Yumor

Zarafat və onun şüursuzla əlaqəsi haqqında əsərimdə (1905 c) mən yumoru əslində yalnız iqtisadi baxımdan nəzərdən keçirmişəm. Məqsədim yumor həzzinin mənbəyini tapmaq idi və düşünürəm ki, yumorist həzz qazancının qənaət edilmiş hissi sərfiyyatdan irəli gəldiyini göstərmişəm.

Yumorist proses iki şəkildə baş verə bilər: ya yumorist mövqeyi öz üzərinə götürən və ikinci şəxsə tamaşaçı və faydalanan rolunun düşdüyü tək bir şəxsin özündə, ya da birinin yumorist prosesdə heç bir iştirakı olmayan, ikincinin isə bu şəxsi yumorist nəzərinin obyekti etdiyi iki şəxs arasında. Ən kobud nümunə üzərində dayanmaq üçün, bazar ertəsi dar ağacına aparılan cinayətkarın "Bəs, həftə yaxşı başlayır" ifadəsini işlətdiyi halda, o, özü yumor inkişaf etdirir, yumorist proses onun şəxsiyyətində tamamlanır və ona açıq şəkildə müəyyən bir razılıq hissi verir. Məni, iştirak etməyən dinləyicini, cinayətkarın yumorist fəaliyyətinin müəyyən dərəcədə uzaq təsiri vurur; mən, bəlkə də ona bənzər şəkildə, yumorist həzz qazancını hiss edirəm.

İkinci hal, məsələn, bir şair və ya təsvirçi real və ya uydurma şəxslərin davranışını yumorist şəkildə təsvir edəndə mövcuddur. Bu şəxslərin özlərinin yumor göstərməsinə ehtiyac yoxdur, yumorist mövqe yalnız onları obyekt edən şəxsin işidir və oxucu və ya dinləyici yenə də əvvəlki halda olduğu kimi yumor həzzinə qatılır. Beləliklə, ümumiləşdirərək demək olar ki, yumorist mövqeyi – bu mövqe nədən ibarət olsa da – öz və ya başqalarının şəxsiyyətinə yönəltmək olar; fərz etmək olar ki, bu, edən şəxsə həzz qazancı gətirir; eyni cür həzz qazancı – iştirak etməyən – dinləyiciyə düşür.

Yumorist həzz qazancının yaranışını, qarşısında başqasının yumor inkişaf etdirdiyi dinləyicinin prosesinə yönəldiyimiz zaman ən yaxşı şəkildə dərk edirik. O, bu başqasını, onun hisslərinin əlamətlərini ortaya çıxarmasını gözləməyə imkan verən bir vəziyyətdə görür; o, qəzəblənəcək, şikayət edəcək, ağrını ifadə edəcək, qorxacaq, irkiləcək, bəlkə də ümidsizliyə düşəcək və tamaşaçı-dinləyici ona bu yolda tabe olmağa, özündə eyni hissi təhrikləri yaratmağa hazırdır. Amma bu hisslərə hazırlıq aldadılır, başqası heç bir hissi ifadə etmir, əksinə, zarafat edir; qənaət edilmiş hisslər sərfiyyatından dinləyicidə yumorist həzz yaranır.

Bu qədər asanlıqla gəlinir, amma tezliklə insan özünə deyir ki, daha çox diqqətə layiq olan, başqasının, "yumoristin" prosesidir. Şübhəsiz ki, yumorun mahiyyəti, vəziyyətin səbəb olduğu hisslərdən qənaət etmək və bu cür hisslərin ifadə edilməsi imkanını zarafatla aşmaqda ibarətdir. Bu baxımdan yumoristdəki proses dinləyicidəki proseslə uyğun gəlməlidir, daha doğrusu, dinləyicidəki proses yumoristdəkini kopyalamalıdır. Amma yumorist ona hisslərin boşalmasını artıq edən psixi mövqeyi necə yaradır, "yumorist mövqe" zamanı onun daxilində dinamik olaraq nə baş verir? Aydındır ki, problemin həlli yumoristdə axtarılmalıdır, dinləyicidə isə yalnız bu naməlum prosesin əks-sədası, kopyası fərz edilməlidir.

Vaxtdır ki, biz yumorun bəzi xüsusiyyətləri ilə tanış olaq. Yumor yalnız zarafat və komiklik kimi azad edici bir şeyə malik deyil, həm də intellektual fəaliyyətdən əldə edilən həzzin digər iki növündə rast gəlinməyən, böyük və yüksəldici xüsusiyyətlərə malikdir. Böyüklük açıq-aydın narsisizmin qələbəsində, Mənin toxunulmazlığının qələbə ilə təsdiqlənməsindədir. Mən, reallıqdan gələn səbəblərlə inciməyi, əziyyət çəkməyə məcbur edilməyi rədd edir; o, xarici dünyanın travmalarının ona təsir edə bilməyəcəyində israr edir, hətta bu travmaların ona yalnız həzz əldə etmək üçün fürsət olduğunu göstərir. Bu son xüsusiyyət yumor üçün tamamilə əsasidir. Tutaq ki, bazar ertəsi edam olunmağa aparılan cinayətkar belə desəydi: "Mən buna heç bir əhəmiyyət vermirəm, mənim kimi birinin asılmasında nə var ki, dünya buna görə məhv olmayacaq" – biz belə qərar verməliyik ki, bu nitq həqiqətən real vəziyyət üzərində bu böyük üstünlüyü ehtiva edir, ağıllı və əsaslıdır, lakin o, yumorun heç bir izini də göstərmir, hətta yumorun birbaşa əksinə olan reallıq qiymətləndirməsinə əsaslanır. Yumor təslim olmamışdır, o, inatçıdır; o, yalnız Mənin deyil, həm də həzz prinsipinin qələbəsini ifadə edir ki, bu da real şəraitin əleyhinə olmasına baxmayaraq, burada özünü təsdiqləməyə qadirdir.

Bu iki son xüsusiyyət, yəni reallığın tələbinin rədd edilməsi və həzz prinsipinin tətbiqi ilə yumor, psixopatologiyada bizi çox məşğul edən regressiv və ya reaksioner proseslərə yaxınlaşır. Əziyyət çəkmə imkanını dəf etməklə yumor, insan psixi həyatının əziyyət məcburiyyətindən qurtulmaq üçün inkişaf etdirdiyi metodların böyük sırasında yer tutur; bu sıra nevrozla başlayır, dəliliklə zirvəyə çatır və sərxoşluq, özünə dalma, ekstaz da bu sıraya daxildir. Yumor bu əlaqəyə görə bir ləyaqət daşıyır ki, məsələn, zarafatda tamamilə olmayan bir ləyaqətdir, çünki zarafat ya yalnız həzz əldə etməyə xidmət edir, ya da həzz əldə etməni təcavüzün xidmətinə qoyur. İndi isə sual olunur: Əziyyətə qarşı durmağı, Mənin real dünya tərəfindən məğlubedilməzliyini vurğulamağı, həzz prinsipini qələbə ilə təsdiqləməyi təmin edən, lakin eyni məqsədlə digər metodlar kimi psixi sağlamlığın zəminini tərk etmədən bütün bunları edən yumorist mövqe nədən ibarətdir? Bu iki nailiyyət bir-biri ilə uzlaşmaz görünür.

Əgər birinin başqalarına qarşı yumorist mövqe tutduğu vəziyyətə nəzər salsaq, zarafat haqqındakı kitabımda da ehtiyatla işarə etdiyim qavrayışa yaxınlaşmaq olar: o, onlara qarşı böyüyün uşağa qarşı davranışı kimi davranır, uşağa böyük görünən maraqları və əziyyətləri onların əhəmiyyətsizliyində dərk edir və onlara gülür. Beləliklə, yumorist öz üstünlüyünü, böyüyün rolunu, bir növ ata identifikasiyasını öz üzərinə götürərək və digərlərini uşaqlar səviyyəsinə endirərək qazanır. Bu fərziyyə vəziyyəti izah edir, lakin çətin ki, inandırıcı görünür. İnsan öz-özünə soruşur: Yumorist bu rolu mənimsəməyə necə nail olur?

Lakin yumorun digər, ehtimal ki, daha ilkin və əhəmiyyətli vəziyyətini xatırlayırıq: Birinin əziyyət çəkmə imkanlarından qorunmaq üçün yumorist mövqeyini öz şəxsiyyətinə yönəltməsi. Birinin özünə uşaq kimi davrandığını və eyni zamanda bu uşağa qarşı üstün böyüyün rolunu oynadığını deməyin mənası varmı?

Məncə, patoloji təcrübələrdən Mənimizin strukturu haqqında öyrəndiklərimizi nəzərə alsaq, bu az inandırıcı təsəvvürə güclü bir dayaq veririk. Bu Mən sadə bir şey deyil, əksinə öz nüvəsində xüsusi bir instansiyanı, Fövqəl-Məni saxlayır; bəzən Mən onunla birləşir, elə ki, ikisini ayırd etmək mümkün olmur, digər hallarda isə ondan kəskin şəkildə ayrılır. Fövqəl-Mən genetik olaraq valideyn instansiyasının mirasıdır, o, Məni çox vaxt sərt asılılıqda saxlayır və onu həqiqətən də, erkən yaşlarda valideynlər – və ya ata – uşağa necə davranırdılarsa, elə də davranır. Beləliklə, yumorist mövqeyin dinamik izahını alırıq, əgər fərz etsək ki, o, yumoristin şəxsiyyətinin psixi vurğunu öz Mənindən soyub Fövqəl-Məninə köçürməsindən ibarətdir. Bu şəkildə şişirdilmiş Fövqəl-Mənə Mən çox kiçik, bütün maraqları əhəmiyyətsiz görünə bilər və yeni enerji bölgüsü ilə Fövqəl-Mənə Mənin reaksiya imkanlarını boğmaq asanlaşa bilər.

Adəti ifadə tərzimizə sadiq qalaraq, psixi vurğunun köçürülməsi əvəzinə, böyük yüklənmə miqdarlarının yerdəyişməsini deməli olacağıq. Sonra sual olunur: Psixi aparatın bir instansiyasından digərinə bu qədər geniş yerdəyişmələri təsəvvür etmək hüququmuz varmı? Bu, yeni hazırlanmış ad hoc bir fərziyyə kimi görünür, lakin psixi hadisələrin metapsixoloji təsvirinə yönəlmiş cəhdlərimizdə belə bir amili təkrar-təkrar, baxmayaraq ki, kifayət qədər tez-tez olmasa da, nəzərə aldığımızı xatırlamaq lazımdır. Beləliklə, biz məsələn, adi erotik obyekt yüklənməsi ilə aşiq olma vəziyyəti arasındakı fərqin, sonuncu halda yüklənmənin qeyri-bərabər dərəcədə çoxunun obyektə keçməsində, yəni Mənin sanki obyektə doğru boşalmasında olduğunu qəbul edirdik. Bir neçə paranoya halının tədqiqi zamanı mən, təqib ideyalarının erkən mərhələdə formalaşdığını və nəzərəçarpacaq bir təsir göstərmədən uzun müddət davam etdiyini, sonra isə müəyyən bir səbəblə dominant olmalarına imkan verən yüklənmə ölçülərini qazandığını müəyyən edə bildim. Belə paranoid tutmaların müalicəsi də, yəqin ki, sayıqlama fikirlərinin həll edilməsi və düzəldilməsindən çox, onlara verilmiş yüklənmənin geri çəkilməsində ibarət olmalıdır. Melanxoliya və maniya, Fövqəl-Mənin Məni amansızcasına boğması və belə bir təzyiqdən sonra Mənin azad edilməsi arasındakı dəyişkənlik, bizdə belə bir yüklənmə dəyişikliyi təəssüratı yaratdı; əslində, normal psixi həyatın bir sıra hadisələrini izah etmək üçün də bu cür dəyişikliklərə müraciət etmək lazım gəlir. Bu, indiyə qədər çox az miqdarda baş veribsə, bunun səbəbi bizim tətbiq etdiyimiz, daha çox təqdirəlayiq sayılan ehtiyatlılıqdır. Özümüzü təhlükəsiz hiss etdiyimiz sahə psixi həyatın patologiyasıdır; müşahidələrimizi burada aparır, inamlarımızı burada qazanırıq. Normal haqqında hökm verməyə, xəstəlikli olanın təcrid olunmaları və təhrifləri vasitəsilə normalı sezmə dərəcəmizdə hələlik cəsarət edirik. Bu çəkinmə bir dəfə aradan qaldırıldıqda, psixi prosesləri anlamaqda enerji yüklənməsinin miqdarındakı statik vəziyyətlərin və dinamik dəyişikliklərin nə qədər böyük rol oynadığını qəbul edəcəyik.

Beləliklə, mən fikirləşirəm ki, burada təklif olunan ehtimal – şəxsin müəyyən bir vəziyyətdə birdən-birə Fövqəl-Mənini həddindən artıq yükləməsi və sonra Mənin reaksiyalarını bu Fövqəl-Məndən dəyişdirməsi – qeyd edilməyə layiqdir. Yumor üçün ehtimal etdiyim şey, qohum sahə olan zarafat sahəsində də diqqətəlayiq bir analoq tapır. Zarafatın yaranmasını belə izah etməli idim ki, bir şüuröncəsi düşüncə bir an üçün şüursuz işlənməyə buraxılır; deməli, zarafat, şüursuzun komikliyə verdiyi töhfədir. Yumor da eyni şəkildə, Fövqəl-Mənin vasitəsilə komikliyə verilən töhfə olardı.

Biz Fövqəl-Məni başqa vaxtlar sərt bir ağa kimi tanıyırıq. Deyiləcək ki, onun xarakterinə uyğun gəlmir ki, Məni kiçik bir həzz qazanmağa imkan vermək üçün aşağı düşsün. Doğrudur ki, yumoristik həzz heç vaxt komiklikdən və ya zarafatdan alınan həzzin intensivliyinə çatmır, heç vaxt ürəkdən gülüşlə ifadə olunmur; həmçinin doğrudur ki, Fövqəl-Mən yumoristik mövqeyi yaradarkən, əslində reallığı rədd edir və bir illüziyaya xidmət edir. Lakin biz bu az intensiv həzzə – niyə olduğunu tam bilmədən – yüksək dəyərli bir xarakter aid edirik, onu xüsusilə azad edici və yüksəldici kimi qəbul edirik. Yumorun etdiyi zarafat da əsas məsələ deyil, o, yalnız bir sınaq dəyərinə malikdir; əsas məsələ, yumorun icra etdiyi məqsəddir, istər özünə, istər başqalarına yönəlsin. O, demək istəyir: Bax, bu, elə dünyadır ki, bu qədər təhlükəli görünür. Bir uşaq oyunu, üstəlik, onun haqqında zarafat etmək üçün tam uyğundur!

Əgər həqiqətən Fövqəl-Məndirsə ki, yumor vasitəsilə qorxudulmuş Mənə bu qədər mehriban və təsəlliverici şəkildə danışır, onda Fövqəl-Mənin mahiyyəti haqqında hələ çox şey öyrənməli olduğumuzu xatırlamaq lazımdır. Əslində, bütün insanlar yumoristik mövqeyə qadir deyillər; bu, əla və nadir bir istedadır və bir çoxları onlara verilən yumoristik həzzdən həzz almaq qabiliyyətindən belə məhrumdurlar. Və nəhayət, əgər Fövqəl-Mən yumor vasitəsilə Məni təsəlli verməyə və əziyyətdən qorumağa çalışırsa, bu, onun valideyn instansiyasından gəlməsinə zidd deyil.