bu sahədəki işlər üçün ədəbi əsas mənbəyim J. G. Frazerin ("Totemizm və Ekzogamiya", "Qızıl Budaq") məşhur əsərləri, qiymətli faktlar və baxış bucaqlarının xəzinəsi idi. Lakin Frazerin totemizm problemlərinin aydınlaşdırılmasına töhfəsi az oldu; o, bu mövzu haqqında fikrini dəfələrlə kökündən dəyişdirmişdi və digər etnoqraflar və tarixdən əvvəlki dövr tədqiqatçıları da bu məsələlərdə eyni dərəcədə qətiyyətsiz və razılaşmamış görünürdülər. Mənim başlanğıc nöqtəm totemizmin iki tabu qaydasının, yəni totemi öldürməmək və eyni totem klanından olan qadından cinsi münasibət üçün istifadə etməmək qaydalarının, Edip kompleksinin iki məzmunu, yəni atanı aradan qaldırmaq və ananı arvad kimi almaq məzmunları ilə diqqət çəkən uyğunluğu idi. Beləliklə, totem heyvanını ata ilə eyniləşdirmək təklifi yarandı, ibtidai insanlar artıq bunu açıq şəkildə edirdilər, onu klanın əcdadı kimi əziz sayırdılar. Psixoanalitik tərəfdən mənə iki fakt kömək etdi: uşaqlıqda totemizmin təkrarından danışmağa imkan verən Ferentsinin uşaqla bağlı uğurlu müşahidəsi və uşaqların erkən heyvan fobiyalarının təhlili, bu təhlil çox vaxt göstərirdi ki, bu heyvan, Edip kompleksində əsaslanan ata qorxusunun köçürüldüyü bir ata əvəzedicisi idi. İndi ata qətlini totemizmin nüvəsi və dinin yaranışının başlanğıcı kimi tanımaq üçün çox az şey qalmışdı.

Bu çatışmayan hissə W. Robertson Smitin əsərinin öyrənilməsi ilə əlavə olundu. Robertson Smitin "Samilər Dini" əsəri — fizik və Bibliya tədqiqatçısı olan bu dahi adam, totem dininin əsas hissəsi kimi adlandırılan totem yeməyini irəli sürmüşdü. İldə bir dəfə, əks halda müqəddəs sayılan totem heyvanı bütün qəbilə üzvlərinin iştirakı ilə mərasimlə öldürülür, yeyilir və sonra ona yas tutulurdu. Bu yasın ardınca böyük bir bayram gəlirdi. Darvinin fərziyyəsini, yəni insanların əvvəllər hər biri tək, güclü, zorakı və qısqanc bir kişinin hökmranlığı altında olan dəstələrdə yaşadıqları fərziyyəsini əlavə etdikdə, bütün bu komponentlərdən mənə aşağıdakı hadisənin fərziyyəsi, və ya daha dəqiq desək, təsəvvürü formalaşdı: İbtidai dəstənin atası, mütləq despot kimi bütün qadınları özünə məxsus saymış, rəqib kimi təhlükəli olan oğulları isə öldürmüş və ya qovmuşdu. Lakin bir gün bu oğullar birləşdilər, onu birlikdə məğlub etdilər, öldürdülər və yedilər; o, onların düşməni, amma həm də idealı idi. Əməldən sonra onlar onun mirasına sahib ola bilmədilər, çünki biri digərinə mane olurdu. Uğursuzluğun və peşmanlığın təsiri altında onlar bir-birləri ilə barışmağı öyrəndilər, totemizm qaydaları ilə bir qardaş klanına birləşdilər, bu qaydalar belə bir hərəkətin təkrarlanmasını istisna etməli idi və atasını öldürdükləri qadınların mülkiyyətindən toplu şəkildə imtina etdilər. İndi onlar əcnəbi qadınlardan asılı idilər; bu, totemizm ilə sıx bağlı olan ekzoqamiyanın başlanğıcı idi. Totem yeməyi, insanlığın günahkarlıq hissinin (asli günahın) mənşəyi olan, sosial təşkilatın, dinin və əxlaqi məhdudiyyətin eyni vaxtda başlanğıcını götürdüyü bu qorxunc hərəkətin xatirə mərasimi idi.

Belə bir imkanın tarixi olaraq qəbul edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, dinin yaranışı beləliklə ata kompleksinin zəmininə qoyuldu və bu kompleksi idarə edən ambivalensiya üzərində quruldu. Totem heyvanı vasitəsilə ata əvəzedicisi tərk edildikdən sonra, qorxulan və nifrət edilən, əziz sayılan və qısqanılan ibtidai ata Tanrının özü nümunəsi oldu. Oğul inadı və onun ata həsrəti, bir tərəfdən ata qətli hərəkətinin kəffarə olunması, digər tərəfdən isə onun qazancının qorunub saxlanması üçün daim yeni kompromis formalaşmalarında bir-biri ilə mübarizə aparırdı. Dinin bu qavranışı xristianlığın psixoloji əsaslandırılmasına xüsusi işıq salır, çünki orada totem yeməyi mərasimi hələ az dəyişdirilmiş şəkildə Kommuniya kimi davam edir. Aydınlıqla qeyd etmək istəyirəm ki, bu sonuncu tanınma mənim tərəfimdən deyil, artıq Robertson Smit və Frazerdə mövcuddur.

Th. Rayk və etnolog G. Röheim çoxlu sayda diqqətəlayiq əsərlərində "Totem və Tabu"nun düşüncə xətlərinə bağlanmış, onları davam etdirmiş, dərinləşdirmiş və ya düzəltmişlər. Mən özüm sonradan bir neçə dəfə onlara qayıtmışam, "şüursuz günah hissi" haqqında araşdırmalarda, ki, nevroz əziyyətinin motivləri arasında da böyük əhəmiyyət kəsb edir, və sosial psixologiyanı fərdin psixologiyası ilə daha sıx əlaqələndirmək cəhdlərində ("Mən və O" — "Kütlə psixologiyası və Mən analizi"). Həmçinin hipnotizə olunma qabiliyyətinin izahı üçün insanın ilkin qəbilə dövründən qalan arxaik irsə müraciət etmişəm.

Psixoanalizin ən ümumi marağa layiq olan digər tətbiqlərində birbaşa iştirakım azdır. Fərdi nevrozlu xəstələrin fantaziyalarından kütlələrin və xalqların, miflərdə, əfsanələrdə və nağıllarda üzə çıxan fantaziya yaradıcılıqlarına geniş bir yol aparır. Mifologiya Otto Rankın iş sahəsi olmuşdur; miflərin yozumu, onların məlum şüursuz uşaqlıq komplekslərinə gətirilməsi, astral izahların insani motivlərlə əvəz edilməsi onun analitik səylərinin bir çox hallarda uğuru olmuşdur. Simvolizm mövzusu da mənim çevrəmdə çoxlu sayda tədqiqatçı tapmışdır. Simvolizm psixoanalizə çoxlu düşmənlik qazandırdı; bəzi həddindən artıq soyuqqanlı tədqiqatçılar ona yuxuların yozumundan irəli gələn simvolizmin tanınmasını heç vaxt bağışlaya bilmədilər. Amma təhlil simvolizmin kəşfində günahsızdır, o, başqa sahələrdə artıq uzun müddətdir məlumdur və orada (folklor, əfsanə, mif) "yuxu dilində" olduğundan daha böyük rol oynayır.

Təhlilin pedaqogikaya tətbiqinə şəxsən heç nə əlavə etməmişəm; amma uşaqların cinsi həyatı və psixi inkişafı haqqında analitik araşdırmaların tərbiyəçilərin diqqətini özünə cəlb etməsi və vəzifələrini yeni işıqda görməyə imkan verməsi təbii idi. Pedaqogikada bu istiqamətin yorulmaz tərəfdarı protestant keşiş O. Pfister Tsürixdə özünü göstərmişdir; o, təhlilə bağlılığı, əlbəttə, sublimasiya olunmuş dindarlıqla uyğunlaşdırıla bilən hesab etmişdir; onun yanında Dr. xanım Hug-Hellmut və Dr. S. Bernfeld Vyanada, eləcə də bir çox başqaları. Sağlam uşağın profilaktik tərbiyəsi və hələ nevrozlu olmayan, lakin inkişafında yolundan sapmış uşağın düzəldilməsi üçün təhlilin istifadəsindən praktiki əhəmiyyətli bir nəticə yaranmışdır. Psixoanalizin icrasını həkimlərə saxlamaq və qeyri-həkimləri ondan kənarlaşdırmaq artıq mümkün deyil. Həqiqətən, xüsusi təlim almamış həkim, diplomuna baxmayaraq, təhlildə bir qeyri-mütəxəssisdir və həkim olmayan şəxs də uyğun hazırlıq və bəzən həkimə söykənməklə nevrozların analitik müalicəsi vəzifəsini yerinə yetirə bilər.

Uğuruna qarşı boş yerə müqavimət göstərilə bilməyəcək inkişaflardan biri nəticəsində "psixoanaliz" sözü özü çoxmənalı olmuşdur. Əvvəlcə müəyyən bir terapiya metodunun adı olan bu söz, indi şüursuz-psixi haqqında bir elmin də adı olmuşdur. Bu elm nadir hallarda təkbaşına bir problemi tam həll edə bilər; lakin o, müxtəlif elm sahələrinə vacib töhfələr verməyə çağırılmış kimi görünür. Psixoanalizin tətbiq sahəsi psixologiyanın tətbiq sahəsi qədər genişdir və o, psixologiyaya güclü təsirə malik bir əlavə edir.

Beləliklə, həyat işimin parçalı xarakterinə baxaraq, gələcəkdə bir şeylərə çevriləcək çoxlu sayda başlanğıclar etdiyimi və bir çox təşəbbüslər irəli sürdüyümü deyə bilərəm. Mən özüm belə, bunun çox olacağını ya da az olacağını bilməyə imkanım yoxdur.