İnkar

Xəstələrimizin analitik iş zamanı fikirlərini necə ifadə etdiyi bizə bir neçə maraqlı müşahidə üçün əsas verir. «İndi düşünəcəksiniz ki, mən təhqiredici bir şey demək istəyirəm, amma həqiqətən belə bir niyyətim yoxdur.» Biz bunu anlayırıq: bu, yenicə ortaya çıxan fikrin proyeksiya vasitəsilə rədd edilməsidir. Və ya: «Siz soruşursunuz ki, yuxuda bu şəxs kim ola bilər. Anası deyil.» Biz düzəldirik: «Deməli, anasıdır.» Biz yozum zamanı inkardan imtina edib fikrin təmiz məzmununu götürmək azadlığını özümüzə veririk. Elə bil xəstə belə demişdir: «Mənə bu şəxs üçün anam ağlıma gəldi, amma mən bu fikri qəbul etmək istəmirəm.» Bəzən şüursuz sıxışdırılmış material haqqında axtarılan məlumatı çox rahat bir yolla əldə etmək olar. Soruşuruq: «Həmin vəziyyətdə ən çox inandırıcı olmayan nəyi hesab edirsiniz? Fikrinizcə, o vaxt sizə ən uzaq olan nə idi?» Əgər xəstə tələyə düşüb ən az inana biləcəyi şeyi adlandırırsa, demək olar ki, həmişə doğru olanı etiraf etmiş olur. Bu təcrübənin gözəl bir qarşılığı, adətən, artıq simptomlarının mahiyyətini başa düşmüş məcburiyyət nevrozlu xəstədə ortaya çıxır. "Mənə yeni bir məcburiyyət təsəvvürü gəldi." "Dərhal mənə bu fikrin müəyyən bir məna daşıya biləcəyi ağlıma gəldi. Amma yox, bu doğru ola bilməz, əks halda ağlıma gəlməzdi." Onun müalicədən əldə etdiyi bu əsaslandırma ilə rədd etdiyi şey, təbii ki, yeni məcburiyyət təsəvvürünün düzgün mənasıdır.

Beləliklə, sıxışdırılmış təsəvvür və ya fikir məzmunu, inkar edilə bilmə şərti ilə şüura nüfuz edə bilər. İnkar, sıxışdırılmış şeyi qəbul etməyin bir növüdür, əslində sıxışdırmanın ləğvi, lakin şübhəsiz ki, sıxışdırılmış şeyin qəbulu deyil. Görürük ki, burada intellektual funksiya affektiv prosesdən ayrılır. İnkarın köməyi ilə yalnız sıxışdırma prosesinin bir nəticəsi geri qaytarılır: onun təsəvvür məzmununun şüura çatmaması. Nəticədə, sıxışdırmanın əsas hissəsi davam edərkən, sıxışdırılmış şeyin intellektual qəbulunun bir növü yaranır¹. Analitik işin gedişində biz çox vaxt eyni vəziyyətin başqa, çox vacib və bir qədər qəribə bir dəyişikliyi yaradırıq. Biz inkarı da məğlub etməyi və sıxışdırılmış şeyin tam intellektual qəbulunu təmin etməyi bacarırıq – lakin sıxışdırma prosesinin özü hələ ləğv olunmur.

İntellektual hökm funksiyasının vəzifəsi fikir məzmunlarını təsdiq və ya inkar etmək olduğundan, yuxarıdakı qeydlər bizi bu funksiyanın psixoloji mənşəyinə apardı. Hökmdə bir şeyi inkar etmək, əslində: "Bu, ən çox sıxışdırmaq istədiyim bir şeydir" deməkdir. Məhkum etmə sıxışdırmanın intellektual əvəzidir, onun "Xeyr"i sıxışdırmanın bir nişanıdır, təxminən "made in Germany" kimi bir mənşə sertifikatıdır. İnkar simvolu vasitəsilə düşünmə, sıxışdırmanın məhdudiyyətlərindən azad olur və icrası üçün əvəzolunmaz olan məzmunlarla zənginləşir.

Hökm funksiyası əsasən iki qərar verməlidir. O, bir şeyə bir xüsusiyyət təsdiq və ya inkar etməli, və bir təsəvvürün reallıqda mövcudluğunu qəbul və ya rədd etməlidir. Haqqında qərar veriləcək xüsusiyyət, əvvəlcə yaxşı və ya pis, faydalı və ya zərərli ola bilərdi. Ən qədim oral həvəs təhriklərinin dilində ifadə etsək: "Bunu yemək istəyirəm və ya tüpürmək istəyirəm", və daha geniş transfer ilə: "Bunu özümə daxil etmək və bunu özümün xaricinə atmaq istəyirəm." Yəni: "Bu, içimdə və ya xaricimdə olmalıdır." İlkin Həzz-Mən, başqa bir yerdə izah etdiyim kimi, bütün yaxşı şeyləri özünə daxil etmək, bütün pis şeyləri özündən atmaq istəyir. Pis olan, Mənə yad olan, xaricdə olan şey, əvvəlcə onunla eynidir².

Hökm funksiyasının digər qərarı, təsəvvür edilən bir şeyin real mövcudluğu haqqında olan qərardır, bu, ilkin Həzz-Məndən inkişaf edən son Real-Mənin marağıdır. (Reallıq yoxlaması.) İndi artıq qavranılan bir şeyin (bir cismin) Mənə daxil edilib-edilməyəcəyi məsələsi deyil, əksinə, Məndə təsəvvür kimi mövcud olan bir şeyin qavrayışda (reallıqda) yenidən tapılıb-tapılmayacağı məsələsidir. Göründüyü kimi, bu yenə də xarici və daxili məsələsidir. Qeyri-real, sadəcə təsəvvür edilən, subyektiv olan yalnız daxildədir; digəri, real olan, həm də xaricdə mövcuddur. Bu inkişafda həzz prinsipinin nəzərə alınması kənara qoyulmuşdur. Təcrübə öyrədib ki, bir şeyin (doyum obyektinin) "yaxşı" xüsusiyyətə malik olub-olmaması, yəni Mənə daxil edilməyə layiq olub-olmaması vacibdir, həm də onun xarici dünyada mövcud olub-olmaması vacibdir, ki, insan ehtiyac duyduqda ona sahib ola bilsin. Bu irəliləyişi başa düşmək üçün bütün təsəvvürlərin qavrayışlardan gəldiyini, onların eyni qavrayışların təkrarları olduğunu xatırlamaq lazımdır. Beləliklə, ilkin olaraq təsəvvürün mövcudluğu təsəvvür olunan şeyin reallığının təminatıdır. Subyektiv və obyektiv arasında ziddiyyət əvvəldən mövcud deyil. O, yalnız düşüncənin bir dəfə qavranılmış şeyi təsəvvürdə reproduksiya yolu ilə yenidən mövcud etmək qabiliyyətinə malik olması, halbuki obyektin xaricdə artıq mövcud olmaması lazım gəlməsi nəticəsində yaranır. Reallıq yoxlamasının ilk və yaxın məqsədi təsəvvür olunan şeyə uyğun obyekti real qavrayışda tapmaq deyil, onu yenidən tapmaq və onun hələ də mövcud olduğuna əmin olmaqdır. Subyektiv və obyektiv arasındakı yadlaşmaya digər bir töhfə düşüncə qabiliyyətinin başqa bir xüsusiyyətindən irəli gəlir. Qavrayışın təsəvvürdə reproduksiyası həmişə onun dəqiq təkrarı deyil; o, buraxmalarla dəyişikliyə uğraya, müxtəlif elementlərin birləşməsi ilə dəyişdirilə bilər. Reallıq yoxlaması o zaman bu təhriflərin nə qədər uzağa getdiyini nəzarət etməlidir. Lakin reallıq yoxlamasının tətbiqi üçün şərt kimi bir vaxtlar real doyum gətirən obyektlərin itirildiyi müəyyən edilir.

Mühakimə, hərəkət aktının seçimi haqqında qərar verən, düşüncə təxirə salınmasına son qoyan və düşüncədən hərəkətə keçid edən intellektual aktıdır. Düşüncə təxirə salınması haqqında da mən artıq başqa yerdə danışmışam. Onu kiçik boşalma xərcləri ilə motorik sınaq kimi, yoxlama aktı kimi nəzərdə tutmaq lazımdır. Gəlin düşünək: Mən belə bir sınağı əvvəllər harada məşq etmiş, indi düşüncə proseslərində tətbiq etdiyi texnikanı harada öyrənmişdi? Bu, psixi aparatın sensorik ucunda, hissi qavrayışlarda baş vermişdi. Fərzimizə görə, qavrayış təmiz passiv proses deyil, əksinə, Mən qavrayış sisteminə periodik olaraq kiçik yüklənmə miqdarları göndərir və onların vasitəsilə xarici qıcıqları dadır, hər belə sınaq irəliləyişindən sonra geri çəkilir.

Mühakimənin öyrənilməsi bizə bəlkə də ilk dəfə olaraq bir intellektual funksiyanın ilkin həvəs təhriklərinin oyunundan necə yarandığını görmə imkanı verir. Mühakimə, əvvəlcə həzz prinsipinə uyğun olaraq Mənə daxil etmə və ya Məndən kənarlaşdırma prosesinin məqsədyönlü inkişafıdır. Onun qütbliliyi bizim qəbul etdiyimiz iki həvəs qrupunun ziddiyyətinə uyğun gəlir. Təsdiq – birləşmənin əvəzi kimi – Erosa, inkar – kənarlaşdırmanın davamı kimi – dağıdıcı həvəsə aiddir. Ümumi inkar həzz alma, bəzi psixotiklərin neqativizmi, ehtimal ki, libidinal komponentlərin çıxılması nəticəsində həvəslərin ayrılmasının əlaməti kimi başa düşülməlidir. Lakin hükm funksiyasının icrası yalnız inkar simvolunun yaradılmasının düşüncəyə sıxışdırma nəticələrindən və beləliklə də həzz prinsipinin məcburiyyətindən ilk dərəcəli müstəqillik qazandırması ilə mümkün olur.

İnkarın bu cür başa düşülməsi ilə çox uyğundur ki, analizdə şüursuzdan heç bir «Xeyr» tapıla bilmir və Mən tərəfindən şüursuzun tanınması mənfi bir düsturla ifadə olunur. Şüursuzun uğurla üzə çıxarılmasına daha güclü sübut yoxdur, əgər analiz olunan «Mən bunu düşünməmişəm» və ya «Mən bunu (heç vaxt) düşünməmişəm» cümləsi ilə reaksiya verirsə.