Psixoanalizə qarşı müqavimətlər

Əgər körpə baxıcının qollarında qışqıraraq tanımadığı bir üzdən üz çevirirsə, dindar yeni dövrü bir dua ilə açır, lakin ilin ilk məhsulunu da bir xeyir-dua sözü ilə qarşılayırsa, əgər kəndli valideynlərinə tanış olan fabrikin markasını daşımayan bir oraq almağı rədd edirsə, bu vəziyyətlərin fərqliliyi gözlə görünür və hər birini fərqli bir səbəbə aid etmək cəhdi məntiqli görünür.

Lakin onlara ortaq olan şeyi görməzdən gəlmək haqsızlıq olardı. Bütün hallarda söhbət eyni xoşagəlməzlikdən gedir; uşağda bu elementar ifadə tapır, dindarda incəliklə sakitləşdirilir, kəndlidə isə bir qərarın motivinə çevrilir. Bu xoşagəlməzliyin mənbəyi isə yeniliyin ruhi həyata qoyduğu tələb, tələb etdiyi psixi səy və gətirdiyi, təşvişli gözləntiyə qədər yüksələn qeyri-müəyyənlikdir. Yeniliyə qarşı ruhi reaksiyanı öyrənmə mövzusu etmək maraqlı olardı, çünki bəzi, artıq ilkin olmayan şərtlər altında əks davranış da müşahidə olunur: hər şeyə, sadəcə yeni olduğu üçün atılan bir qıcıq aclığı.

Elmi fəaliyyətdə yeniliyə qarşı çəkinməyə yer olmamalıdır. Elm, əbədi natamamlığı və çatışmazlığı səbəbi ilə, qurtuluşunu yeni kəşflərdən və yeni anlayışlardan gözləməyə məcburdur. Çox asan aldanmamaq üçün, şübhə ilə silahlanmaq, ciddi yoxlamadan keçməmiş heç nəyi qəbul etməmək yaxşı olar. Ancaq bəzən bu şübhəçilik iki gözlənilməz xarakter göstərir. O, gələn yeniliyə qarşı sərt yönəlir, halbuki, artıq məlum olan və inanılan şeyə hörmətlə yanaşır və araşdırmadan əvvəl belə rədd etməklə kifayətlənir. Onda o, yeniliyə qarşı həmin primitiv reaksiyanın davamı, onun qorunması üçün bir örtük kimi açılır. Elmi araşdırma tarixində yeniliklərin intensiv və inatçı bir müqavimətlə qarşılandığı, lakin sonrakı gedişatın müqavimətin haqsız olduğunu və yeniliyin dəyərli və əhəmiyyətli olduğunu göstərdiyi halların nə qədər çox olduğu hamıya məlumdur. Adətən, müqaviməti qıcıqlandıran yeniliyin müəyyən məzmun elementləri olurdu və digər tərəfdən, primitiv reaksiyanın yol tapmasına imkan vermək üçün bir neçə elementin birgə təsir göstərməsi lazım idi.

Psixoanaliz, müəllifin Vyanada Yozef Breyerin nevroz simptomlarının yaranması haqqındakı kəşflərindən təxminən otuz il əvvəl inkişaf etdirməyə başladığı, xüsusilə pis qarşılandı. Onun yenilik xarakteri mübahisəsizdir, baxmayaraq ki, o, bu kəşflərdən başqa, böyük nevroloq Şarkonun təlimlərinin nəticələri və hipnotik hadisələr dünyasından təəssüratlar kimi başqa yerlərdən məlum olan zəngin materialı da emal edirdi. Onun əhəmiyyəti əvvəlcə təkcə terapevtik idi, nevroz xəstəliklərinin yeni, effektiv müalicəsini yaratmaq istəyirdi. Ancaq əvvəlcə sezməyə imkan olmayan əlaqələr, psixoanalizin ilkin hədəfinin çox uzağına çıxmasına səbəb oldu. Nəhayət, o, ruhi həyat haqqındakı anlayışımızı tamamilə yeni bir baza üzərinə qoyma iddiasını irəli sürdü və buna görə də psixologiyaya əsaslanan bütün elm sahələri üçün vacib oldu. Tamamilə diqqətdən kənarda qaldığı on ildən sonra, o, birdən ən ümumi marağın mövzusu oldu və — qəzəbli rədd etmə fırtınası qopardı.

Psixoanalizə qarşı müqavimətin hansı formalarla ifadə olunduğunu burada kənara qoyaq. Bu yenilik uğrundakı mübarizənin hələ heç də bitmədiyi qeydini etmək kifayətdir. Lakin onun hansı istiqaməti götürəcəyi artıq aydın görünür. Rəqiblər hərəkəti boğmağı bacarmadılar. Yirmi il əvvəl tək nümayəndəsi olduğum psixoanaliz, o vaxtdan bəri çoxlu sayda əhəmiyyətli və həvəslə işləyən tərəfdarlar tapmışdır; həkimlər və həkim olmayanlar onu sinir xəstələrinin müalicəsi üsulu kimi tətbiq edir, psixoloji tədqiqat metodu kimi inkişaf etdirir və ruhi həyatın müxtəlif sahələrində elmi iş üçün vasitə kimi istifadə edirlər. Bizim marağımız burada yalnız psixoanalizə qarşı müqavimətin motivasiyasına yönəlməli, onun mürəkkəbliyini və komponentlərinin müxtəlif dəyərini xüsusi nəzərə almalıdır.

Klinik baxış nevrozları intoksikasiyalar və ya Bazedov xəstəliyi kimi xəstəliklərə yaxın yerləşdirməlidir. Bunlar, bəzi çox təsirli maddələrin artıqlığı və ya nisbi çatışmazlığı nəticəsində yaranan vəziyyətlərdir; bu maddələr bədəndə öz-özünə yarandığı və ya xaricdən daxil edildiyi üçün əslində kimyəvi proseslərin pozulması, toksikozlardır. Əgər kiməsə nevrozlar üçün nəzərdə tutulan fərz edilən maddələri təcrid etmək və göstərmək müvəffəq olsaydı, onun kəşfinə həkimlər tərəfindən etiraz olunmazdı. Lakin hələlik buna aparan heç bir yol yoxdur. Əvvəlcə yalnız nevrozun simptom obrazından çıxış edə bilərik, məsələn, histeriya halında fiziki və psixi pozğunluqlardan ibarət olan. Şarkonun təcrübələri və Breyerin xəstə müşahidələri göstərdi ki, histeriyanın fiziki simptomları da psixogendir, yəni, keçmiş psixi proseslərin çöküntüləridir. Hipnotik vəziyyətə keçid vasitəsi ilə histeriyanın somatik simptomlarını istəyə görə süni şəkildə yaratmaq mümkün idi.

Psixoanaliz bu yeni biliyi mənimsədi və belə qeyri-adi nəticələr buraxan psixi proseslərin təbiətinin nə olduğunu sorğulamağa başladı. Lakin bu tədqiqat istiqaməti müasir həkim nəslinin xoşuna gəlmədi. Həkimlər yalnız anatomik, fiziki və kimyəvi amillərin yüksək qiymətləndirilməsi mühitində tərbiyə olunmuşdular. Psixinin qiymətləndirilməsinə hazır deyildilər, buna görə də ona qarşı laqeydlik və nifrət nümayiş etdirdilər. Onlar açıq şəkildə psixi hadisələrin ümumiyyətlə dəqiq elmi araşdırmaya imkan verib-vermədiyini şübhə altına alırdılar. Tibbin təbiət fəlsəfəsi adlanan anlayışlarla idarə olunduğu keçmiş bir mərhələyə həddindən artıq reaksiya olaraq, psixologiyanın işləməli olduğu abstraksiyalar onlara bulanıq, fantaziyalı və mistik görünürdü; tədqiqatın əsas götürə biləcəyi qəribə hadisələrə isə sadəcə inanmırdılar. Histerik nevrozun simptomları simulyasiyanın nəticəsi, hipnotizmin hadisələri isə fırıldaq hesab edilirdi. Ən qeyri-adi və təəccüblü psixi hadisələrin diqqətini cəlb etdiyi psixiatrlar belə, onların detallarına nəzər salmağa və əlaqələrini izləməyə meyl göstərmirdilər. Onlar xəstəlik əlamətlərinin rəngarəngliyini təsnif etməklə kifayətlənir və mümkün olduqda onları somatik, anatomik və ya kimyəvi pozğunluq səbəblərinə aid edirdilər. Bu materialist və ya daha yaxşı desək, mexanistik dövrə tibb böyük irəliləyişlər əldə etdi, lakin həyatın ən ali və çətin problemlərini qısagörənliklə yanlış qiymətləndirdi.

Belə bir psixi münasibət nəticəsində həkimlərin psixoanalizə xoş baxmaması və çoxlu məqamlarda yenidən öyrənməyə, bəzi şeyləri fərqli görməyə çağırışını yerinə yetirməmək istəmələri başa düşüləndir. Lakin düşünmək olar ki, yeni təlim buna görə filosofların təqdirini daha asan qazanmalı idi. Onlar abstrakt anlayışları — bədxah dillər isə qeyri-müəyyən sözlər deyirdi — dünya izahlarının ən başına qoymağa öyrəşmişdilər və psixoanalizin təməlini qoyduğu psixologiyanın sahəsinin genişlənməsinə heç cür etiraz edə bilməzdilər. Amma orada başqa bir maneə ilə qarşılaşdılar. Fəlsəfəçilərin psixi anlayışı psixoanalizin psixi anlayışı deyildi. Fəlsəfəçilərin əksəriyyəti yalnız şüur hadisəsi olan şeyi psixi adlandırırdı. Onlar üçün şüur dünyası psixinin həcmi ilə üst-üstə düşür. Çətinliklə qavranılan "ruh"da baş verə biləcək digər hər şeyi psixinin orqanik ilkin şərtlərinə və ya paralel proseslərinə aid edirlər. Və ya daha sərt ifadə etsək, ruhun şüur hadisələrindən başqa məzmunu yoxdur, deməli, ruh haqqında elm, yəni psixologiyanın da başqa obyekti yoxdur. Adi insan da fərqli düşünmür.

Beləliklə, psixoanaliz kimi ruhun əslində şüursuz olduğunu, şüurluluğun isə yalnız ayrı-ayrı psixi aktlara əlavə oluna bilən və ya olmaya bilən, əgər olmasa belə, həmin aktlarda heç nəyi dəyişməyən bir keyfiyyət olduğunu iddia edən təlimə fəlsəfəçi nə deyə bilər? O, əlbəttə, şüursuz psixi şeyin məntiqi ziddiyyət olduğunu deyir və bu hökmü ilə yalnız özünün — bəlkə də çox dar — ruh tərifini təkrarladığını görmək istəmir. Fəlsəfəçi üçün bu qətiyyət asanlaşdırılır, çünki o, analitikləri şüursuz psixi aktlara inanmağa məcbur edən materialı tanımır. O, hipnozu nəzərə almamış, yuxuların yozumu ilə məşğul olmamış — yuxuları həkim kimi yatarkən zəifləmiş zehni fəaliyyətin mənasız məhsulları hesab edir — məcburi ideyalar və sayıqlama fikirləri kimi şeylərin olduğunu belə güman etmir və əgər onları öz psixoloji fərziyyələri ilə izah etmələri tələb olunsaydı, çox çətin vəziyyətə düşərdi. Analitik də şüursuzun nə olduğunu söyləməyi rədd edir, amma şüursuzun qəbulunu ona məcbur edən müşahidə sahəsinə işarə edə bilər. Özünümüşahidədən başqa müşahidə növünü bilməyən fəlsəfəçi onun arxasınca gedə bilmir. Beləliklə, psixoanaliz tibb ilə fəlsəfə arasındakı orta mövqeyindən yalnız ziyan görür. Həkim onu spekulyativ sistem hesab edir və onun digər təbiət elmləri kimi qavrayış aləminin faktlarının səbrli və zəhmətli işlənməsinə əsaslandığına inanmaq istəmir; öz incə qurulmuş sistemlərinin meyarı ilə ona baxan fəlsəfəçi isə onun mümkün olmayan fərziyyələrdən irəli getdiyini görür və onun — hələ inkişafda olan — ən yüksək anlayışlarının aydınlıq və dəqiqlikdən məhrum olduğunu onu ittiham edir.

Müzakirə olunan şərait analizin elmi dairələrdə istəksiz və tərəddüdlə qarşılanmasını izah etmək üçün kifayətdir. Amma onlar qəzəb, istehza və rişxənd partlayışlarının, polemikada məntiq və zövq qaydalarının hamısının ayaq altına alınmasının necə baş verdiyini başa düşməyə imkan vermir. Belə bir reaksiya yalnız intellektual deyil, başqa müqavimətlərin oyandığını, güclü affektiv qüvvələrin qızışdırıldığını sezdirir və həqiqətən də psixoanalitik təlimin məzmununda insanların, yalnız alimlərin deyil, ehtiraslarına belə təsir göstərə biləcək kifayət qədər şey tapmaq olar.

Əvvəla, psixoanalizin insan psixi həyatında adlandırılan cinsi həvəslərə verdiyi böyük əhəmiyyət var. Psixoanalitik nəzəriyyəyə görə, nevrozların simptomları daxili müqavimətlər səbəbindən birbaşa doyumundan məhrum edilmiş cinsi həvəs qüvvələrinin təhrif olunmuş əvəzedici doyumlarıdır. Sonralar, analiz öz ilkin iş sahəsindən çıxıb normal psixi həyata tətbiq oluna bildikdə, eyni cinsi komponentlərin öz yaxın hədəflərindən yayındırılıb başqa istiqamətlərə yönəldilə bildiyini və fərdin və icmanın mədəni nailiyyətlərinə ən vacib töhfələri verdiyini göstərməyə çalışdı. Bu iddialar tamamilə yeni deyildi. Fəlsəfəçi Şopenhauer cinsi həyatın misilsiz əhəmiyyətini unudulmaz vurğulama ilə sözlərlə vurğulamışdı, üstəlik, psixoanalizin cinsəllik adlandırdığı şey, ayrılmış cinslərin birləşməsinə və ya genital orqanlarda həzz hissinin yaradılmasına olan can atma ilə heç cür üst-üstə düşmürdü, əksinə, Platonun "Ziyafət" dialoqundakı hər şeyi əhatə edən və hər şeyi qoruyan Eros ilə daha çox uyğun gəlirdi.

Amma düşmənlər bu əzəmətli sələfləri unutdular; psixoanalizə hücum etdilər, sanki o, insanlığın ləyaqətinə sui-qəsd törətmişdi. Onlar ona «panseksualizm» ittihamı irəli sürdülər, baxmayaraq ki, psixoanalitik həvəs nəzəriyyəsi həmişə qatı dualist olmuş və cinsi həvəslərlə yanaşı, digər həvəsləri də tanımağı heç vaxt əskik etməmişdi; çünki cinsi həvəsləri boğmaq gücünü məhz bu digər həvəslərə aid edirdi. Qarşıdurma əvvəlcə belə adlanırdı: cinsi və Mən həvəsləri; nəzəriyyənin sonrakı inkişafında isə bu qarşıdurma Eros və Ölüm həvəsi və ya Dağıdma həvəsi kimi ifadə olunur. İncəsənətin, dinin və sosial qaydanın qismən cinsi həvəs qüvvələrinin iştirakından çıxarılması, ən yüksək mədəni sərvətlərin alçaldılması kimi təqdim edildi və insanın yalnız cinsi deyil, başqa maraqlarının da olduğunu təkidlə bəyan edildi. Bu zaman həvəslə belə bir məqam gözdən qaçırıldı ki, heyvanların da başqa maraqları var — heyvan cinsəlliyə yalnız müəyyən vaxtlarda, növbə-növbə tabe olur, insan kimi daimi deyil — insanlarda bu digər maraqlar heç vaxt inkar edilməmişdi və elementar heyvani həvəs mənbələrindən gəlməsinin sübutu mədəni nailiyyətin dəyərini dəyişə bilməz.

Bu qədər məntiqsizlik və ədalətsizlik izahat tələb edir. Onun əsasını tapmaq çətin deyil. İnsan mədəniyyəti iki sütun üzərində dayanır: birincisi təbiət qüvvələrinə nəzarət, ikincisi isə bizim həvəslərimizin məhdudlaşdırılmasıdır. Zəncirlənmiş qullar hökmdar qadının taxtını daşıyırlar. Bu cür xidmətə məcbur edilmiş həvəs komponentləri arasında cinsi həvəslər — dar mənada — gücləri və vəhşilikləri ilə seçilirlər. Vay halına, əgər onlar azad edilsəydi; taxt devrilər, xanım ayaq altına salınardı. Cəmiyyət bunu bilir və — bunun haqqında danışılmasını istəmir.

Amma niyə? Müzakirə nəyə zərər verə bilər? Psixoanaliz heç vaxt bizim cəmiyyətə zərərli həvəslərimizin azad edilməsini təşviq etməyib; əksinə, xəbərdarlıq edib və islahatı məsləhət görüb. Amma cəmiyyət bu vəziyyətlərin açılmasını eşitmək istəmir, çünki bir neçə baxımdan vicdanı təmiz deyil. Birincisi, o, yüksək bir əxlaq idealı qoyub — əxlaq həvəs məhdudiyyətidir — və bütün üzvlərindən bu idealın yerinə yetirilməsini tələb edir, fərdin bu itaətin ona nə qədər ağır düşdüyünə isə əhəmiyyət vermir. Lakin o, fərdi həvəsdən imtinasının həcminə uyğun şəkildə kompensasiya edə biləcək qədər varlı və ya yaxşı təşkil olunmuş deyil. Beləliklə, fərdin özünə həvalə edilir ki, psixoloji tarazlığını qorumaq üçün ona yüklənən qurban üçün kifayət qədər kompensasiya əldə etmək yolunu özü tapsın. Ümumiyyətlə, o, psixoloji olaraq vəziyyətindən yuxarı yaşamağa məcburdur, halbuki doymamış həvəs tələbləri ona mədəni tələbləri daimi təzyiq kimi hiss etdirir. Beləliklə, cəmiyyət mədəni riyakarlıq vəziyyətini davam etdirir; bu vəziyyətlə yanaşı, tənqid və müzakirə qadağası ilə inkarolunmaz qeyri-sabitliyi qorumaq ehtiyacı və qeyri-müəyyənlik hissi mövcuddur. Bu baxış bütün həvəs təhriklərinə, o cümlədən eqoist olanlara da aiddir; bunun yalnız indiyə qədər inkişaf etmiş deyil, bütün mümkün mədəniyyətlərə nə dərəcədə tətbiq oluna biləcəyini burada araşdırmaq niyyətində deyilik. Və indi dar mənada cinsi həvəslər üçün əlavə olaraq qeyd edilməlidir ki, onlar insanların əksəriyyətində kifayətsiz və psixoloji cəhətdən yanlış şəkildə zəncirə vurulmuşdur, nəticədə qopmağa ən çox hazır olanlar onlardır.

Psixoanaliz bu sistemin zəifliklərini üzə çıxarır və onun dəyişdirilməsini məsləhət görür. O, həvəs sıxışdırılmasının sərtliyini azaltmağı və əvəzində həqiqətə daha çox yer verməyi təklif edir. Cəmiyyətin boğulmasında həddən çox irəli getdiyi bəzi həvəs təhriklərinə daha böyük dərəcədə doyum verilməsinə icazə verilməli, digərlərində isə sıxışdırma yolu ilə boğulmanın məqsədəuyğun olmayan üsulu daha yaxşı və daha etibarlı bir prosedur ilə əvəz edilməlidir. Bu tənqid nəticəsində psixoanaliz “mədəniyyətə düşmən” kimi qəbul edilmiş və “sosial təhlükə” kimi qadağan olunmuşdur. Bu müqavimət əbədi davam edə bilməz; uzun müddət ərzində heç bir insan institutu əsaslandırılmış tənqidi dərrakənin təsirindən yayınmağa qadir deyil, lakin indiyə qədər insanların psixoanalizə münasibəti hələ də ehtirasları azad edən və məntiqi arqumentasiyaya olan tələbləri aşağı salan bu təşviş ilə idarə olunur.

Həvəs nəzəriyyəsi ilə psixoanaliz, fərd özünü sosial icmanın üzvü kimi hiss etdiyi ölçüdə, fərdi təhqir etmişdi; nəzəriyyəsinin başqa bir hissəsi hər bir fərdi öz psixi inkişafının ən həssas nöqtəsində yaralaya bilərdi. Psixoanaliz aseksual uşaqlıq haqqındakı nağıla son qoydu, kiçik uşaqlarda həyatın əvvəlindən etibarən cinsi maraqların və fəaliyyətlərin mövcud olduğunu sübut etdi, onların hansı dəyişikliklərə məruz qaldığını, təxminən beş yaşında necə bir ləngiməyə uğradığını və sonra pubertatdan etibarən necə çoxalma funksiyasının xidmətinə girdiyini göstərdi. O, erkən uşaqlıq cinsi həyatının, əks cinsli valideynə qarşı hissi bağlılıq və eyni cinsli valideynə qarşı rəqabət münasibəti ilə xarakterizə olunan, bu həyat dövründə hələ də ləngiməsiz şəkildə birbaşa cinsi istəyə davam edən, sözdə Edip kompleksində zirvəyə çatdığını tanıdı. Bu, elə asanlıqla təsdiqlənə bilər ki, həqiqətən də böyük bir qüvvə sərfiyyatı yalnız onu nəzərdən qaçırmağa nail ola bilərdi. Həqiqətən, hər bir fərd bu mərhələdən keçmiş, lakin sonra onun məzmununu enerjili bir səylə sıxışdırma yolu ilə unutdurmuşdu. İnsestə qarşı iyrənmə və güclü bir günah hissi bu fərdi qədim dövrdən qalmışdı. Bəlkə də insan növünün ümumi qədim dövründə də vəziyyət tamamilə oxşar idi və əxlaqın, dinin və sosial nizamın başlanğıcları bu qədim dövrün aşılması ilə ən sıx şəkildə əlaqəli idi. Sonralar ona bu qədər ləkəli görünən bu tarixi keçmişə böyüklər xatırladıla bilməzdi; psixoanaliz uşaqlıq illərinin üzərindəki amneziya pərdəsini qaldırmaq istədikdə, o, hiddətlənməyə başlayırdı. Beləliklə, yalnız bir çıxış yolu qalırdı: psixoanalizin iddia etdiyi şey yanlış olmalı və bu iddia olunan yeni elm xəyali və təhriflərin toxuması olmalı idi.

Psixoanalizə qarşı güclü müqavimətlər, beləliklə, intellektual təbiətli deyildi, əksinə, affektiv mənbələrdən qaynaqlanırdı. Onun ehtiraslılığı və məntiqi tələbsizliyi də buradan izah olunurdu. Vəziyyət sadə bir düstura tabe idi: insanlar psixoanalizə qarşı kütlə halında, şikayətlərinə görə müalicəyə götürülmüş, lakin səbrli işlə nəticədə hər şeyin iddia edildiyi kimi baş verdiyini sübut etmək mümkün olan nevrotik fərd kimi tamamilə eyni davranırdılar. Axı bunu özləri uydurmamışdılar, əksinə, bir neçə onillik ərzində digər nevrotiklərin öyrənilməsi ilə öyrənmişdilər.

Bu vəziyyət eyni zamanda həm dəhşətli, həm də təskinlikverici bir şey idi; birincisi, bütün insan nəslini xəstə kimi qəbul etmək kiçik bir məsələ olmadığı üçün, ikincisi isə, nəticədə hər şey psixoanalizin fərziyyələrinə görə baş verməli olduğu kimi baş verdiyi üçün.

Psixoanalizə qarşı təsvir edilmiş müqavimətlərə yenidən nəzər salsaq, deməliyik ki, onların yalnız kiçik bir hissəsi, əhəmiyyətli elmi yeniliklərin əksərinə qalxan müqavimət növündəndir. Daha böyük hissə, təlimin məzmunu ilə insanlığın güclü hisslərinin incidilməsindən qaynaqlanır. Darwinin təkamül nəzəriyyəsi də eyni şeyi yaşadı; bu nəzəriyyə təkəbbür tərəfindən yaradılmış insan və heyvan arasındakı səddi yıxdı. Mən bu analogiya haqqında əvvəlki qısa məqaləmdə (“Psixoanalizin bir çətinliyi”) bəhs etmişəm. Orada vurğulamışam ki, şüurlu Mən ilə qüdrətli şüursuz arasındakı münasibətə dair psixoanalitik baxış, mənim psixoloji adlandırdığım və təkamül nəzəriyyəsi ilə bioloji incidilmə və Kopernik kəşfi ilə əvvəlki kosmoloji incidilmə ardıcıllığına əlavə etdiyim, insan öz-sevgisinə ağır bir təhqir deməkdir.

Tamamilə xarici çətinliklər də psixoanalizə qarşı müqaviməti gücləndirməyə kömək etmişdir. Analiz məsələlərində müstəqil bir hökm vermək asan deyil, əgər insan onu özündə təcrübə etməmiş və ya başqasında tətbiq etməmişsə. İkincisini, müəyyən, olduqca həssas bir texnika öyrənmədən etmək mümkün deyil və yaxın keçmişə qədər psixoanalizi və onun texnikasını öyrənmək üçün rahat əlçatan bir imkan yox idi. Berlin Psixoanalitik Poliklinikası və Tədris Müəssisəsinin (1920) qurulması ilə vəziyyət indi yaxşılaşdı. Qısa müddət sonra (1922) Vyanada tamamilə oxşar bir institut yaradıldı.

Nəhayət, müəllif bütün təmkini ilə belə bir sual qaldıra bilər: Yəhudiliyini heç vaxt gizlətmək istəməyən yəhudi olan öz şəxsiyyətinin ətraf mühitin psixoanalizə qarşı antipatiyasında payı olubmu? Bu cür bir arqument nadir hallarda açıq şəkildə ifadə edilmişdir; təəssüf ki, biz o qədər şübhəli olmuşuq ki, bu amilin tamamilə təsirsiz qalmadığını fərz etməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Psixoanalizin ilk nümayəndəsinin yəhudi olması bəlkə də sadəcə təsadüf deyil. Ona açıq qoşulmaq üçün müxalifətdə tənha qalmaq taleyini öz üzərinə götürməyə kifayət qədər istək lazımdır; bu tale yəhudiyə digərlərindən daha tanışdır.

[İlk nəşr: Imago, c. 11, 1925, s. 222 və davamı — Toplu əsərlər, c. 14, s. 99 və davamı]