Dini təcrübə

1927-ci ilin payızında, mənim xoşbəxtliklə öz yanımda görmək istədiyim alman-amerikalı jurnalist (G. S. Firek) mənimlə müsahibə dərc etdi; həmin müsahibədə mənim dini inancımın olmaması və ölüm sonrası həyatın davamına qarşı laqeydliyim də qeyd olunmuşdu. Bu sözügedən müsahibə çox oxundu və nəticəsində, digər şeylər arasında, bir amerikalı həkimin aşağıdakı məktubu da gəldi: "... Mənə ən çox təsir edən şey, ölüm sonrası şəxsiyyətin davamına inanıb-inanmadığınız sualına verdiyiniz cavab oldu. Sizin belə cavab verdiyiniz deyilir: Mən buna heç bir əhəmiyyət vermirəm.

Bu gün sizə X Universitetində tibb təhsilimi başa vurduğum ildə yaşadığım bir təcrübəni bildirmək üçün yazıram. Bir gün günortadan sonra, yaşlı bir qadının cəsədi gətirilib disseksiya masasına qoyulduğu anda, məhz disseksiya zalında idim. Bu qadının o qədər şirin və cazibədar bir üzü var idi (this sweet faced woman) ki, bu mənə çox güclü təsir etdi. Mənim ağlımda belə bir fikir canlandı: Xeyr, Tanrı yoxdur; əgər Tanrı olsaydı, heç vaxt belə əziz yaşlı bir qadının (this dear old woman) disseksiya zalına gəlməsinə icazə verməzdi.

Həmin günün günortasından sonra evə qayıtdığımda, disseksiya zalındakı mənzərənin təsiri altında, bir daha kilsəyə getməməyə qərar verdim. Xristianlığın təlimləri mənə əvvəllər də şübhə doğuran bir mövzu olmuşdu.

Amma mən hələ də bu barədə düşünərkən, ruhumda bir səs eşitdim; qərarımı yenidən diqqətlə nəzərdən keçirməli idim.

Ağlım bu daxili səsə belə cavab verdi: Əgər xristian təliminin doğru və İncilin Tanrının sözü olduğuna qəti inam əldə etsəm, onda onu qəbul edəcəyəm.

Növbəti günlər ərzində Tanrı ruhuma aydın etdi ki, İncil Tanrının sözüdür, İsa Məsih haqqında öyrədilənlərin hamısı doğrudur və İsa bizim yeganə ümidimizdir. Bu qədər aydın vəhydən sonra İncili Tanrının sözü, İsa Məsihi isə özümün Qurtarıcısı kimi qəbul etdim. O vaxtdan bəri Tanrı mənə bir çox şübhəsiz əlamətlərlə özünü açıqlamışdır.

Xeyirxah bir həmkar (brother physician) kimi sizdən xahiş edirəm ki, fikirlərinizi bu vacib mövzuya yönəldəsiniz və sizə əmin edirəm ki, əgər açıq fikirlə bununla məşğul olsanız, Tanrı mənə və bir çox başqalarına etdiyi kimi, sizin ruhunuza da həqiqəti açıqlayacaq..."

Mən nəzakətlə cavab verdim ki, belə bir təcrübə sayəsində imanını qoruya bildiyini eşitməkdən məmnunam. Mənim üçün Tanrı bu qədər çox şey etmədi; O, mənə heç vaxt belə bir daxili səsi eşitdirmədi və əgər O, yaşımı nəzərə alaraq çox tələsmirsə, indi olduğum kimi, sona qədər qalmam mənim günahım olmayacaq — an infidel jew.

Həmkarın xoş niyyətli cavabında, yəhudi dininin doğru inanca gəlmə yolunda maneə olmadığına dair əminlik ifadə edilmiş və bu, bir neçə nümunə ilə sübut olunmuşdu. Bu cavab, mənim üçün Tanrıya səylə dua edildiyi və Onun mənə faith to believe, doğru imanı bəxş etməsi üçün yalvarıldığı xəbəri ilə zirvəyə çatdı.

Bu şəfaət duasının nəticəsi hələ də gözlənilir. Bu arada həmkarın dini təcrübəsi düşünməyə vadar edir. Demək istəyirəm ki, bu, emosional motivlərdən irəli gələn bir yozum cəhdini tələb edir, çünki bu, öz-özlüyündə qəribədir və xüsusilə məntiqi baxımdan zəif əsaslandırılıb. Məlum olduğu kimi, Tanrı, xoş simalı yaşlı bir qadının cəsədinin disseksiya masasına qoyulmasından daha böyük dəhşətlərə icazə verir. Bu, bütün dövrlərdə belə olub və amerikalı həmkarının təhsilini başa vurduğu dövrdə də fərqli ola bilməzdi. Gələcək həkim kimi o, bütün bu bəlalardan xəbərsiz olacaq qədər dünyadan uzaq da ola bilməzdi. Deməli, onun Tanrıya qarşı qəzəbi niyə məhz yarma zalındakı həmin təəssürat zamanı partlamalı idi?

İnsanların daxili təcrübələrini və hərəkətlərini analitik şəkildə nəzərdən keçirməyə öyrəşmiş şəxs üçün izahat çox aydındır, o qədər aydındır ki, yaddaşımda birbaşa hadisənin özünə sızdı. Bir dəfə müzakirədə dindar həmkarın məktubundan bəhs edərkən, onun qadın cəsədinin üzünün öz anasını xatırlatdığını yazdığını söylədim. Doğrusu, məktubda belə bir şey yox idi, — növbəti mülahizə də deyir ki, orada belə bir şeyin olması mümkün deyil, — lakin yaşlı qadına aid edilən nəvazişli sözlərin (sweet faced dear old woman) təsiri altında qaçılmaz şəkildə ortaya çıxan izahat budur. Ananın xatırlanması ilə oyadılan affekti gənc həkimin mühakimə zəifliyinə görə məsul tutmaq olar. Psixoanalizin kiçik detalları sübut kimi istifadə etmək vərdişindən qurtula bilmiriksə, bu detallar daha az dərin bir izahata da imkan verirsə, onda həmkarın məni sonradan 'brother physician' (qardaş həkim) kimi adlandırdığını da nəzərə almaq lazımdır ki, bunu tərcümədə yalnız qeyri-kamil şəkildə ifadə edə bildim.

Deməli, hadisənin gedişini belə təsəvvür etmək olar: Gənc oğlanı anasına xatırladan bir qadının çılpaq (və ya soyunmağa məcbur edilmiş) bədəninin görünüşü, Edip kompleksindən qaynaqlanan ana həsrətini oyadır və bu həsrət dərhal Ataya qarşı qəzəblə tamamlanır. Onun üçün Ata və Tanrı hələ bir-birindən çox uzaq deyil, Atanın məhvinə olan iradə Tanrının mövcudluğuna şübhə kimi şüurlu hala gələ bilər və ana obyektinə edilən pis rəftara qarşı qəzəb kimi ağıl qarşısında özünü legitimləşdirməyə çalışa bilər. Uşaq üçün tipik olaraq Atanın anaya cinsi əlaqədə etdiyi hər şey pis rəftar kimi qəbul edilir. Dini sahəyə köçürülən yeni təhrik yalnız Edip vəziyyətinin təkrarıdır və buna görə də qısa müddət sonra eyni taleyə uğrayır. O, güclü bir əks-axın qarşısında təslim olur. Konflikt zamanı yerdəyişmə səviyyəsi qorunmur, Tanrını haqlı çıxarmaq üçün arqumentlərdən söhbət getmir, hətta Tanrının şübhə edən şəxsə öz mövcudluğunu hansı qəti dəlillərlə sübut etdiyi də deyilmir. Konflikt hallüsinativ psixoz formasında baş vermiş kimi görünür, Tanrıya qarşı müqavimətdən çəkindirmək üçün daxili səslər qalxır. Mübarizənin nəticəsi yenə də dini sahədə özünü göstərir; o, Edip kompleksinin taleyi ilə əvvəlcədən müəyyən edilmişdir: Ata-Tanrının iradəsinə tam tabe olma, gənc kişi imanlı olmuşdur, uşaqlığından bəri ona Tanrı və İsa Məsih haqqında öyrədilən hər şeyi qəbul etmişdir. O, dini bir təcrübə yaşadı, dinə qayıdış (tövbə) etdi.

Bu qədər sadə və şəffafdır ki, bu halın başa düşülməsi ilə ümumiyyətlə dini inanc dəyişməsinin psixologiyası üçün bir şey qazanılıb-qazanılmadığı sualını kənara itələmək mümkün deyil. Sante de Sanktisin (La conversione religiosa, Bologna 1924) psixoanalizin bütün tapıntılarını da nəzərə alan əla əsərinə istinad edirəm. Bu oxuma ilə gözləntimiz təsdiqlənir: heç də bütün inanc dəyişməsi halları burada danışılan hal kimi asanlıqla başa düşülə bilməz, lakin bizim halımız müasir tədqiqatın bu mövzu haqqında formalaşdırdığı fikirlərin heç birinə zidd deyil. Müşahidəmizi fərqləndirən şey, inamsızlığın bu fərd tərəfindən qəti şəkildə dəf olunmazdan əvvəl, onu yenidən alovlandıran xüsusi bir səbəbə bağlanmasıdır.