«Tərk edilmiş gənclik» əsərinə ön söz

ZU VERWAHRLOSTE JUGEND, Psixoanaliz qayğı və tərbiyə işində, AUGUST AICHHORNUN ilk giriş üçün on mühazirəsi (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, № XIX). Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq - Vyana - Sürix 1925.

Psixoanalizin bütün tətbiqləri arasında uşaq tərbiyəsi nəzəriyyəsi və praktikasına aid olanı qədər böyük maraq doğurmamış, o qədər ümidlər bəsləməmiş və nəticədə o qədər qabiliyyətli əməkdaş cəlb etməmişdir. Bu asanlıqla başa düşüləndir. Uşaq psixoanalitik tədqiqatların əsas obyektinə çevrilmişdir; bu mənada o, işə başladığı nevrotiki əvəz etmişdir. Analiz xəstədə, yuxu görəndə və sənətkarda az dəyişmiş halda yaşamağa davam edən uşağı ortaya çıxarmışdır; o, uşaq varlığına özünəməxsus xarakter verən və yetkinlik yaşına doğru aparan inkişaf yollarını izləyən həvəs qüvvələrini və təmayülləri işıqlandırmışdır. Buna görə də, uşağa psixoanalitik yanaşmanın, uşağı yetkinliyə doğru gedən yolda idarə etmək, inkişaf etdirmək və səhvlərdən qorumaq istəyən tərbiyəvi fəaliyyətə fayda verəcəyi gözləntisinin yaranmasına təəccüblənməmək lazımdır.

Psixoanalizin bu tətbiqində şəxsi iştirakım çox cüzi olmuşdur. Mən erkən yaşlarımda üç qeyri-mümkün peşə haqqında zarafatı — yəni: tərbiyə etmək, müalicə etmək, idarə etmək — mənimsəmişdim və bu vəzifələrin ortası ilə kifayət qədər məşğul olmuşdum. Lakin bu, pedaqoq dostlarımın işinin iddia edə biləcəyi yüksək sosial dəyəri inkar etdiyim mənasına gəlmir.

Müdir A. Aichhornun əlimizdəki kitabı böyük problemin bir hissəsi ilə, yəni tərbiyəyə ehtiyacı olan gənclərin tərbiyəvi təsiri ilə məşğul olur. Müəllif psixoanalizlə tanış olmadan əvvəl, şəhər himayə müəssisələrinin rəhbəri kimi dövlət vəzifəsində uzun illər fəaliyyət göstərmişdir. Onun himayə altındakılara münasibəti bu bədbəxtlərin taleyinə isti marağın mənbəyindən qaynaqlanır və onların ruhi ehtiyaclarına intuitiv empatiya ilə düzgün idarə olunurdu. Psixoanaliz ona praktik olaraq çox az yeni şey öyrədə bilərdi, lakin ona öz hərəkətlərinin haqlılığını nəzəri baxımdan aydın dərk etməyə və bunu başqalarına əsaslandırmağa imkan verdi.

Bu intuitiv başa düşmə qabiliyyətinin hər bir tərbiyəçidə olacağını gözləmək olmaz. Müdir Aichhornun təcrübələrindən və uğurlarından iki xəbərdarlıq nəticə çıxarmaq olar. Birincisi, tərbiyəçi psixoanalitik təlim görməlidir, çünki əks halda onun səylərinin obyekti olan uşaq ona əlçatmaz bir sirr olaraq qalır. Belə bir təlim ən yaxşı şəkildə, tərbiyəçi özünü analizə tabe etdikdə və bunu öz üzərində yaşadığı zaman əldə edilir. “Analiz üzrə nəzəri təlim kifayət qədər dərinə nüfuz etmir və inam yaratmır.”

İkinci xəbərdarlıq daha çox mühafizəkar səslənir, o, tərbiyə işinin sui generis olduğunu, psixoanalitik təsirlərlə qarışdırıla və ya əvəz edilə bilməyəcəyini bildirir. Uşağın psixoanalizi tərbiyə üçün köməkçi vasitə kimi istifadə edilə bilər. Lakin o, onun yerini tutmaq üçün uyğun deyildir. Bunu təkcə praktik səbəblər deyil, həm də nəzəri düşüncələr bunu məsləhət görmür. Tərbiyə və psixoanalitik səylər arasındakı münasibətin yaxın gələcəkdə ətraflı araşdırmaya məruz qalacağı gözlənilir. Mən burada yalnız az bir şeyi nəzərdə tutmaq istəyirəm. Bununla yanaşı, tamamilə əsaslı olan bir ifadə ilə yanıldılmamalıyıq: yetkin nevrotikin psixoanalizi onun yenidən tərbiyə edilməsinə bərabər tutula bilməz. Uşaq, hətta yoldan çıxmış və nəzarətsiz uşaq belə hələ nevrotik deyil və yenidən tərbiyə, tamamlanmamış şəxsiyyətin tərbiyəsindən tamamilə fərqli bir şeydir. Analitik təsirin mümkün olması, “analitik vəziyyət” kimi ümumiləşdirilə bilən çox müəyyən şərtlərə əsaslanır, müəyyən psixi strukturların formalaşmasını və analitikə qarşı xüsusi münasibəti tələb edir. Bu şərtlər çatışmadıqda, məsələn, uşaqlarda, gənc nəzarətsiz şəxslərdə, adətən, həvəs xarakterli cinayətkarlarda da analizi aparmaq mümkün deyil, başqa bir şey etmək lazımdır, lakin bu da nəticədə analizin məqsədi ilə üst-üstə düşə bilər. Bu kitabın nəzəri fəsilləri oxucuya bu qərarların müxtəlifliyi arasında ilkin istiqamət verəcəkdir.

Artıq tərbiyə nəzəriyyəsi üçün deyil, lakin tərbiyəçinin mövqeyi üçün əhəmiyyətli olan bir nəticəni də əlavə edirəm. Əgər tərbiyəçi analizi öz şəxsi təcrübəsi vasitəsilə öyrənibsə və sərhəd və qarışıq hallarda öz işini dəstəkləmək üçün ondan istifadə edə biləcəyi vəziyyətə düşürsə, ona analizi icra etmək icazəsi verilməli və dar düşüncəli motivlərlə buna mane olmaq istənilməməlidir.