Ləngimə, simptom və təşviş
I
Patoloji fenomenlərin təsvirində dilimiz simptomları və ləngimələri ayırmağa imkan verir, lakin bu fərqi çox da əhəmiyyətli saymır. Əgər yalnız ləngimələri göstərdiyini, simptomları isə göstərmədiyini söyləməli olduğumuz xəstəlik halları qarşımıza çıxmasaydı və bunun hansı şərtə bağlı olduğunu bilmək istəməsəydik, ləngimə və simptom anlayışlarını bir-birindən ayırmaq üçün az maraq göstərərdik.
Bu ikisi eyni zəmində yetişməyib. Ləngimənin funksiyaya xüsusi bir əlaqəsi var və mütləq patoloji bir şeyi ifadə etmir; funksiyaya normal məhdudiyyət də onun ləngiməsi adlandırıla bilər. Simptom isə xəstəlik prosesinin əlaməti deməkdir. Deməli, ləngimə də simptom ola bilər. Dil istifadəsi belə davranır ki, sadə funksiya azalması olduqda ləngimədən, simptomdan isə funksiyanın qeyri-adi dəyişməsi və ya yeni bir fəaliyyət olduqda danışır. Bir çox hallarda, patoloji prosesin müsbət və ya mənfi tərəfini vurğulamaq, onun nəticəsini simptom və ya ləngimə adlandırmaq ixtiyarına buraxılmış kimi görünür. Bütün bunlar həqiqətən maraqlı deyil və yola çıxdığımız sual qoyuluşu az məhsuldar olduğu üzə çıxır.
Ləngimə anlayışı funksiyaya bu qədər sıx bağlı olduğundan, müxtəlif Mən funksiyalarını, onların pozulmasının ayrı-ayrı nevroz xəstəliklərində hansı formalarda ifadə olunduğunu araşdırmaq fikri yarana bilər. Bu müqayisəli tədqiqat üçün seçirik: cinsi funksiya, yemək, hərəkət və peşə işi. a) Cinsi funksiya çox müxtəlif pozğunluqlara məruz qalır və onların əksəriyyəti sadə ləngimə xarakteri daşıyır. Bunlar psixi impotensiya adı altında toplanır. Normal cinsi performansın baş verməsi çox mürəkkəb bir prosesin icra olunmasını tələb edir və pozğunluq bu prosesin istənilən yerində müdaxilə edə bilər. Kişidə ləngimənin əsas mərhələləri bunlardır: prosesin başlanğıcı üçün libidonun üz döndərməsi (psixi xoşagəlməzlik), fiziki hazırlığın olmaması (ereksiyanın olmaması), aktın qısalması (erkən boşalma, eyni dərəcədə müsbət simptom kimi də təsvir oluna bilər) təbii nəticədən əvvəl onun dayandırılması (boşalma çatışmazlığı), psixi təsirin baş tutmaması (orqazmın həzz hissi). Digər pozğunluqlar funksiyanın xüsusi şərtlərlə, pervers və ya fetişist təbiətli şərtlərlə əlaqələndirilməsi nəticəsində baş verir.
Ləngimənin təşviş ilə əlaqəsi bizdən uzun müddət gizli qala bilməz. Bəzi ləngimələr açıq şəkildə funksiyadan imtinadır, çünki onun icrası zamanı təşviş yaranacaqdı. Qadında cinsi funksiya qarşısında birbaşa təşviş tez-tez rast gəlinir; biz bunu histeriyaya aid edirik, eləcə də əvvəlcə passiv şəkildə yaşanmış cinsi aktın sonradan reaksiyası kimi ortaya çıxan, daha sonra isə onun təsəvvürü zamanı baş verən iyrənmə müdafiə simptomunu da. Çox sayda məcburi hərəkət də cinsi təcrübəyə qarşı ehtiyat və təminat kimi özünü göstərir, yəni fobik təbiətlidir.
Burada başa düşməkdə çox irəli getmək mümkün deyil; yalnız funksiyanı pozmaq üçün çox müxtəlif üsulların istifadə olunduğunu qeyd etmək olar: 1) sadəcə libidonun üz döndərməsi, ki bu, bizim 'saf ləngimə' adlandırdığımız şeyi ən çox verən kimi görünür, 2) funksiyanın icrasının pisləşməsi, 3) xüsusi şərtlərlə onun çətinləşdirilməsi və digər məqsədlərə yönəldilməklə dəyişdirilməsi, 4) onun təhlükəsizlik tədbirləri ilə qarşısının alınması, 5) təşvişin inkişafı ilə onun dayandırılması, onun başlanğıcının qarşısını artıq almaq mümkün olmadıqda, nəhayət 6) əgər funksiya həyata keçirilmişsə, ona qarşı etiraz edən və baş verəni geri qaytarmaq istəyən sonradan reaksiya.
b) Qidalanma funksiyasının ən çox rast gəlinən pozğunluğu libidonun çəkilməsi nəticəsində yaranan iştahsızlıqdır. İştahanın artması da az rast gəlinmir; aclıqdan təşviş ilə əsaslandırılan yemə məcburiyyəti az araşdırılmışdır. Yeməyə qarşı histerik müdafiə kimi biz qusma simptomunu tanıyırıq. Təşviş nəticəsində qidanın rədd edilməsi psixotik vəziyyətlərə aiddir (zəhərlənmə sayıqlaması).
c) Hərəkət bəzi nevroz vəziyyətlərində yürüş istəməməsi və yürüş zəifliyi ilə ləngidilir, histerik maneə hərəkət aparatının motorik iflicindən istifadə edir və ya bu funksiyanın xüsusi ləğvini yaradır (abaziya). Hərəkətin müəyyən şərtlərin daxil edilməsi ilə çətinləşdirilməsi xüsusilə xarakterikdir, bu şərtlər yerinə yetirilmədikdə təşviş yaranır (fobiya).
d) İş ləngiməsi, çox vaxt təcrid olunmuş simptom kimi müalicənin mövzusu olur, bizə azalmış həzz və ya pisləşmiş icra və ya işin davam etdirilməsi məcbur edildikdə yaranan yorğunluq kimi reaksiya əlamətlərini (başgicəllənmə, qusma) göstərir. Histeriya orqan və funksiya ifliclərinin yaradılması ilə işin dayandırılmasını məcbur edir, bu ifliclərin mövcudluğu işin icrası ilə uzlaşmazdır. Məcburiyyət nevrozu işi davamlı diqqətin yayındırılması və daxil edilən dayanmalar və təkrarlamalar nəticəsində vaxt itkisi ilə pozur.
Biz bu icmalı digər funksiyalara da genişləndirə bilərik, lakin burada daha çox nəticə əldə edəcəyimizi gözləməyə haqqımız yoxdur. Biz hadisələrin səthindən kənara çıxa bilmərik. Gəlin, ləngimə anlayışında artıq çox sirr qoymayan bir fikrə qərar verək. Ləngimə, çox müxtəlif səbəbləri ola bilən Mənin funksional məhdudiyyətinin ifadəsidir. Funksiyadan imtinanın bu mexanizmlərinin bəziləri və onun ümumi bir təmayülü bizə yaxşı məlumdur.
Xüsusi ləngimələrdə bu təmayülü tanımaq daha asandır. Piano çalma, yazma və hətta yerimək nevroz ləngimələrinə məruz qalarsa, təhlil bizə bu funksiyalarda istifadə olunan orqanların, barmaqların və ayaqların həddindən artıq erotizasiya edilməsinin səbəb olduğunu göstərir. Biz ümumiyyətlə, bir orqanın erogenliyi, yəni cinsi mənası artdıqda, onun Mənin funksiyasının zərər gördüyü anlayışını qazanmışıq. Əgər bir qədər qəribə müqayisəyə cəsarət etmək olarsa, o, ev sahibi onunla sevgi münasibətləri qurduğu üçün artıq ocaqda işləmək istəməyən aşpaz kimi davranır. Əgər yazma, yəni bir borudan ağ kağız parçasına maye axıtmaq, cinsi əlaqənin simvolik mənasını qazanıbsa və ya yerimə Ana Torpağın bədənini tapdalamağın simvolik əvəzinə çevrilibsə, onda həm yazma, həm də yerimə dayandırılır, çünki qadağan edilmiş cinsi hərəkəti yerinə yetirmək kimi görünür. Mən, yenidən sıxışdırma etməmək və O ilə münaqişədən qaçmaq üçün özünə aid olan bu funksiyalardan imtina edir.
Digər ləngimələr açıq şəkildə özünü cəzalandırma xidmətində baş verir, məsələn, peşəkar fəaliyyətlərdəki ləngimələr az deyil. Mən bu işləri görə bilməz, çünki onlar ona fayda və uğur gətirərdi, lakin sərt Fövqəl-Mən bunu qadağan edir. Sonra Mən, Fövqəl-Mən ilə münaqişəyə düşməmək üçün bu nailiyyətlərdən də imtina edir.
Mənin daha ümumi ləngimələri sadə, başqa bir mexanizmə tabe olur. Əgər Mən xüsusi ağırlıqlı psixi vəzifə ilə məşğuldursa, məsələn, bir yas, böyük bir affektin boğulması, daim yüksələn cinsi fantaziyaları boğma məcburiyyəti ilə məşğuldursa, onda onun əlində olan enerji o qədər azalır ki, pulunu müəssisələrində dondurmuş spekulyant kimi, bir çox yerdə eyni anda xərclərini məhdudlaşdırmalıdır. Belə intensiv ümumi ləngimənin qısa müddətli nümunəsini, açıq şəkildə qəzəb partlamasına səbəb olmalı olan hallarda bir və ya bir neçə gün davam edən iflicedici yorğunluğa düşən bir məcburiyyət xəstəsində müşahidə edə bildim. Buradan depressiya hallarını və onların ən ağır forması olan melanxoliyanı xarakterizə edən ümumi ləngiməni anlamağa aparan yol da tapılmalıdır.
Beləliklə, ləngimələr haqqında nəticə olaraq deyilə bilər ki, onlar ya ehtiyatdan, ya da enerji azlığından irəli gələn Mən funksiyalarının məhdudiyyətləridir. İndi ləngimənin simptomdan necə fərqləndiyini tanımaq asandır. Simptom artıq Məndə və ya Mən üzərində bir proses kimi təsvir edilə bilməz.
II
Simptomların yaranmasının əsas xüsusiyyətləri çoxdan öyrənilmiş və ümid edirik ki, mübahisəyə yer qoymayan şəkildə ifadə edilmişdir. Simptom, baş tutmayan bir həvəs doyumunun işarəsi və əvəzi, sıxışdırma prosesinin nəticəsidir. Sıxışdırma, O-da oyandırılan bir həvəs yüklənməsini, lazım gələrsə Fövqəl-Mənin tapşırığı ilə, qəbul etmək istəməyən Məndən qaynaqlanır. Mən, sıxışdırma vasitəsilə, xoşagəlməz təhrikin daşıyıcısı olan təsəvvürün şüura çıxmasının qarşısını alır. Təhlil çox vaxt onun şüursuz formasiya kimi qorunub saxlandığını göstərir. Bu qədər aydın idi, lakin tezliklə həll olunmamış çətinliklər başlayır.
Sıxışdırma prosesinin əvvəlki təsvirlərimiz şüurdan uzaqlaşdırma nəticəsini qəti şəkildə vurğulamış, lakin digər məqamlarda şübhələri açıq qoymuşdur. O-da aktivləşdirilən həvəs təhrikinin taleyi nədir sualı yaranır? doyumuna yönəlmiş həvəs təhriki? Cavab dolayısı ilə idi; o belə deyirdi: sıxışdırma prosesi ilə gözlənilən doyum həzzi xoşagəlməzliyə çevrilir və sonra xoşagəlməzliyin həvəs doyumunun nəticəsi necə ola biləcəyi problemi qarşıya çıxırdı. Əgər O-da nəzərdə tutulan oyanma axınının sıxışdırma nəticəsində ümumiyyətlə baş vermədiyini, Mənin onu dayandırmağı və ya istiqamətini dəyişməyi bacardığını qəti şəkildə ifadə etsək, vəziyyəti aydınlada biləcəyimizi ümid edirik. Onda sıxışdırmada “affektin çevrilməsi” sirri ortadan qalxır. Lakin biz bununla Mənin O-dakı proseslərə bu qədər geniş təsir göstərə biləcəyini qəbul etmiş olduq və onun bu təəccüblü güc sərgiləməsinin hansı yolla mümkün olduğunu anlamağı öyrənməliyik.
Fikrimcə, bu təsir Mənin, onun mahiyyətini təşkil edən və O-dan fərqlənməsinin səbəbi olan qavrama sistemi ilə sıx əlaqələri nəticəsində Mənə düşür. Q-Ş adlandırdığımız bu sistemin funksiyası şüur fenomeni ilə bağlıdır; o, təkcə xaricdən deyil, həm də daxildən oyanmalar qəbul edir və ona oradan gələn həzz-xoşagəlməzlik hissləri vasitəsilə ruhi hadisələrin bütün axınlarını həzz prinsipi istiqamətində idarə etməyə çalışır. Biz Məni O-ya qarşı aciz təsəvvür etməyi xoşlayırıq, lakin o, O-dakı bir həvəs prosesinə qarşı çıxarsa, məqsədini demək olar ki, hər şeyə qadir olan həzz prinsipi instansiyasının köməyi ilə əldə etmək üçün yalnız bir xoşagəlməzlik siqnalı verməlidir. Bu vəziyyəti bir anlıq təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirsək, onu başqa bir sahədən nümunə ilə izah edə bilərik. Bir dövlətdə müəyyən bir qrup, qərarı kütlələrin meyillərinə uyğun gələcək bir tədbirə qarşı çıxır. Bu azlıq sonra mətbuatı ələ keçirir, onun vasitəsilə suveren “İctimai rəyi” formalaşdırır və beləliklə, nəzərdə tutulan qərarın qəbul edilməməsini təmin edir.
Bir cavabla digər suallar da bağlıdır. Xoşagəlməzlik siqnalının yaradılmasına sərf olunan enerji haradan gəlir? Burada bizə yol göstərən fikir budur ki, daxildəki arzuolunmaz bir prosesin müdafiəsi, xarici bir qıcığa qarşı müdafiə nümunəsi üzrə baş verə bilər, yəni Mən daxili təhlükəyə qarşı da, xarici təhlükəyə qarşı da eyni müdafiə yolunu seçir. Xarici təhlükə zamanı orqanik varlıq qaçmağa çalışır, əvvəlcə təhlükəli olanın qavranılmasından olan yükü (katexisi) geri çəkir; sonra anlayır ki, daha effektiv vasitə, təhlükənin qavranılmasını, hətta ondan imtina edilməsə belə, mümkün olmayan edən əzələ hərəkətlərini yerinə yetirməkdir, yəni təhlükənin təsir dairəsindən çıxmaqdır. Belə bir qaçma cəhdinə bərabər olan da sıxışdırmadır. Mən, sıxışdırılacaq həvəs təmsilindən (ön şüurlu) yükü geri çəkir və onu xoşagəlməzlik (təşviş) ayrılması üçün istifadə edir. Sıxışdırma zamanı təşvişin necə yarandığı məsələsi sadə olmaya bilər; lakin insanın, Mənin əsl təşviş mərkəzi olduğu fikrinə yapışmağa və sıxışdırılmış həvəs təhrikinin yük enerjisinin avtomatik olaraq təşvişə çevrildiyi haqqındakı köhnə baxışı rədd etməyə haqqı var. Əgər mən əvvəllər belə ifadə etmişsəmsə, bu, fenomenoloji təsvir idi, metapsixoloji izahat deyil.
Deyilənlərdən yeni sual irəli gəlir: ön şüurlu Mən yükünün geri çəkilməsi kimi sadə bir geri çəkilmə və yönləndirmə prosesinin, bizim fərziyyələrimizə görə yalnız artmış yükün nəticəsi ola bilən xoşagəlməzlik və ya təşviş yarada bilməsi iqtisadi cəhətdən necə mümkündür? Cavab verirəm ki, bu səbəb iqtisadi olaraq izah edilməməlidir; təşviş sıxışdırma zamanı yenidən yaradılmır, əksinə, mövcud olan bir xatirə təsvirinə görə affekt vəziyyəti kimi təkrarlanır. Bu təşvişin — və ümumiyyətlə affektlərin — mənşəyi haqqındakı daha da irəli gedən sualla, biz şübhəsiz psixoloji torpağı tərk edib fiziologiyanın sərhəd zonasına qədəm qoyuruq. Affekt vəziyyətləri, qədim travmatik təcrübələrin çöküntüləri kimi ruh həyatına daxil edilmişdir və oxşar vəziyyətlərdə xatirə simvolları kimi oyadılır. Mənim fikrimcə, onları gec və fərdi olaraq əldə edilmiş histerik tutmalara bərabərləşdirməkdə və onların normal nümunələri kimi qəbul etməkdə haqsız deyildim. İnsanda və ona yaxın olan canlılarda doğum aktı, ilk fərdi təşviş təcrübəsi kimi, təşviş affektinin ifadəsinə xarakterik cizgilər ödünç vermiş görünür. Lakin biz bu əlaqəni şişirtməməliyik və onun tanınmasında, təhlükə vəziyyəti üçün bir affekt simvolunun bioloji zərurət olduğunu və hər halda yaradılmış olacağını gözdən qaçırmamalıyıq. Həmçinin, hər bir təşviş partlayışında ruh həyatında doğum vəziyyətinin təkrarlanmasına bərabər olan bir şeyin baş verdiyini fərz etməyi əsassız sayıram. Hətta əslində belə travmatik təkrarlanmalar olan histerik tutmaların bu xarakterini daim qoruyub-qorumadığı da bəlli deyil.
Başqa bir yerdə qeyd etmişəm ki, terapiya işində qarşılaşdığımız sıxışdırmaların əksəriyyəti sonradan sıxışdırma (Nachdrängen) hallarıdır. Onlar, daha yeni vəziyyətə cazibədar təsirini göstərən, əvvəllər baş vermiş ilkin sıxışdırmaları fərz edirlər. Sıxışdırmanın bu fonları və mərhələləri haqqında hələ çox az şey məlumdur. İnsan asanlıqla Fövqəl-Mənin sıxışdırmadakı rolunu həddindən artıq qiymətləndirmək təhlükəsinə düşür. Hazırda Fövqəl-Mənin yaranmasının ilkin sıxışdırma ilə sonradan sıxışdırma arasındakı sərhədi müəyyən edib-etmədiyini qiymətləndirmək mümkün deyil. Hər halda, ilk — çox intensiv — təşviş partlamaları Fövqəl-Mənin fərqləşməsindən əvvəl baş verir. Kəmiyyət amillərinin, məsələn, oyanmanın həddindən artıq güclü olması və qıcıq qoruyucusunun pozulmasının, ilkin sıxışdırmaların ən yaxın səbəbləri olması tamamilə inandırıcıdır.
Qıcıq qoruyucusunun qeyd edilməsi bizə bir açar sözü kimi xatırladır ki, sıxışdırmalar iki fərqli vəziyyətdə baş verir: birincisi, xoşagəlməz həvəs təhriki xarici qavrama ilə oyadıldıqda, ikincisi isə belə bir təhrik olmadan daxildə ortaya çıxdıqda. Biz bu fərqliliyə sonra yenidən qayıdacağıq. Lakin qıcıq qoruyucusu yalnız xarici qıcıqlara qarşı mövcuddur, daxili həvəs tələblərinə qarşı deyil.
Biz Mənin qaçış cəhdini öyrənərkən, simptomun yaranmasından uzaq qalırıq. Simptom, sıxışdırma nəticəsində zədələnmiş həvəs təhrikindən yaranır. Əgər Mən xoşagəlməzlik siqnalından istifadə edərək həvəs təhrikini tamamilə boğmaq niyyətini həyata keçirirsə, bunun necə baş verdiyi barədə heç nə öyrənmirik. Biz yalnız az və ya çox dərəcədə uğursuz sıxışdırmalar kimi qəbul edilə bilən hallardan öyrənirik.
Onda ümumiyyətlə belə təqdim olunur ki,
Həvəs təhriki, sıxışdırmaya baxmayaraq, bir əvəz tapmışdır, lakin bu əvəz çox zəifləmiş, yerdəyişmiş və ləngidilmişdir. O, artıq doyum kimi də tanınmır. Onun icra edildiyi zaman heç bir həzz hissi yaranmır, əvəzində bu icra məcburiyyət xarakteri almışdır. Lakin doyum prosesinin simptoma çevrilməsi ilə bağlı bu alçalmada sıxışdırma gücünü başqa bir nöqtədə də göstərir. Əvəzləmə prosesi mümkün olduqda hərəkətlilik vasitəsilə boşalmadan uzaq saxlanılır; hətta bu mümkün olmadıqda belə, o, öz bədəninin dəyişməsi ilə məhdudlaşmalı və xarici dünyaya keçməməlidir; ona hərəkətə çevrilməyə icazə verilmir. Biz anlayırıq ki, sıxışdırma zamanı Mən xarici reallığın təsiri altında işləyir və buna görə də əvəzləmə prosesinin uğurunu bu reallıqdan kənarda saxlayır.
Mən şüura çıxış yolunu və xarici dünyaya qarşı hərəkətə keçidini idarə edir; sıxışdırmada o, gücünü hər iki istiqamətdə nümayiş etdirir. Həvəs təmsili gücünün bir tərəfini, həvəs təhrikinin özü isə digər tərəfini hiss edir. Beləliklə, Mənin gücünün bu tanınmasının, "Mən və O" tədqiqatında həmin Mənin mövqeyi haqqında tərtib etdiyimiz təsvirlə necə uzlaşdığını soruşmaq yerindədir.
Orada Mənin O-dan və Fövqəl-Məndən asılılığını, hər ikisinə qarşı acizliyini və təşviş hazırlığını, çətinliklə qorunan təkəbbürünü ifşa etdik. Bu hökm o vaxtdan bəri psixoanalitik ədəbiyyatda güclü əks-səda tapmışdır. Çoxlu sayda səslər Mənin O-ya qarşı, daxili dünyamızda Rasionalın Şeytaniyə qarşı zəifliyini israrla vurğulayır və bu cümləni psixoanalitik "dünya görüşünün" əsas sütunu etmək niyyətindədirlər. Sıxışdırma mexanizminin işləyişinə aid anlayış analitiki belə ekstremal tərəfdarlıqdan çəkindirməli deyilmi?
Mən dünya görüşlərinin uydurulmasına ümumiyyətlə qarşıyam. Bunu filosoflara buraxmaq lazımdır, onlar etiraf edirlər ki, belə bir həyat səyahətini hər şey haqqında məlumat verən belə bir Bedeker (səyahət təlimatı) olmadan icra etmək mümkün deyil. Filosofların öz yüksək ehtiyacları mövqeyindən bizə aşağı baxaraq göstərdikləri təhqiri təvazökarlıqla qəbul edək. Biz də narsisistik qürurumuzu inkar edə bilmədiyimiz üçün, bütün bu "həyat rəhbərləri"nin tez köhnəldiyini, əksinə, bizim qısa görüşlü və məhdud kiçik işimizin onların yeni nəşrlərini zəruri etdiyini və ən müasir Bedekerlərin belə köhnə, çox rahat və tam katekizmi əvəz etmək cəhdləri olduğunu düşünməklə təsəllimizi axtaraq.
Elmin bu dünyanın bilməcələri haqqında indiyə qədər nə qədər az işıq saçdığını dəqiq bilirik; filosofların bütün gurultusu bunu dəyişə bilməz, yalnız hər şeyi yeganə qətiyyət tələbinə tabe edən işin səbirlə davam etdirilməsi yavaş-yavaş dəyişiklik yarada bilər. Qaranlıqda səyahət edən mahnı oxuduqda, təşvişini inkar edir, lakin buna görə heç də daha yaxşı görmür.
III
Mən problemimə qayıtmaq üçün: Ziddiyyət görünüşü, abstraksiyaları çox sərt götürməyimizdən və mürəkkəb vəziyyətdən bəzən bir, bəzən digər tərəfi təkbaşına seçməyimizdən irəli gəlir. Mənin O-dan ayrılması əsaslı görünür, bu, bizə müəyyən şərtlər tərəfindən diktə edilir. Amma digər tərəfdən, Mən O ilə eynidir, yalnız onun xüsusi olaraq fərqləndirilmiş bir hissəsidir. Bu hissəni fikrimizdə bütünün qarşısına qoysaq və ya ikisi arasında həqiqi bir ixtilaf yaranıbsa, bu Mənin zəifliyi bizə aydın olar. Lakin Mən O ilə bağlı qalırsa, ondan fərqləndirilmirsə, onun gücü özünü göstərir. Mənin Fövqəl-Mənə olan münasibəti də bənzəyir; bir çox vəziyyətlərdə ikisi bizə birləşir, əksər hallarda isə onları yalnız aralarında gərginlik, konflikt yarandıqda fərqləndirə bilərik. Sıxışdırma halında həlledici olan fakt, Mənin bir təşkilat olması, O-nun isə olmamasıdır; Mən, O-nun təşkil olunmuş hissəsidir. Mən və O-nun iki fərqli ordu düşərgəsi kimi təsəvvür edilməsi tamamilə əsassız olardı; sıxışdırma vasitəsilə Mən O-nun bir hissəsini boğmağa çalışır, sonra qalan O hücum edilənə köməyə gəlir və öz gücünü Mənin gücü ilə ölçür. Bu çox vaxt baş verə bilər, lakin bu, əlbəttə ki, sıxışdırmanın başlanğıc vəziyyəti deyil; adətən, sıxışdırılmalı olan həvəs təhriki təcrid olunmuş qalır. Sıxışdırma aktı bizə Mənin gücünü göstərsə də, o, eyni zamanda Mənin acizliyinə və O-nun ayrı-ayrı həvəs təhriklərinin təsirlənməzliyinə də şahidlik edir. Çünki sıxışdırma nəticəsində simptoma çevrilən proses, artıq Mən təşkilatının xaricində və ondan asılı olmayaraq öz mövcudluğunu qoruyub saxlayır. Və yalnız o deyil, onun bütün törəmələri də eyni imtiyazdan, demək olar ki, 'ekstrateritoriallıq' imtiyazından istifadə edirlər; onlar Mən təşkilatının hissələri ilə assosiativ olaraq qarşılaşdıqda, bu hissələri öz tərəflərinə çəkib-çəkməyəcəkləri və bu qazanc hesabına Mənə ziyan vuraraq yayılıb-yayılmayacaqları sual altına düşür. Bizə artıq tanış olan bir müqayisə simptomu, içinə yerləşdiyi toxumada davamlı olaraq qıcıq və reaksiya hadisələrini saxlayan bir xarici cisim kimi nəzərdən keçirir. Həqiqətən də xoşagəlməz həvəs təhrikinə qarşı müdafiə mübarizəsinin simptom yaranması ilə tamamlandığı hallar olur; gördüyümüz qədər, bu ən çox histerik konversiyada mümkündür, lakin adətən proses fərqli gedir; sıxışdırmanın ilk aktından sonra uzun sürən və ya heç vaxt bitməyən bir nəticə gəlir, həvəs təhrikinə qarşı mübarizə simptoma qarşı mübarizədə davam edir.
Bu ikincili müdafiə mübarizəsi bizə ziddiyyətli ifadəli iki üz göstərir. Bir tərəfdən, Mən öz təbiətinə görə elə bir şey etməyə məcbur olur ki, biz onu bərpa və ya barışdırma cəhdi kimi qiymətləndirməliyik. Mən bir təşkilatdır, o, bütün tərkib hissələri arasında sərbəst əlaqəyə və qarşılıqlı təsir imkanlarına əsaslanır; onun deseksualizasiya olunmuş enerjisi birləşməyə və vahidləşməyə can atmaqla öz mənşəyini hələ də bəyan edir və bu sintez məcburiyyəti Mən nə qədər güclü inkişaf etdikcə daha da artır. Beləliklə, Mənin simptomun yadlığını və təcridini aradan qaldırmaq üçün, onu hər hansı şəkildə özünə bağlamaq və bu cür bağlarla öz təşkilatına daxil etmək üçün bütün imkanlardan istifadə etməyə çalışması da başa düşüləndir. Belə bir cəhdin artıq simptom yaranması aktına təsir etdiyini bilirik. Bunun klassik nümunəsi, bizə doyum və cəza ehtiyacı arasında şəffaflaşan kompromis kimi görünən histerik simptomlardır. Fövqəl-Mənin tələbinin yerinə yetirilməsi kimi belə simptomlar əvvəlcədən Məndə paya sahibdirlər, digər tərəfdən isə sıxışdırılmış olanın mövqelərini və Mən təşkilatına nüfuz etmə nöqtələrini təmsil edirlər; onlar, demək olar ki, qarışıq yüklənməli sərhəd stansiyalarıdır. Bütün ilkin histerik simptomların belə qurulub-qurulmadığı diqqətli bir araşdırmaya layiqdir. Daha sonrakı prosesdə Mən elə davranır ki, sanki bu fikirlə rəhbərlənir: simptom artıq mövcuddur və aradan qaldırıla bilməz; indi bu vəziyyətlə barışmaq və ondan mümkün olan ən böyük faydanı əldə etmək lazımdır. Simptomun təmsil etdiyi Mənə yad olan daxili aləmin hissəsinə uyğunlaşma baş verir, Mən bunu adətən real xarici aləmə qarşı həyata keçirir. Bunun üçün səbəb heç vaxt çatışmır. Simptomun mövcudluğu, Fövqəl-Mənin tələbini sakitləşdirmək və ya xarici aləmin iddiasını rədd etmək üçün istifadə edilə bilən bir fəaliyyət maneəsini də özündə saxlaya bilər. Beləliklə, simptom tədricən vacib maraqların təmsilçiliyi vəzifəsi ilə yüklənir, özünü qorumaq üçün dəyər qazanır, Mənlə daha da sıx birləşir və ona getdikcə daha da zəruri olur. Yalnız çox nadir hallarda xarici bir cismin birləşmə prosesi bənzər bir şeyi təkrarlaya bilər. Simptoma bu ikincil uyğunlaşmanın əhəmiyyətini də, Mənin simptomu yalnız onun üstünlüklərindən həzz almaq üçün əldə etdiyini iddia edərək şişirtmək olar. Bu, müharibə qazisinin ayağını yalnız işsiz qalmaq və əlillik pensiyası ilə yaşamaq üçün vurdurduğu fikrini müdafiə etmək qədər doğru və ya yanlışdır.
Məcburiyyət nevrozuna və paranoyaya aid olan digər simptom formalaşmaları Mənə yüksək dəyər qazandırır, çünki onlar ona üstünlüklər deyil, əksinə, başqa cür məhrum olacağı narsisistik doyum təmin edir. Məcburiyyət nevrozu xəstələrinin sistemləşdirmələri, onları xüsusi təmiz və ya vicdanlı insanlar kimi təqdim edərək öz sevgilərini oxşayır; paranoyalı xəstələrin sayıqlama yaranmaları isə bu xəstələrin zəkası və təxəyyülü üçün asanlıqla əvəz edilə bilməyən bir fəaliyyət sahəsi açır. Qeyd edilən bütün əlaqələrdən nevrozun (ikincil) xəstəlik qazancı kimi bildiyimiz şey nəticələnir. Bu, Mənin simptomu özünə mənimsəmə cəhdinə kömək edir və simptomun fiksasiyasını gücləndirir. Sonra Mənin simptoma qarşı mübarizəsində ona analitik dəstək verməyə cəhd etdikdə, Mən ilə simptom arasındakı bu barışdırıcı bağların müqavimət tərəfində fəal olduğunu görürük. Onları çözmək bizə asan verilmir. Mənin simptoma qarşı tətbiq etdiyi iki üsul həqiqətən bir-birinə ziddir.
Digər üsul daha az mehriban xarakter daşıyır, o, sıxışdırma istiqamətini davam etdirir. Lakin görünür ki, Məni qeyri-ardıcıllıq ittihamı ilə yükləyə bilmərik. Mən sülhsevərdir və simptomu özünə mənimsəmək, onu öz tərkibinə daxil etmək istəyir. Pozulma simptomdan qaynaqlanır; simptom sıxışdırılmış təhrikin həqiqi əvəzi və törəməsi kimi onun rolunu davam etdirir, doyum tələbini təkrar-təkrar yeniləyir və beləliklə Məni yenidən xoşagəlməzlik siqnalı verməyə və müdafiəyə keçməyə məcbur edir.
Simptona qarşı ikincil müdafiə mübarizəsi çoxşaxəlidir, müxtəlif məkanlarda baş verir və müxtəlif vasitələrdən istifadə edir. Simptom formalaşmasının ayrı-ayrı hallarını tədqiqat mövzusu götürməsək, onun haqqında çox şey deyə bilmərik. Bu zaman, uzun müddətdir arxa planda gizlənmiş kimi hiss etdiyimiz təşviş məsələsinə toxunmaq üçün fürsət tapacağıq. Histerik nevrozun yaratdığı simptomlardan başlamaq məsləhətdir; məcburiyyət nevrozunda, paranoyada və digər nevrozlarda simptom formalaşmasının şərtlərinə hələ hazır deyilik.
IV
Nəzərdən keçirdiyimiz ilk hal, məsələn, Kiçik Hansın at fobiyası kimi bütün əsas cizgiləri ilə tipik olan uşaq histerik heyvan fobiyası olsun. İlk baxışdan belə, abstraksiyalarla işlədikcə gözləntimizdən fərqli olaraq, nevroz xəstəliyinin real halının şəraiti çox daha mürəkkəbdir. Hansı sıxışdırılmış təhrikin, onun simptom əvəzinin nə olduğunu və sıxışdırma motivinin harada aydın olduğunu müəyyən etmək üçün bir qədər iş lazımdır.
Kiçik Hans atdan təşviş keçirdiyi üçün küçəyə çıxmaqdan imtina edir. Bu, xammaldır. Simptom nədir: təşviş inkişafı, təşviş obyektinin seçimi, yoxsa sərbəst hərəkət azadlığından imtina, ya da bunların bir neçəsi eyni anda? Özünə qadağan etdiyi doyum haradadır? Niyə özünə bunu qadağan etməlidir?12
Cavab vermək asandır: bu halda o qədər də sirr yoxdur. Ata qarşı anlaşılmaz təşviş simptomdur, küçəyə çıxmaq qabiliyyətsizliyi isə bir ləngimə əlamətidir, yəni Mənin təşviş simptomunu oyatmamaq üçün özünə tətbiq etdiyi məhdudiyyətdir. Son nöqtənin izahının doğruluğu aydın görünür və artıq bu ləngimə daha sonra müzakirədən kənarda saxlanılacaq. Lakin hal ilə ilk baxışda tanışlıq bizə hətta iddia olunan simptomun həqiqi ifadəsini belə tanımağa imkan vermir. Daha dəqiq sorğu-sualdan gördüyümüz kimi, burada atdan qeyri-müəyyən təşviş haqqında deyil, konkret təşvişli gözlənti haqqında deyil: at onu dişləyəcək. Həqiqətən, bu məzmun şüurdan qaçmağa və yalnız təşviş və onun obyektinin qaldığı qeyri-müəyyən fobiya ilə əvəz olunmağa çalışır. Bəs bu məzmun simptomun nüvəsidir?
Analitik iş zamanı bizə açılan kiçikin bütün psixi vəziyyətini nəzərə almadığımız müddətcə bir addım belə irəliləyə bilmərik. O, ananın ayrılığın səbəbi kimi nəzərə alınmadığı halda ürəkdən sevdiyi atasına qarşı qısqanc və düşmənçilik edən Edip mövqeyindədir. Deməli, ambivalensiya münaqişəsi, yaxşı əsaslandırılmış sevgi və ondan az olmayan haqlı nifrət, hər ikisi eyni şəxsə yönəlib. Onun fobiyası bu münaqişənin həllinə cəhd olmalıdır. Belə ambivalensiya münaqişələri çox yaygındır, biz onların digər tipik nəticəsini də bilirik. Bu halda bir-biri ilə mübarizə aparan iki təhrikin biri, adətən nəvazişli təhrik, kəskin şəkildə güclənir, digəri isə yox olur. Yalnız nəvazişin həddindən artıq olması və məcburi xarakteri bizə bu mövqeyin yeganə mövcud mövqe olmadığını, daima əksini boğmaq üçün ehtiyatlı olduğunu göstərir və bizə reaksiya təşəkkülü yolu ilə sıxışdırma (Məndə) kimi təsvir etdiyimiz bir prosesi qurmağa imkan verir. Kiçik Hans kimi hallar belə bir reaktivləşməni göstərmir; ambivalensiya konfliktindən çıxışın açıq şəkildə müxtəlif yolları var. Bu arada biz başqa bir şeyi qəti şəkildə tanıdıq. Sıxışdırmaya məruz qalan həvəs təhriki ataya qarşı düşmən impulsdur. Təhlil, dişləyən at ideyasının mənşəyini izləyərkən, bizə bunun sübutunu təqdim etdi. Hans bir atın yıxıldığını, “at” oyunu oynadığı bir oyun yoldaşının yıxılıb yaralandığını görmüşdür. Bu, bizə Hansda belə bir istək təhriki qurmaq hüququ verdi: ata yıxılsın, at və yoldaş kimi zərər görsün. Gözə çarpan bir ayrılışla əlaqələr, atanın aradan qaldırılmasına olan arzunun daha az qorxaq ifadə tapdığını ehtimal edir. Belə bir arzu isə onu özünün aradan qaldırmaq niyyəti, yəni Edip kompleksinin qətl təhriki ilə bərabər dəyərlidir.
Bu sıxışdırılmış həvəs təhriki indiyə qədər at fobiyasında onun əvəzi kimi gördüyümüz şeyə aparmır. İndi kiçik Hansın psixi vəziyyətini, uşaq elementini və ambivalensiyanı kənarlaşdıraraq sadələşdirək; o, təxminən, xanımına aşiq olan və onun tərəfindən bəzi lütf əlamətlərindən həzz alan bir evdəki gənc xidmətçi olsun. Onun daha güclü ev sahibindən nifrət etməsi və onun aradan qaldırılmasını istəməsi qalır; onda bu vəziyyətin ən təbii nəticəsi, onun bu sahibin qisasından qorxması və bu sahibə qarşı təşviş vəziyyətinin yaranmasıdır — kiçik Hansın ata fobiyasına çox bənzər şəkildə. Yəni, biz bu fobiyanın təşvişini simptom kimi təsvir edə bilmərik; anasına aşiq olan kiçik Hans atanın qarşısında təşviş göstərsəydi, ona nevroz və ya fobiya aid etmək hüququmuz olmazdı. Biz tamamilə başa düşülən bir affektiv reaksiya ilə qarşı-qarşıya olardıq. Bunu nevroza çevirən yeganə şey, atanın atla əvəz edilməsidir. Bu yerdəyişmə, simptom adı ilə adlandırılmağa iddia edən şeyi yaradır. O, reaksiya təşəkkülünün köməyi olmadan ambivalensiya konfliktinin həllinə imkan verən digər mexanizmdir. Bu, bu zərif yaşda doğuşdan gələn totemist düşüncə izlərinin hələ də asanlıqla canlandırıla bilindiyi faktı ilə mümkün və ya asanlaşdırılır. İnsan və heyvan arasındakı uçurum hələ tanınmayıb, əlbəttə ki, sonradan olduğu qədər qabardılmayıb. Yetkin, heyran olunan, lakin eyni zamanda qorxulan kişi, çoxlu şeyə görə həsəd apardığımız, lakin təhlükəli ola biləcəyi üçün xəbərdar edildiyimiz böyük heyvanla eyni sıradadır. Beləliklə, ambivalensiya münaqişəsi eyni şəxs üzərində həll edilmir, əksinə, onun təhriklərindən birinə əvəzedici kimi başqa bir şəxsi təqdim edərək, sanki kənara itələnir. Bu qədərini aydın görürük, lakin kiçik Hansın fobiyasının təhlili bizi başqa bir nöqtədə tamamilə məyus etdi. Simptom formalaşmasının təşkil etdiyi təhrif, sıxışdırılmağa məruz qalan həvəs təhrikinin təmsilinə (təsəvvür məzmununa) deyil, əslində xoşagəlməz olan şeyə reaksiyaya uyğun gələn, ondan tamamilə fərqli olan birinə tətbiq olunur. Kiçik Hans atdan təşviş keçirmək əvəzinə, atlara pis rəftar etmək, onları döymək və ya açıq şəkildə onların yıxılmasını, zərər görməsini, bəlkə də titrəmələrlə ölməsini (ayaqlarla qalmaqal yaratmaqla) görmək istəyini bildirmiş olsaydı, gözləntimiz daha çox təmin oluna bilərdi. Bənzər bir şey təhlili zamanı həqiqətən də baş verir, lakin nevrozda çoxdan irəlidə deyil və — qəribədir — əgər o, həqiqətən belə bir düşmənçiliyi, ataya deyil, yalnız ata qarşı yönəldilmiş əsas simptom kimi inkişaf etdirsəydi, onun nevrozda olduğunu heç vaxt qərar verməzdik. Deməli, bir şey düzgün deyil, ya sıxışdırma haqqında anlayışımızda, ya da simptomun tərifində. Əlbəttə, dərhal diqqətimizi çəkən bir şey var: Əgər kiçik Hans atlarla həqiqətən belə bir davranış nümayiş etdirsəydi, o zaman qəbuledilməz, aqressiv həvəs təhrikinin xarakteri sıxışdırma ilə heç dəyişməzdi, yalnız onun obyekti dəyişərdi.
Bundan artıq bir şey etməyən sıxışdırma hallarının olduğu tamamilə dəqiqdir; lakin kiçik Hansın fobiyasının yaranmasında daha çox şey baş verib. Nə qədər çox olduğunu təhlilin başqa bir hissəsindən təxmin edirik.
Kiçik Hansın fobiyasının məzmunu kimi at tərəfindən dişlənmək təsəvvürünü verdiyini artıq eşitmişik. İndi isə, qurdun təşviş heyvanı olduğu, lakin eyni zamanda ata əvəzi mənasını daşıyan başqa bir heyvan fobiyası halının yaranmasına sonradan bələd olduq. "Təhlilin şəffaflaşdıra bildiyi bir yuxuya əsasən, bu oğlanda nağıldakı yeddi oğlaqdan biri kimi qurd tərəfindən yeyiləcəyi təşvişi inkişaf etdi. Kiçik Hansın atasının onunla şübhəsiz ki, 'atcıq' oynadığı, təşviş heyvanının seçilməsində həlledici rol oynamışdı; eyni şəkildə, həyatının üçüncü onilliyində təhlil etdiyim rusiyalının atasının kiçik uşaqla oyunlarında qurdu təqlid etdiyi və zarafatla yeyəcəyi ilə hədələdiyi ən azı çox ehtimal oluna bilərdi. O vaxtdan bəri, heyvan fobiyası inkişaf etməyən, lakin məhz bu çatışmazlığı ilə digər halları anlamağa kömək edən gənc bir amerikalını üçüncü hal kimi tapmışam. Onun cinsi oyanması, ona oxunan, yeyilə bilən maddədən ibarət bir şəxsə (Zəncəfil adam) onu yemək üçün təqib edən ərəb qəbilə başçısı haqqında fantastik uşaq hekayəsi ilə alovlanmışdı. Özünü bu yeyilə bilən insanla eyniləşdirdi, qəbilə başçısı ata əvəzi kimi asanlıqla tanındı və bu fantaziya onun avtoerotik fəaliyyətinin ilk əsası oldu. Ata tərəfindən yeyilmək təsəvvürü isə tipik, qədim uşaqlıq mirasıdır; analogiyalar mifologiyadan (Kronos) və heyvanlar aləmindən hamıya məlumdur.
Belə asanlaşdırmalara baxmayaraq, bu təsəvvür məzmunu bizə o qədər yad gəlir ki, onu uşağa yalnız inanmayaraq qəbul edə bilərik. Biz həmçinin bilmirik ki, o həqiqətən ifadə etdiyi şeyi nəzərdə tuturmu və onun necə fobiya obyektinə çevrilə biləcəyini başa düşmürük. Analitik təcrübə bizə, əlbəttə, lazım olan məlumatları verir. O, bizə öyrədir ki, atadan yeyilmək təsəvvürü, genital erotika mənasında obyekt kimi atadan sevilməyi arzulayan passiv nəvazişli təhrikin geriləmə yolu ilə alçaldılmış ifadəsidir. Hadisənin tarixçəsinin təhlili bu şərhin düzgünlüyünə heç bir şübhə buraxmır. Genital təhrik, oral libidodan sadist libidoya keçid mərhələsindən tərk edilmiş dil ilə ifadə edildikdə, əlbəttə, artıq öz nəvazişli niyyətindən heç nə saxlamır. Əslində, bu, yalnız təmsilin geri qayıtma ifadəsi ilə əvəzlənməsi, yoxsa O-da genital yönümlü təəssüratın həqiqi geri qayıtma alçaldılmasıdır? Bu, heç də asan qərara gəlinəcək bir məsələ deyil. Rus “Canavar adam”ının xəstəlik tarixçəsi, sonuncu daha ciddi ehtimalı tam qətiyyətlə dəstəkləyir, çünki həlledici yuxudan etibarən o, “pis”, əzabverici, sadist davranır və tezliklə düzgün bir məcburiyyət nevrozu inkişaf etdirir. Hər halda, biz sıxışdırmanın Mənə xoşagəlməz həvəs təhrikindən qorunmaq üçün mövcud olan yeganə vasitə olmadığını dərk edirik. Əgər ona həvəsi geriləməyə məcbur etmək müvəffəqiyyəti qazanırsa, o, onu əslində sıxışdırma ilə mümkün olandan daha enerjili şəkildə zədələmiş olur. Bununla belə, bəzən əvvəlcə məcburi geriləmədən sonra sıxışdırma gəlir. Canavar adamdakı vəziyyət və kiçik Hansdakı bir qədər sadə vəziyyət daha bir çox digər düşüncələrə səbəb olur, lakin biz artıq iki gözlənilməz dərkə malik oluruq. Şübhəsiz, bu fobiyalarda sıxışdırılmış həvəs təhriki ataya qarşı düşmənçilik təhrikidir. Demək olar ki, o, əksinə çevrilmə prosesi ilə sıxışdırılır; ataya qarşı təcavüzün yerinə, atanın öz şəxsiyyətinə qarşı təcavüzü — qisası — keçir. Belə bir təcavüz artıq sadist libido fazasında kök saldığından, ona yalnız oral səviyyəyə qədər müəyyən bir alçalma lazımdır; Hansda dişlənmə ilə işarələnən bu, rusda isə yudulma ilə açıq şəkildə icra olunur. Lakin əlavə olaraq, təhlil hər hansı bir şübhədən sığortalanmış şəkildə müəyyən edir ki, eyni zamanda ataya qarşı nəvazişli passiv təhrik olan, artıq genital (fallik) libido təşkilatının səviyyəsinə çatmış başqa bir həvəs təhriki də sıxışdırmaya məruz qalmışdır. Sonuncu, sıxışdırma prosesinin nəticəsi üçün daha əhəmiyyətli görünür; daha dərin geriləməni o yaşayır və fobiyanın məzmununa həlledici təsir göstərir. Beləliklə, yalnız bir həvəsin sıxışdırılmasını izlədiyimiz yerdə, iki belə prosesin qarşılaşmasını qəbul etməliyik; təsir altına düşən iki həvəs təhriki — ataya qarşı sadist aqressiya və ona qarşı nəvazişli passiv münasibət — bir ziddiyyət cütü əmələ gətirir, hətta daha çox: kiçik Hansın tarixini düzgün qiymətləndirə bilsək, onun fobiyasının formalaşması ilə anaya qarşı nəvazişli obyekt yüklənməsinin də ləğv edildiyini görürük, bunun haqqında fobiyanın məzmunu heç nə demir. Hansda (rusda bu çox daha az aydındır) Edip kompleksinin demək olar ki, bütün komponentlərinə aid olan bir sıxışdırma prosesi baş verir: ataya qarşı düşmən və nəvazişli təhriklər, eləcə də anaya qarşı nəvazişli təhrik.
Bu, bizim üçün arzuolunmaz mürəkkəbliklərdir, çünki biz yalnız sıxışdırma nəticəsində yaranan simptomların sadə hallarını öyrənmək istəyirdik və bu məqsədlə uşaqlıq nevrozlarının ən erkən və görünüşdə ən şəffaf olanlarına müraciət etmişdik. Tək bir sıxışdırma əvəzinə, biz belə proseslərin toplanması ilə qarşılaşdıq və üstəgəl, geriləmə ilə də məşğul olduq. Bəlkə də biz mövcud olan iki heyvan fobiyası təhlilini — kiçik Hans və Canavar adamının təhlillərini — tamamilə eyni şablon üzrə aparmaq istəyərək çaşqınlığı daha da artırdıq. İndi isə ikisi arasındakı bəzi fərqlər diqqətimizi çəkir. Yalnız kiçik Hans haqqında qəti şəkildə demək olar ki, o, fobiyası vasitəsilə Edip kompleksinin iki əsas təhrikini — ataya qarşı aqressiv və anaya qarşı həddindən artıq nəvazişli olanları — həll etdi; ataya qarşı nəvazişli təhrik də mövcuddur, o, öz ziddiyyətinin sıxışdırılmasında rol oynayır, lakin onun sıxışdırmanı tətikləyəcək qədər güclü olduğunu və ya sonradan ləğv edildiyini sübut etmək mümkün deyil. Hans sadəcə, belə adlandırılan "müsbət" Edip kompleksi olan normal bir oğlan kimi görünür. Mümkündür ki, çatışmayan amillər onda da iştirak edib, lakin biz onları göstərə bilmirik, ən ətraflı təhlillərimizin materialı belə qüsurludur, sənədləşdirməmiz natamamdır. Rusda qüsurlar başqa yerdədir; onun qadın obyektinə münasibəti erkən başdan çıxarma ilə pozulub, passiv, feminen tərəfi güclü inkişaf edib və Qurd Yuxusunun təhlili ataya qarşı nəzərdə tutulmuş aqressiyadan az şey açıqlayır, əvəzində, sıxışdırmanın ataya qarşı passiv, nəvazişli münasibətə aid olduğunu göstərən qəti sübutlar təqdim edir. Burada da digər amillər iştirak etmiş ola bilər, lakin onlar önə çıxmır. Əgər bu iki hal arasındakı, demək olar ki, ziddiyyət təşkil edən fərqlərə baxmayaraq, fobiyasının nəticəsi demək olar ki, eynidirsə, bunun izahını bizə başqa tərəfdən verməliyik; bu izah kiçik müqayisəvi araşdırmamızın ikinci nəticəsindən gəlir. Biz hər iki halda sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsini bildiyimizi düşünürük və onun rolunu iki uşağın inkişafının gedişi ilə təsdiqlənmiş görürük. Hər iki halda o, eynidir: hədələnən kastrasiyadan təşviş. Kastrasiya təşvişindən kiçik Hans ataya qarşı aqressiyadan imtina edir; onun "at məni dişləyəcək" təşvişi asanlıqla "at mənə cinsiyyət orqanımı dişləyəcək, məni kastrasiya edəcək" şəklində tamamlana bilər. Amma kastrasiya təşvişindən kiçik rus da atadan cinsi obyekt kimi sevilmək istəyindən imtina edir, çünki o, başa düşüb ki, belə bir münasibət onun cinsiyyət orqanını, onu qadından fərqləndirən şeyi qurban verməsini tələb edir. Edip kompleksinin hər iki forması — normal, aktiv olan və invertə edilmiş olan — kastrasiya kompleksində iflasa uğrayır. Rusun qurd tərəfindən yeyilmək haqqında təşviş ideyası kastrasiyaya heç bir işarə ehtiva etmir, o, oral geriləmə vasitəsilə fallik fazadan çox uzaqlaşıb, lakin onun yuxusunun təhlili hər hansı digər sübutu lüzumsuz edir.
Fobiyanın ifadəsində kastrasiyaya heç nəyin işarə etməməsi də sıxışdırmanın tam qələbəsidir.
Burada gözlənilməz nəticə: Hər iki halda sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsi kastrasiya təşvişidir; at tərəfindən dişlənmək və canavar tərəfindən yeyilmək təşviş məzmunları, ata tərəfindən kastrasiya olunmaq məzmununun təhrif olunmuş əvəzləridir. Əslində sıxışdırmağa məruz qalan bu məzmundur. Rusda o, kişiliyin üsyanına qarşı davam edə bilməyən bir istəyin ifadəsi idi, Hansda isə təcavüzü əksinə çevirən reaksiyanın ifadəsi idi. Lakin fobiyanın mahiyyətini təşkil edən təşviş affekti sıxışdırma prosesindən, sıxışdırılmış təhriklərin libidinal yüklənmələrindən deyil, sıxışdıranın özündən qaynaqlanır; heyvan fobiyasının təşvişi dəyişdirilməmiş kastrasiya təşvişidir, yəni həqiqi təhlükə və ya real kimi qiymətləndirilən təhlükə qarşısında real təşvişdir. Burada təşviş sıxışdırmanı yaradır, əvvəllər düşündüyüm kimi sıxışdırma təşvişi yaratmır.
Bunu düşünmək xoşagəlməzdir, lakin inkar etmək faydasızdır, mən çox vaxt belə bir fikri müdafiə etmişəm ki, sıxışdırma nəticəsində həvəs təmsili təhrif olunur, yerini dəyişir və s., həvəs təhrikinin libidosu isə təşvişə çevrilir.
Əsasən bu fikri sübut etmək üçün çağırılmış olan fobiyaların tədqiqi onu təsdiqləmir, əksinə ona birbaşa zidd görünür. Heyvan fobiyalarının təşvişi Mənin kastrasiya təşvişidir, daha az dərindən öyrənilmiş aqorafobiyada isə təşviş, genetik olaraq kastrasiya təşvişi ilə bağlı olması lazım olan sınaq təşvişi kimi görünür. Bu günə qədər müşahidə etdiyimiz qədər, fobiyaların əksəriyyəti Mənin libidonun tələbləri qarşısında belə bir təşvişinə əsaslanır. Hər zaman Mənin təşviş mövqeyi əsas olan və sıxışdırmağa təkan verən amildir. Təşviş heç vaxt sıxışdırılmış libidodan qaynaqlanmır. Əgər mən əvvəllər yalnız bunu deməklə kifayətlənsəydim ki, sıxışdırmadan sonra gözlənilən libido ifadəsinin yerinə müəyyən miqdarda təşviş ortaya çıxır, bu gün geri götürməli olduğum heç nə olmazdı. Təsvir doğrudur və sıxışdırılmalı olan təhrikin gücü ilə nəticələnən təşvişin intensivliyi arasında iddia edilən uyğunluq mövcuddur. Lakin etiraf edirəm ki, mən sadəcə təsvirdən daha çoxunu verdiyimi düşünürdüm, libidonun təşvişə birbaşa çevrilməsinin metapsixoloji prosesini tanıdığımı fərz edirdim; bu gün bunu artıq saxlaya bilmərəm. Əvvəllər belə bir çevrilmənin necə baş verdiyini də göstərə bilməzdim.
Bu çevrilmə ideyasını mən ümumiyyətlə haradan götürdüm?
Çevrilmə? Məndəki prosesləri O-dakı proseslərdən ayırmaq bizə hələ çox uzaq olan vaxtda, aktual nevrozlardan öyrənmə nəticəsində. Mən müəyyən cinsi praktikaların, məsələn, kəsik cinsi əlaqənin, nəticəsiz qalan oyanmanın, məcburi çəkinmənin təşviş hücumlarını və ümumi təşviş hazırlığını yaratdığını, yəni cinsi oyanmanın təminata doğru axarının həmişə dayandırıldığı, ləngidildiyi və ya yönünün dəyişdirildiyi zaman belə olduğunu aşkarladım. Cinsi oyanma libidinal həvəs təhriklərinin ifadəsi olduğundan, belə pozuntuların təsiri ilə libidonun təşvişə çevrildiyini fərz etmək cəsarətli görünmürdü. Bu müşahidə bu gün də etibarlıdır; digər tərəfdən, O proseslərinin libidosunun sıxışdırma təhriki ilə pozulduğunu inkar etmək olmaz; deməli, sıxışdırma zamanı təhriklərin libido yüklənməsindən təşviş yaranması hələ də doğru ola bilər. Amma bu nəticəni, fobiyalarda təşvişin Mən təşvişi olduğu, Məndə yarandığı, sıxışdırmadan irəli gəlmədiyi, əksinə sıxışdırmanı tətiklədiyi haqqındakı digər nəticə ilə necə uzlaşdırmaq olar? Bu ziddiyyətli görünür və asan həll olunmur. Təşvişin iki mənbəyini tək bir mənbəyə endirmək asan deyil. Mənin pozulmuş cinsi əlaqə, kəsilmiş oyanma və ya çəkinmə vəziyyətində təhlükələri sezdiyi və buna təşvişlə reaksiya verdiyi fərziyyəsi ilə cəhd etmək olar, amma bundan heç nə çıxmır. Digər tərəfdən, bizim apardığımız fobiyaların təhlili bir düzəlişə imkan vermir. Non liquet!
V
Biz simptomların yaranmasını və Mənin simptoma qarşı ikinci dərəcəli mübarizəsini öyrənmək istəyirdik, lakin fobiyaların seçilməsində açıq şəkildə uğursuz bir seçim etmişik. Bu xəstəliklərin obrazında üstünlük təşkil edən təşviş, bizə vəziyyəti ört-basdır edən mürəkkəb bir amil kimi görünür. Təşvişin heç bir əlaməti göstərilməyən çoxlu nevrozlar var. Həqiqi konversiya histeriyası belədir, onun ən ağır simptomları təşviş qarışığı olmadan müşahidə olunur. Artıq bu fakt bizi təşviş ilə simptomların yaranması arasındakı əlaqələri çox möhkəm qurmamaq barədə xəbərdar etməlidir. Konversiya histeriyaları fobiyalara o qədər yaxındır ki, mən fobiyaları onlara 'təşviş histeriyası' kimi sıralamağı özüm üçün haqlı hesab etmişəm. Amma heç kim bir halın konversiya histeriyası və ya fobiya formasını alıb-almayacağına qərar verən şərti hələ göstərə bilməyib, deməli, heç kim histeriyada təşvişin inkişafının şərtini kəşf etməyib.
Konversiya histeriyasının ən çox rast gəlinən simptomları, hərəkət iflici, kontraktura və ya istəksiz hərəkət və ya boşalma, bir ağrı, hallüsinasiya, ya daimi saxlanılan, ya da aralıklı yüklənmə prosesləridir, bu da izahata yeni çətinliklər yaradır. Əslində belə simptomlar haqqında çox şey demək olmaz. Təhlil vasitəsilə onların hansı pozulmuş oyanma axınını əvəz etdiyini öyrənmək olar. Əksər hallarda məlum olur ki, onlar da bu axının bir hissəsidir, sanki bütün enerji bu bir hissəyə cəmləşmişdir. Ağrı, sıxışdırmanın baş verdiyi vəziyyətdə mövcud idi; hallüsinasiya o zaman qavrama idi, hərəkət iflici həmin vəziyyətdə icra edilməli, lakin ləngidilmiş hərəkətin müdafiəsidir, kontraktura adətən o zaman nəzərdə tutulan əzələ innervasiyasının başqa yerə yerdəyişməsidir, spazm isə Mənin normal nəzarətindən çıxmış bir affekt partlayışının təzahürüdür. Simptomların ortaya çıxışına müşayiət edən xoşagəlməzlik hissi olduqca nəzərəçarpan dərəcədə dəyişir. Hərəkətə köçürülmüş daimi simptomlarda, məsələn, ifliclərdə və kontrakturalarda, bu hissiyat adətən tamamilə yoxdur, Mən onlara qarşı aidiyyəti yoxmuş kimi davranır; aralıqlı və sensorik sahənin simptomlarında isə adətən açıq xoşagəlməzlik hissləri hiss olunur, ağrı simptomu halında bu hisslər həddindən artıq yüksək səviyyəyə qalxa bilər. Bu çoxşaxəli mürəkkəblikdə belə fərqlərə imkan verən və onları eyni zamanda vahid şəkildə izah edən amili tapmaq çox çətindir. Konversiya histeriyasında Mənin bir dəfə formalaşmış simptoma qarşı mübarizəsindən də çox az şey qeyd olunur. Yalnız bədənin bir hissəsinin ağrı həssaslığı simptoma çevrildikdə, həmin hissə ikiqat rol oynamaq imkanı qazanır. Ağrı simptomu, həmin yer xaricdən toxunulduqda da, onun təmsil etdiyi patogen vəziyyət daxildən assosiativ olaraq aktivləşdirildikdə də eyni qədər əminliklə ortaya çıxır və Mən, xarici qavrama ilə simptomun oyadılmasının qarşısını almaq üçün ehtiyat tədbirləri görür. Konversiya histeriyasında simptom formalaşmasının xüsusi qeyri-şəffaflığının haradan gəldiyini təxmin edə bilmirik, lakin bu, məhsuldar olmayan sahəni tezliklə tərk etmək üçün bizə bir səbəb verir.
Biz, simptom formalaşması haqqında daha çox məlumat əldə edəcəyimiz ümidi ilə məcburiyyət nevrozuna müraciət edirik. Məcburiyyət nevrozunun simptomları ümumiyyətlə iki növdür və əks təmayüllərə malikdir. Onlar ya qadağalar, ehtiyat tədbirləri, kəfarətlər, yəni mənfi təbiətlidir, ya da əksinə, çox vaxt simvolik örtük altında olan əvəzedici doyumlardır. Bu iki qrupdan mənfi olan, müdafiə edən və cəzalandıran qrup daha qədimdir; lakin xəstəliyin davam etməsi ilə bütün müdafiələri alaya alan doyumlar üstünlük təşkil edir. Qadağanı doyumla birləşdirməyi bacarmaq simptom formalaşmasının zəfəridir; belə ki, əvvəlcə müdafiə xarakterli əmr və ya qadağa da doyum mənası qazanır, bunun üçün çox vaxt çox süni əlaqə yolları işə salınır. Bu fəaliyyətdə Mənə artıq aid etdiyimiz sintezə meyl özünü göstərir. Ekstremal hallarda xəstə, simptomlarının əksəriyyətinin ilkin mənasına əlavə olaraq birbaşa əks mənanı da qazanmasına nail olur, bu da məcburiyyət nevrozunda niyə olduğunu bilmədiyimiz şəkildə böyük rol oynayan ambivalensiyanın gücünə şahiddir. Ən xam halda simptom iki mərhələlidir, yəni müəyyən bir təlimatı yerinə yetirən hərəkətdən dərhal sonra onu ləğv edən və ya geri qaytaran, lakin hələ əksini yerinə yetirməyə cəsarət etməyən ikinci bir hərəkət gəlir.
Məcburiyyət simptomlarına bu qısa nəzər salmaqdan dərhal iki təəssürat yaranır. Birincisi, burada sıxışdırılmışa qarşı fasiləsiz bir mübarizənin aparıldığı və bu mübarizənin getdikcə sıxışdıran qüvvələrin zərərinə dönməsi; ikincisi isə Mən və Fövqəl-Mənin simptom yaranmasında burada xüsusilə böyük pay almasıdır.
Məcburiyyət nevrozu bəlkə də ən maraqlıdır və analitik tədqiqatın ən minnətdar obyekti, lakin hələ də həll olunmamış problem kimi qalır. Onun mahiyyətinə daha dərin nüfuz etmək istəyiriksə, qeyri-müəyyən fərziyyələrin və sübut olunmamış təxmini fikirlərin hələ də aradan qaldırıla bilməyəcəyini etiraf etməliyik. Məcburiyyət nevrozunun başlanğıc vəziyyəti, yəqin ki, histeriyanın vəziyyətindən fərqli deyil: Edip kompleksinin libidinal tələblərinə qarşı zəruri müdafiə. Hər bir məcburiyyət nevrozda çox erkən formalaşmış histerik simptomların ən aşağı qatının da tapıldığı görünür. Lakin bundan sonra formalaşma prosesi konstitusional amil tərəfindən həlledici şəkildə dəyişdirilir. Libidonun genital təşkili zəif və kifayət qədər davamlı olmadığı ortaya çıxır. Mən müdafiə cəhdinə başlayanda, ilk uğur kimi genital təşkilin (fallik fazanın) tam və ya qismən əvvəlki sadist-anal mərhələyə geri qaytarılmasını əldə edir. Bu geriləmə faktı bütün sonrakı proseslər üçün həlledici qalır.
Başqa bir ehtimalı da nəzərə almaq olar. Bəlkə də geriləmə konstitusional, deyil, zamana bağlı bir amilin nəticəsidir. O, libidonun genital təşkilinin çox zəif olması səbəbindən deyil, Mənin müqavimətinin çox erkən, sadist fazanın çiçəklənməsi dövründə başlaması səbəbindən mümkün olur. Qəti bir qərara gəlməyə bu nöqtədə də cəsarət etmirəm, lakin analitik müşahidə bu fərziyyəni dəstəkləmir. Əksinə, o, daha çox onu göstərir ki, məcburiyyət nevrozuna keçid zamanı fallik mərhələ artıq əldə edilmişdir. Həmçinin, bu nevrozun başlanması üçün həyat yaşı histeriyaya nisbətən daha böyükdür (ikinci uşaqlıq dövrü, latentlik dövrünün bitməsindən sonra) və çox gec inkişaf edən bu xəstəliyin bir halında, mən tədqiq edə bildim ki, o vaxta qədər sağlam olan genital həyatın real dəyərsizləşməsi geriləmə və məcburiyyət nevrozunun yaranması üçün şərait yaratdı.
Geriləmənin metapsixoloji izahını mən "həvəslərin ayrışması"nda, yəni genital fazanın başlanğıcı ilə sadist fazanın destruktiv yüklənmələrinə əlavə olunmuş erotik komponentlərin ayrılmasında axtarıram.
Geriləmənin məcburi tətbiqi, libidonun tələbinə qarşı müdafiə mübarizəsində Mənin ilk uğurudur. Biz burada daha ümumi "müdafiə" təmayülünü yalnız müdafiənin istifadə etdiyi mexanizmlərdən biri olan "sıxışdırma"dan məqsədəuyğun şəkildə ayırırıq. Bəlkə də normal və histerik hallardan daha aydın şəkildə, məcburiyyət nevrozunda müdafiənin hərəkətverici qüvvəsi kimi kastrasiya kompleksini, müdafiə olunan şey kimi isə Edip kompleksinin meyllərini tanımaq olar. İndi biz latentlik dövrünün əvvəlindəyik, bu dövr Edip kompleksinin dağılması, Fövqəl-Mənin yaradılması və ya möhkəmləndirilməsi və Məndə etik və estetik sədlərin qurulması ilə xarakterizə olunur. Bu proseslər məcburiyyət nevrozunda normal həddi aşır; Edip kompleksinin məhvinə libidonun regressiv alçaldılması da əlavə olunur, Fövqəl-Mən xüsusilə sərt və məhəbbətsiz olur, Mən isə Fövqəl-Mənə itaət edərək vicdanlılıq, şəfqət və təmizlik kimi yüksək reaksiya təşəkkülünü inkişaf etdirir. Amansız, buna görə də həmişə uğurlu olmayan sərtliklə, artıq regressiv (sadist-anal) təsəvvürlərə söykənən, lakin yenə də fallik təşkilatın dəf edilməmiş hissəsini təmsil edən erkən uşaqlıq masturbasiyasını davam etdirmə vəsvəsəsi qadağan edilir. Bunda daxili ziddiyyət var, çünki məhz kişiliyin qorunması marağına (kastrasiya təşvişinə) görə bu kişiliyin hər hansı bir təzahürü əngəllənir, lakin bu ziddiyyət də məcburiyyət nevrozunda yalnız şişirdilir, o, artıq Edip kompleksinin normal aradan qaldırılma tərzinə məxsusdur. Hər hansı bir həddindən artıqlıq özünü ləğv etmək toxumunu özündə daşıdığı kimi, məcburiyyət nevrozunda da bu təsdiqlənəcək, çünki məhz boğulmuş masturbasiya məcburi hərəkətlər formasında doymağa doğru getdikcə daha çox yaxınlaşmağı məcbur edir.
Məcburiyyət nevrozu xəstələrinin Mənindəki reaksiya təşəkkülünü, biz normal xarakter inkişafının şişirdilməsi kimi tanıyırıq, biz onları geriləmə və sıxışdırma ilə yanaşı müdafiənin yeni bir mexanizmi kimi qəbul edə bilərik. Onlar histeriyada yoxdur və ya çox zəif görünür. Geriyə baxaraq, biz histeriyanın müdafiə prosesini fərqləndirən bir fərziyyə qazanırıq. Görünür, o, yalnız sıxışdırmaya məhdudlaşır, çünki Mən xoşagəlməz həvəs təhrikindən üz çevirir, onu şüursuzda axarına buraxır və onun taleyində artıq iştirak etmir. Bu qədər mütləq doğru ola bilməz, çünki biz histeriya simptomunun eyni zamanda Fövqəl-Mənin cəza tələbinin yerinə yetirilməsi demək olduğu halı bilirik, lakin bu, histeriyada Mənin davranışının ümumi xarakterini təsvir edə bilər.
İnsan məcburiyyət nevrozunda belə sərt bir Fövqəl-Mənin formalaşmasını sadəcə fakt kimi qəbul edə bilər, və ya bu pozğunluğun fundamental xüsusiyyətinin libido geriləməsi olduğunu düşünə bilər və Fövqəl-Mənin xarakterini də onunla əlaqələndirməyə çalışa bilər. Əslində, O-dan gələn Fövqəl-Mən, orada baş verən geriləmədən və həvəslərin ayrışmasından qaça bilməz. Əgər o, öz növbəsində normal inkişafa nisbətən daha sərt, işgəncəverici və məhəbbətsiz olsa, buna təəccüb etmək olmaz.
Latentlik dövründə masturbasiya vəsvəsəsinə qarşı müdafiə əsas vəzifə kimi qəbul edilir. Bu mübarizə, müxtəlif şəxslərdə tipik şəkildə təkrarlanan və ümumiyyətlə ritual xarakteri daşıyan bir sıra simptomlar yaradır. Onların hələ toplanmadığı və sistemli şəkildə təhlil edilmədiyi çox təəssüf doğurur; nevrozun ən erkən nailiyyətləri kimi, onlar burada istifadə olunan simptom əmələgəlmə mexanizmi haqqında ən çox işıq saçacaqlar. Onlar artıq sonrakı ağır xəstəlikdə fəlakətli şəkildə ortaya çıxacaq xüsusiyyətləri göstərirlər: sonradan avtomatik kimi yerinə yetirilməli olan funksiyalarda, yatmaqda, yuyunmaqda və geyinməkdə, hərəkətdə yerləşdirilmə, təkrarlamağa və vaxt sərf etməyə meyl. Bunun niyə belə baş verdiyi hələ heç cür aydın deyil; anal-erotik komponentlərin sublimasiyası burada əhəmiyyətli rol oynayır. Pubertat (yetkinlik dövrü) məcburiyyət nevrozun inkişafında həlledici bir mərhələdir. Uşaqlıqda yarım qalmış genital təşkilatlanma indi böyük güclə yenidən başlayır. Lakin biz bilirik ki, uşaqlıq dövrünün cinsi inkişafı da pubertat illərinin yenidən başlanğıcı üçün istiqaməti müəyyən edir. Beləliklə, bir tərəfdən erkən dövrün aqressiv təhrikləri yenidən oyanacaq, digər tərəfdən isə yeni libidinal təhriklərin az və ya çox hissəsi — pis hallarda onların hamısı — geriləmə ilə qabaqcadan cızılmış yolları tutmalı və aqressiv və destruktiv niyyətlər kimi ortaya çıxmalıdır. Erotik tələblərin bu şəkildə gizlədilməsi və Məndəki güclü reaksiya təşəkkülünün nəticəsində cinsəlliyə qarşı mübarizə etik bayraq altında davam etdirilir. Mən, O (Es) tərəfindən şüura göndərilən qəddar və zorakı tələblərə təəccüblə qarşı çıxır və bu zaman, əks halda onun etirazından qaçacaq olanlar da daxil olmaqla, erotik istəklərlə mübarizə apardığını sezmir. Həddindən artıq sərt Fövqəl-Mən, cinsəlliyin bu qədər itələyici formalar aldığı üçün onun boğulmasında daha da enerjili israr edir. Beləliklə, məcburiyyət nevrozundakı konflikt iki istiqamətdə kəskinləşir: müdafiə edən daha dözümsüz, müdafiə olunan isə daha dözülməz hala gəlir; hər ikisi libido geriləməsi adlı bir amilin təsiri ilə.
Bəzi fərziyyələrimizə qarşı ziddiyyət kimi, xoşagəlməz məcburi təsəvvürün ümumiyyətlə şüurlu hala gəlməsini göstərmək olar. Lakin şübhə yoxdur ki, o, əvvəlcə sıxışdırma prosesindən keçib. Əksər hallarda aqressiv təhrikin əsl mətni Mənə heç cür məlum deyil. Onu şüurlu etmək üçün kifayət qədər analitik iş tələb olunur. Şüura nüfuz edən şey, adətən, ya bulanıq, yuxuvari qeyri-müəyyənlikdən, ya da absurd bir gizlənmə ilə tanınmaz hala salınmış təhrif olunmuş bir əvəzlikdir. Əgər sıxışdırma aqressiv təhrikin məzmununa toxunmasa belə, o, şübhəsiz ki, onu müşayiət edən affektiv xarakteri aradan qaldırıb. Beləliklə, aqressiya Mənə bir həvəs kimi deyil, xəstələrin dediyi kimi, insanı soyuq qoymalı olan sadə bir 'düşüncə məzmunu' kimi görünür. Maraqlıdır ki, bu belə deyil.
Çünki məcburi təsəvvürün qəbulu zamanı qənaət edilən affekt başqa bir yerdə ortaya çıxır. Fövqəl-Mən elə davranır ki, sanki heç bir sıxışdırma baş verməyib, sanki ona aqressiv təhrik öz düzgün mətni və tam affektiv xarakteri ilə məlumdur və Mənlə bu fərziyyə əsasında rəftar edir. Bir tərəfdən günahsız olduğunu bilən Mən, digər tərəfdən günah hissi yaşamalı və özünə izah edə bilmədiyi bir məsuliyyət daşımalıdır. Lakin bizə beləliklə verilən bu tapmaca, ilk görünüşdə olduğu qədər böyük deyil. Fövqəl-Mənin davranışı tamamilə başa düşüləndir; Məndəki ziddiyyət bizə yalnız onun sıxışdırma vasitəsilə O-dan qapandığını, lakin Fövqəl-Məndən gələn təsirlərə tam açıq qaldığını sübut edir. Mənin Fövqəl-Mənin əziyyət verən tənqidindən niyə qaçmağa çalışmadığı sualına, bunun həqiqətən çox sayda halda belə baş verdiyini bildirən məlumat son qoyur. Tamamilə günah şüuru olmadan da məcburiyyət nevrozları var; anladığımız qədər, Mən, yeni bir simptomlar, kəffarə əməlləri və özünü cəzalandırmaq üçün məhdudiyyətlər silsiləsi ilə onun qavranılmasından özünü qoruyub. Lakin bu eyni zamanda, geriləmədən də gücləndirilmiş olan mazoxist təhriklərin doyumu deməkdir.
Məcburiyyət nevrozunun təzahürlərindəki müxtəliflik o qədər böyükdür ki, onun bütün variantlarının əlaqəli bir sintezini vermək heç bir səyə hələ nail olmamışdır. Tipik əlaqələri önə çıxarmağa çalışılır və bu zaman daha az vacib olmayan digər qanunauyğunluqları nəzərdən qaçırmaq həmişə narahatlıq doğurur.
Məcburiyyət nevrozunda simptom yaranmasının ümumi təmayülünü artıq təsvir etmişəm. Bu, məhrumiyyət hesabına əvəzedici doyuma daha çox yer yaratmağa yönəlir. Əvvəlcə Mənin məhdudiyyətləri demək olan eyni simptomlar, Mənin sintezə olan meyli sayəsində, sonradan doyumları da qəbul edir və aydındır ki, sonuncu məna tədricən daha təsirli olur. Doyumlarını simptomlarda axtarmağa məcbur olan son dərəcə məhdudlaşmış Mən, ilkin müdafiə cəhdinin tam uğursuzluğuna getdikcə daha çox yaxınlaşan bu prosesin nəticəsi olacaq. Qüvvələr nisbətinin doyum xeyrinə dəyişməsi, Mənin iradə iflicinin qorxulu son nəticəsinə səbəb ola bilər; Mən, hər hansı bir qərar üçün hər iki tərəfdən demək olar ki, eyni gücdə hərəkətverici qüvvələr tapır. Əvvəldən bəri xəstəliyə hakim olan O ilə Fövqəl-Mən arasındakı həddindən artıq kəskin münaqişə, vasitəçilik etmək qabiliyyəti olmayan Mənin heç bir funksiyasının bu münaqişəyə cəlb olunmasından qaça bilməyəcəyi qədər yayıla bilər.13
VI
Bu mübarizələr zamanı, Mənin xüsusi maraq doğuran iki simptom yaradan fəaliyyətini müşahidə etmək olar; çünki onlar sıxışdırmanın açıq surroqatlarıdırlar və buna görə də onun təmayülünü və texnikasını gözəl izah edə bilərlər. Bəlkə də bu köməkçi və əvəzedici texnikaların ortaya çıxmasını, qaydalı sıxışdırmanın icrasının çətinliklərlə üzləşdiyinin sübutu kimi qəbul edə bilərik. Məcburiyyət nevrozunda Mənin histeriyaya nisbətən simptom yaranmasının çox daha çox səhnəsi olduğunu, bu Mənin reallıqla və şüurla əlaqəsinə möhkəm yapışdığını və bütün intellektual vasitələrini səfərbər etdiyini, hətta düşünmə fəaliyyətinin həddindən artıq yükləndiyini, erotləşdiyini nəzərə alsaq, belə sıxışdırma variantları bizə bəlkə daha yaxın olacaq.
İşarə edilən iki texnika baş verməmişə çevirmə (Ungeschehenmachen) və təcrid etmədir. Birincisi geniş bir tətbiq sahəsinə malikdir və çox uzaq keçmişə gedib çıxır. Bu, bir növ mənfi sehrdir, o, motor simvolizm vasitəsilə hadisənin (təəssüratın, təcrübənin) nəticələrini deyil, əksinə, bu hadisənin özünü "yox etmək" istəyir. Bu son ifadənin seçimi, bu texnikanın yalnız nevrozda deyil, həm də sehr əməllərində, xalq adətlərində və dini ayinlərdə nə rol oynadığını göstərir. Məcburiyyət nevrozda "baş verməmişə çevirmə" (Ungeschehenmachen) ilə ilk dəfə iki mərhələli simptomlarda rastlaşırıq, burada ikinci akt birincini ləğv edir, sanki heç nə baş verməmiş kimi, halbuki əslində hər ikisi baş vermişdir. Məcburiyyət nevrozun ayinləri "baş verməmişə çevirmə" niyyətində öz ikinci kökünü tapır. Birinci kök, müəyyən bir şeyin baş verməməsi, təkrarlanmaması üçün görülən qoruyucu tədbirlər, ehtiyatlılıqdır. Fərq asanlıqla qavranılır; ehtiyat tədbirləri rasionaldır, "baş verməmişə çevirmə" vasitəsilə edilən "ləğvetmələr" isə irrasional, sehr təbiətlidir. Təbii ki, bu ikinci kökün daha qədim olduğunu, animistik dünya qavrayışından qaynaqlandığını fərz etmək lazımdır. "Baş verməmişə çevirmə"yə olan bu cəhd, hadisəni "on arrive" ("belə şeylər olur") kimi qəbul etmək qərarında özünün normal həyata uyğunlaşdırılmış formasını tapır, lakin sonra ona qarşı heç nə edilmir, nə hadisəyə, nə də onun nəticələrinə əhəmiyyət verilmir, halbuki nevrozda keçmişin özünü ləğv etmək, motor yolla sıxışdırmağa çalışılır.
Eyni təmayül, nevrozda çox rast gəlinən təkrarlama məcburiyyətinin izahını da verə bilər, onun icrası zamanı bir-birinə zidd olan müxtəlif niyyətlər birləşir. Arzu olunduğu kimi baş verməyən şey, təkrarlama vasitəsilə başqa bir şəkildə "baş verməmişə" çevrilir, bu təkrarlama zamanı qalmaq üçün bütün bu motivlər də əlavə olunur. Nevrozun gedişatında, travmatik təcrübəni "baş verməmişə çevirmə" təmayülü, birinci dərəcəli simptom yaradan motiv kimi tez-tez üzə çıxır. Beləliklə, müdafiənin və ya daha az qeyri-dəqiqliklə desək, sıxışdırmanın yeni, motor texnikasına gözləmədiyimiz bir baxış əldə edirik.
Təsvir edilməli olan digər texnika, məcburiyyət nevroza xas olan təcrid etmədir (Isolieren). O da eyni şəkildə motor sahəyə aiddir və xoşagəlməz bir hadisədən, eləcə də nevroz baxımından əhəmiyyətli olan öz fəaliyyətindən sonra heç nə baş verməməli, heç bir qavrama edilməməli və heç bir hərəkət yerinə yetirilməməli olan bir fasilənin yerləşdirilməsindən ibarətdir. Əvvəlcə qəribə görünən bu davranış, tezliklə onun sıxışdırma (verdrängung) ilə əlaqəsini açır. Bilirik ki, histeriyada travmatik təəssüratı amneziyaya uğratmaq mümkündür, məcburiyyət nevrozda isə bu çox vaxt uğursuz olur, təcrübə unudulmur, lakin o, affektindən soyulur və assosiativ əlaqələri boğulur və ya kəsilir, belə ki, o, təcrid olunmuş kimi qalır və düşünmə prosesində də təkrarlanmır. Bu təcrid etmənin nəticəsi, amneziyalı sıxışdırma (verdrängung) ilə eyni olur. Bu texnika beləliklə, məcburiyyət nevrozdakı təcrid etmələrdə təkrarlanır, lakin eyni zamanda sehrli niyyətlə motor şəkildə gücləndirilir. Beləliklə, bir-birindən ayrılan şey, əslində assosiativ olaraq bir-birinə bağlı olan şeydir; motor təcrid düşüncədə əlaqənin kəsilməsinə zəmanət verə bilər. Nevrozun bu proseduru üçün bəhanə normal konsentrasiya prosesidir. Bizə əhəmiyyətli görünən təəssürat və ya vəzifə, eyni anda digər düşüncə funksiyalarının və ya fəaliyyətlərinin tələbləri tərəfindən pozulmamalıdır. Lakin artıq normal vəziyyətdə konsentrasiya yalnız əhəmiyyətsiz və aid olmayan şeyləri deyil, əsasən uyğun gəlməyən əks şeyləri uzaq tutmaq üçün istifadə olunur. Ən çox pozucu olan şey, əslində bir-birinə bağlı olan və inkişafın irəliləməsi ilə bir-birindən ayrılmış şeydir, məsələn, Tanrı ilə münasibətdə ata kompleksinin ambivalentliyinin ifadələri və ya sevgi oyanmalarında ifrazat orqanlarının hərəkətləri. Beləliklə, Mən adətən düşüncə axarının idarə edilməsində böyük təcrid işi görməlidir və bilirik ki, analitik texnikanın icrasında Məni bu əks halda tamamilə əsaslı olan funksiyadan müvəqqəti olaraq imtina etməyə öyrətməliyik.
Biz hamımız təcrübə ilə görmüşük ki, məcburiyyət nevrozu xəstəsinə psixoanalitik əsas qaydaya əməl etmək xüsusilə çətinləşir. Ehtimal ki, onun Fövqəl-Məni ilə O arasındakı yüksək konflikt gərginliyi nəticəsində onun Məni daha diqqətli, onun təcridləri daha kəskin olur. Düşünmə işi zamanı o, çox şeyi rədd etməlidir: şüursuz fantaziyaların qarışmasını və ambivalent meyllərin ifadəsini. O, özünü buraxa bilməz, daim döyüşə hazır vəziyyətdədir. Konsentrasiya və təcridə bu məcburiyyəti o, sonra simptomlar kimi çox nəzərəçarpan və praktik olaraq çox əhəmiyyətli olan, lakin təbii ki, faydasız olan və mərasim xarakteri daşıyan sehrli təcrid hərəkətləri ilə dəstəkləyir.
Lakin o, assosiasiyaların, fikirlərdə əlaqələndirmənin qarşısını almağa çalışarkən, məcburiyyət nevrozunun ən qədim və fundamental əmrlərindən birinə, toxunma qadağasına tabe olur. İnsan toxunmanın, kontaktın, yoluxmanın nevrozda niyə bu qədər böyük rol oynadığını və mürəkkəb sistemlərin tərkib hissəsinə çevrildiyini soruşursa, cavabı tapır ki, toxunma, fiziki kontakt, həm təcavüzkar, həm də nəvazişli obyekt yüklənməsinin ən yaxın hədəfidir. Eros toxunmaq istəyir, çünki o, birləşməyə, Mən ilə sevilən obyekt arasındakı məkan sərhədlərinin aradan qaldırılmasına can atır. Lakin uzaq silahın ixtirasından əvvəl yalnız yaxınlıqdan həyata keçirilə bilən destruksiya da fiziki toxunmanı, əl qoymağı tələb etməlidir. Bir qadına toxunmaq dil istifadəsində onun cinsi obyekt kimi istifadə edilməsi üçün eufemizmə çevrilmişdir. Cinsiyyət orqanına toxunmamaq avtoerotik doyumun qadağasının sözlə ifadəsidir. Məcburiyyət nevrozu əvvəlcə erotik toxunmanı, sonra isə geriləmədən sonra təcavüz kimi maskalanmış toxunmanı təqib etdiyi üçün, onun üçün heç nə bu qədər qadağan olunmuş və qadağa sisteminin mərkəzinə çevrilmək üçün bu qədər uyğun olmamışdır. Təcrid isə təmas imkanının aradan qaldırılmasıdır, bir şeyi hər hansı toxunmadan uzaq tutmaq vasitəsidir və nevroz xəstəsi bir təəssüratı və ya fəaliyyəti fasilə ilə təcrid etdikdə, o, bizə simvolik olaraq başa salır ki, onlara aid düşüncələrin digərləri ilə assosiativ təmasa girməsinə icazə vermək istəmir.
Simptomların yaranması haqqında araşdırmalarımız bu qədər irəli gedir. Onları ümumiləşdirmək demək olar ki, dəyər deyil, nəticəsiz və natamam qalıblar, həm də əvvəllər artıq məlum olmayan çox az şey gətiriblər. Fobiyalardan başqa digər xəstəliklərdə, konversiya histeriyasında və məcburiyyət nevrozunda simptom yaranmasını nəzərə almaq ümidsizdir; bu barədə çox az şey məlumdur. Lakin bu üç nevrozun tərtibindən belə, təxirə salına bilməyən ağır bir problem qalxır. Hər üçü üçün Edip kompleksinin məhv edilməsi çıxış nöqtəsidir, hamısında, fərz edək ki, kastrasiya təşvişi Mənin qarşı çıxmasının hərəkətverici qüvvəsidir. Ancaq yalnız fobiyalarda belə bir təşviş üzə çıxır, ona etiraf edilir. Digər iki formada ondan nə olub, Mən belə bir təşvişdən özünü necə qoruyub? Əvvəllər qeyd olunan, təşvişin axarı pozulmuş libido yüklənməsinin özündən bir növ mayalanma nəticəsində yarandığı ehtimalını nəzərə alsaq, problem daha da kəskinləşir və bundan əlavə: kastrasiya təşvişinin sıxışdırmanın (və ya müdafiənin) tək hərəkətverici qüvvəsi olduğu birmənalıdır? Qadınların nevrozlarını nəzərə alsaq, buna şübhə etmək lazımdır, çünki kastrasiya kompleksinin onlarda təsdiqlənməsi nə qədər dəqiq olsa da, artıq həyata keçirilmiş kastrasiya halında düzgün mənada kastrasiya təşvişindən danışmaq olmaz.
VII
Uşaq heyvan fobiyalarına qayıdaq, bu halları digər bütün hallardan daha yaxşı başa düşürük. Deməli, Mən burada O-nun libidinal obyekt yüklənməsinə (müsbət və ya mənfi Edip kompleksinin) qarşı çıxmalıdır, çünki ona tabe olmağın kastrasiya təhlükəsini gətirəcəyini başa düşmüşdür. Bunu artıq müzakirə etmişik və bu ilk müzakirədən qalan bir şübhəni aydınlaşdırmaq üçün hələ də səbəb tapırıq. Kiçik Hansda (yəni müsbət Edip kompleksi halında) qəbul etməliyik ki, Mənin müdafiəsini tələb edən anaya olan nəvazişli təhrikdirmi, yoxsa ataya qarşı olan aqressiv təhrikdirmi? Praktik olaraq bu əhəmiyyətsiz görünür, xüsusilə də bu iki təhrikin bir-birini şərtləndirdiyini nəzərə alsaq, lakin nəzəri maraq bu suala bağlıdır, çünki yalnız anaya olan nəvazişli axın saf erotik sayıla bilər. Aqressiv olan əsasən dağıdma həvəsindən asılıdır və biz həmişə belə düşünmüşük ki, nevrozda Mən libidonun tələblərinə qarşı müdafiə olunur, digər həvəslərin tələblərinə qarşı yox. Həqiqətən də görürük ki, fobiya yarandıqdan sonra anaya olan nəvazişli bağ sanki yox olmuşdur, o, sıxışdırma ilə tamamilə həll edilmişdir, lakin aqressiv təhrikdə simptom (əvəzedici) yaranması baş vermişdir. Canavar adamın halında vəziyyət daha sadədir, sıxışdırılmış hissin özü həqiqətən erotiktir, ataya qarşı qadın mövqeyidir və bundan da simptom yaranması baş verir.
Belə uzun işdən sonra belə ən fundamental münasibətlərin dərkində hələ də çətinliklərlə qarşılaşmağımız demək olar ki, utancvericidir, lakin biz heç nəyi sadələşdirməməyi və heç nəyi gizlətməməyi qərara almışıq. Aydın görə bilmiriksə, heç olmasa qaranlıq məqamları aydın görək. Burada qarşımıza çıxan şey, aydın görünür ki, həvəs nəzəriyyəmizin inkişafındakı bir qüsurdur. Əvvəlcə libidonun təşkilatını oral mərhələdən sadist-anal mərhələyə, oradan da genital mərhələyə qədər izləmiş və bu zaman cinsi həvəslərin bütün komponentlərini bir-birinə bərabər tutmuşuq. Sonradan sadizm bizə Erosa zidd olan başqa bir həvəsin nümayəndəsi kimi göründü. İki həvəs qrupu haqqındakı yeni anlayış, libido təşkilatının ardıcıl mərhələləri haqqındakı əvvəlki quruluşu dağıdır kimi görünür. Bu çətinlikdən çıxış üçün köməkçi məlumat biz yenidən uydurmaq məcburiyyətində deyilik. O, artıq uzun müddət əvvəl bizə təqdim olunmuşdur və belə ifadə edilir ki, biz demək olar ki, heç vaxt təmiz həvəs təhrikləri ilə işləmirik, əksinə, hər iki həvəsin müxtəlif miqdar nisbətlərindəki qatışıqları ilə qarşılaşırıq. Beləliklə, sadist obyekt yüklənməsinin də libidinal kimi qəbul edilməyə haqqı var, libido təşkilatlarının yenidən nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac yoxdur, ataya qarşı olan aqressiv təhrik, anaya olan nəvazişli təhrik kimi eyni haqla sıxışdırılma obyektinə çevrilə bilər. Bununla belə, sonrakı düşünmə üçün material olaraq, sıxışdırmanın libidonun genital təşkilatı ilə xüsusi əlaqəsi olan bir proses olduğunu, Mən libidonun digər təşkilat mərhələlərində özünü müdafiə etməli olduqda müdafiənin digər üsullarına müraciət etdiyini ehtimalını kənara qoyuruq və davam edirik. Kiçik Hansın işi kimi bir hal bizə qərar verməyə imkan vermir; burada aqressiv təhrik sıxışdırma yolu ilə həll edilir, lakin genital təşkilat artıq əldə edildikdən sonra.
Bu dəfə təşviş ilə əlaqəni nəzərdən qaçırmaq istəmirik. Dediyimiz kimi, Mən kastrasiya təhlükəsini tanıdığı kimi, təşviş siqnalını verir və həzz-xoşagəlməzlik instansiyası vasitəsilə, daha aydın görünməyən bir yolla O-dakı təhdidedici yüklənmə prosesini dayandırır. Eyni zamanda fobiyanın formalaşması baş verir. Kastrasiya təşvişi başqa bir obyekt və təhrif olunmuş bir ifadə alır: atadan kastrasiya olunmaq əvəzinə, at tərəfindən dişlənmək (canavar tərəfindən yeyilmək). Əvəzləmə quruluşunun iki açıq üstünlüyü var: birincisi, ambivalensiya konfliktindən qaçır, çünki ata eyni zamanda sevilən bir obyektdir; ikincisi isə Mənə təşviş inkişafını dayandırmağa imkan verir. Fobiyanın təşvişi, əslində, ixtiyari bir təşvişdir, yalnız onun obyekti qavrayışın obyekti olduqda ortaya çıxır. Bu tamamilə doğrudur; yalnız o zaman təhlükə vəziyyəti mövcuddur. Hazırda olmayan atadan kastrasiyadan qorxmağa ehtiyac yoxdur. İndi atadan qurtulmaq mümkün deyil, o, istədiyi zaman həmişə görünür. Lakin o, heyvanla əvəz edildikdə, təhlükəsiz və təşvişsiz olmaq üçün yalnız heyvanın görünüşündən, yəni onun mövcudluğundan qaçmaq kifayətdir. Kiçik Hans beləliklə, öz Məninə bir məhdudiyyət qoyur, o, atlarla qarşılaşmamaq üçün çıxmamaq ləngiməsini yaradır. Kiçik rus daha rahat vəziyyətdədir, onun üçün müəyyən bir şəkillər kitabını artıq əlinə almaması demək olar ki, heç bir imtina deyil. Əgər pis bacı ona həmişə bu kitabda dik duran canavarın şəklini gözləri önündə saxlamasaydı, o, öz təşvişindən qorunduğunu hiss edə bilərdi.
Mən əvvəllər fobiyaya proyeksiya xarakteri aid etmişdim, çünki o, daxili həvəs təhlükəsini xarici qavrayış təhlükəsi ilə əvəz edir. Bu, insanın xarici təhlükədən qaçma və qavramadan yayınma yolu ilə qoruna biləcəyini, lakin daxili təhlükədən qaçmağın faydasız olduğunu üstünlük kimi gətirir. Mənim qeydim yanlış deyil, lakin o, səthdə qalır. Həvəs tələbi əslində öz-özlüyündə təhlükə deyil, yalnız kastrasiya kimi real xarici təhlükəni özündə daşıdığı üçün təhlükəlidir. Beləliklə, əslində fobiyada yalnız bir xarici təhlükə başqası ilə əvəz olunur. Mənin fobiyada təşvişdən yayınmaq üçün yayınma və ya ləngimə simptomundan istifadə edə bilməsi, bu təşvişin yalnız bir affekt siqnalı olduğu və iqtisadi vəziyyətdə heç nə dəyişmədiyi fikri ilə çox uyğun gəlir.
Beləliklə, heyvan fobiyalarının təşvişi Mənin təhlükəyə qarşı affekt reaksiyasıdır; burada siqnal verilən təhlükə kastrasiya təhlükəsidir. Mənin normalda təhlükə vəziyyətlərində ifadə etdiyi real təşvişdən yeganə fərq, təşvişin məzmununun şüursuz qalması və yalnız bir təhriflə şüura çıxmasıdır.
Eyni anlayışın, mən belə düşünürəm, böyüklərin fobiyaları üçün də etibarlı olacağını görəcəyik, baxmayaraq ki, nevrozun emal etdiyi material çox daha zəngindir və simptom əmələgəlməsinə bəzi amillər əlavə olunur. Əslində eyni şeydir. Aqorafob, bir həvəs təhlükəsindən yayınmaq üçün öz Məninə bir məhdudiyyət qoyur. Həvəs təhlükəsi erotik həvəslərə güzəşt etmək vəsvəsəsidir ki, bununla o, yenidən uşaqlıqdakı kimi kastrasiya və ya ona analoji təhlükəni çağırmış olar. Misal kimi, fahişələrin təkliflərinə tabe olacağından və cəza olaraq sifilisə yoluxacağından qorxduğu üçün aqorafob olan gənc bir kişinin hadisəsini gətirirəm.
Çox halların daha mürəkkəb bir struktur göstərdiyini və bir çox digər sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin fobiyaya qovuşa biləcəyini yaxşı bilirəm, lakin bunlar yalnız köməkçi rolundadır və adətən nevrozun nüvəsi ilə sonradan əlaqə qurmuşlar. Aqorafobiyanın simptomatologiyası, Mənin yalnız bir şeydən imtina etməklə kifayətlənməməsi, vəziyyətdən təhlükəni almaq üçün əlavə bir şey etməsi ilə mürəkkəbləşir. Bu əlavə adətən uşaqlıq illərinə zamana görə geri qayıtmadır (ekstremal halda ana bətninə, bu gün hədələyən təhlükələrdən qorunduğumuz vaxtlara qədər) və imtinanın baş vermədiyi şərt kimi ortaya çıxır. Beləliklə, aqorafobik şəxs etibar etdiyi bir nəfərlə kiçik uşaq kimi müşayiət olunduqda küçəyə çıxa bilər. Eyni ehtiyatlılıq ona tək başına çıxmağa da icazə verə bilər, əgər o, evindən müəyyən məsafədən uzaqlaşmasa və yaxşı tanımadığı, orada insanlara tanınmadığı yerlərə getməsə. Bu qaydaların seçilməsində onun nevrozu vasitəsilə idarə edən uşaqlıq amillərinin təsiri özünü göstərir. Belə uşaqlıq geriləməsi olmadan da tək qalma fobiyası tam aydındır, çünki o, əslində təkbaşına masturbasiya vəsvəsəsindən yayınmağa çalışır. Uşaqlıq geriləməsinin şərti təbii ki, uşaqlıqdan zaman baxımından uzaqlıqdır.
Fobiya adətən müəyyən şəraitdə — küçədə, qatarda, tək qalarkən — ilk təşviş hücumu yaşandıqdan sonra yaranır. Sonra təşviş aradan qalxır, lakin qoruyucu şərt yerinə yetirilə bilmədikdə hər dəfə yenidən ortaya çıxır. Fobiyanın mexanizmi müdafiə vasitəsi kimi yaxşı xidmət edir və böyük sabitliyə meyl göstərir. İndi simptoma qarşı yönəlmiş müdafiə mübarizəsinin davamı tez-tez, lakin mütləq deyil ki, baş verir.
Fobiyalarda təşviş haqqında əldə etdiyimiz məlumatlar məcburiyyət nevrozu üçün də tətbiq oluna bilər. Məcburiyyət nevrozu vəziyyətini fobiya vəziyyətinə endirmək çətin deyil. Sonrakı bütün simptom yaranmasının hərəkətverici qüvvəsi burada açıq-aydın Mənin Fövqəl-Mənə qarşı təşvişidir. Fövqəl-Mənin düşmənçiliyi, Mənin qaçmalı olduğu təhlükə vəziyyətidir. Burada proyeksiyanın heç bir əlaməti yoxdur, təhlükə tamamilə daxilləşdirilmişdir. Amma əgər biz Mənin Fövqəl-Məndən nədən qorxduğunu sorasaq, Fövqəl-Mənin cəzasının kastrasiya cəzasının davamı olduğu fikri özünü tətbiq edir. Fövqəl-Mən şəxssizləşmiş ata olduğu kimi, onun təhdid etdiyi kastrasiya təşvişi də qeyri-müəyyən sosial və ya vicdan təşvişinə çevrilmişdir. Lakin bu təşviş örtülmüşdür, Mən ona özünə yüklənmiş əmrləri, ehtiyatları və kəffarə əməllərini itaətkarlıqla yerinə yetirməklə ondan yayınır. Əgər buna mane olunsa, dərhal son dərəcə ağrılı bir narahatlıq yaranır; biz bunu təşvişin ekvivalenti kimi qəbul edə bilərik, xəstələr də bunu təşviş ilə eyni tuturlar. Beləliklə, nəticəmiz budur: Təşviş təhlükə vəziyyətinə reaksiyadır; Mən vəziyyətdən yayınmaq və ya ondan yayınmaq üçün bir şey etdikdə təşvişin qarşısı alınır. İndi deyə bilərik ki, simptomlar təşvişin inkişafından yayınmaq üçün yaradılır, lakin bu, dərinə nüfuz etmir. Daha doğru olanı, simptomların, təhlükə vəziyyətini, yəni təşviş inkişafı ilə siqnal verilən vəziyyəti önləmək üçün yaradıldığını söyləməkdir. Lakin bu təhlükə, indiyə qədər nəzərdən keçirilən hallarda kastrasiya və ya ondan törəmə bir şey idi.
Əgər təşviş, Mənin təhlükəyə verdiyi reaksiyadırsa, çox vaxt həyat təhlükəsindən xilas olduqdan sonra yaranan travmatik nevrozu, həyat və ya ölüm təşvişinin birbaşa nəticəsi kimi, Mənin asılılıqlarını və kastrasiyanı nəzərə almadan, qəbul etmək məntiqli görünür. Keçən müharibənin travmatik nevrozlarının müşahidəçilərinin əksəriyyəti də belə etmiş və qürurla elan edilmişdir ki, indi sübut olunub ki, özünü qoruma həvəsinin təhlükəyə məruz qalması, cinsəlliyin heç bir iştirakı olmadan və psixoanalizin mürəkkəb fərziyyələrinə əhəmiyyət vermədən nevroz yarada bilər. Həqiqətən də, travmatik nevrozun tək bir faydalı təhlilinin belə mövcud olmaması son dərəcə təəssüf doğurur. Bu, cinsəlliyin etioloji əhəmiyyətinə qarşı çıxışa görə deyil, çünki bu qarşıdurma narsisizmin tətbiqi ilə çoxdan aradan qaldırılıb; narsisizm Mənin libidinal yüklənməsini obyekt yüklənmələri ilə eyni səviyyəyə gətirir və özünü qoruma həvəsinin libidinal təbiətini vurğulayır; əksinə, bu təhlillərin olmaması səbəbindən təşviş və simptom formalaşması arasındakı münasibət haqqında həlledici məlumatlar əldə etmək üçün ən dəyərli fürsəti qaçırmışıq. Gündəlik həyatın daha sadə nevrozlarının strukturuna dair bildiklərimizə əsasən, nevrozun yalnız təhlükənin obyektiv faktı ilə, psixi aparatın daha dərin şüursuz qatlarının iştirakı olmadan baş verməsi çox ehtimal kənarıdır. Lakin şüursuzda, həyatın məhvi anlayışımıza məzmun verə biləcək heç nə yoxdur. Kastrasiya gündəlik təcrübə ilə, yəni bağırsaq məzmunundan ayrılma və süddən kəsilmə zamanı yaşanan ananın sinəsindən itki təcrübəsi ilə təsəvvür edilə bilər; lakin ölümə bənzər bir şey heç vaxt yaşanmamış və ya huş itirmə kimi iz qoymamışdır. Buna görə də, ölüm təşvişinin kastrasiya təşvişinin analoqu kimi qəbul edilməsi və Mənin reaksiya verdiyi vəziyyətin, qoruyucu Fövqəl-Məndən (taleh qüvvələrindən) tərk edilmə vəziyyəti olması, bununla da bütün təhlükələrə qarşı təminatın sona erməsi fərziyyəsinə sadiq qalıram. Bundan əlavə, nəzərə alınmalıdır ki, travmatik nevroza aparan təcrübələrdə xarici qıcıq qoruyucusu qırılır və psixi aparata həddindən artıq böyük oyanma miqdarı yaxınlaşır; beləliklə, burada təşvişin yalnız affekt kimi siqnal vermədiyi, həm də vəziyyətin iqtisadi şərtlərindən yenidən yarandığı ikinci ehtimal mövcuddur.
Son qeydlə, yəni Mənin mütəmadi təkrarlanan obyekt itkiləri ilə kastrasiyaya hazırlandığı fikri ilə, təşvişə dair yeni bir anlayış əldə etmişik. Onu indiyə qədər təhlükənin affekt siqnalı kimi nəzərdən keçirirdiksə, indi çox vaxt kastrasiya təhlükəsindən söhbət getdiyi üçün, onu itkiyə və ya ayrılığa reaksiya kimi görürük. Dərhal ortaya çıxan bir çox şey bu nəticəyə qarşı çıxsa da, bizə çox qəribə bir uyğunluq diqqət çəkməlidir. İnsanın ən azı ilk təşviş təcrübəsi doğumdur və bu, obyektiv olaraq anadan ayrılma deməkdir, ananın kastrasiyası (uşaq — penis bərabərliyinə görə) ilə müqayisə edilə bilər. İndi təşvişin hər sonrakı ayrılıqda ayrılığın simvolu kimi təkrarlanması çox məmnunluqverici olardı, lakin təəssüf ki, bu uyğunluğun qiymətləndirilməsinə mane olan bir amil var: doğum subyektiv olaraq anadan ayrılma kimi yaşanmır, çünki ana, tamamilə narsisistik olan fetus üçün obyekt kimi tamamilə naməlumdur. Başqa bir şübhə isə ondan ibarətdir ki, bizə ayrılığa affekt reaksiyaları məlumdur və biz onları təşviş kimi deyil, ağrı və kədər kimi hiss edirik. Həqiqətən də xatırlayırıq ki, kədərin müzakirəsi zamanı onun niyə bu qədər ağrılı olduğunu da başa düşə bilməmişdik.
VIII
Düşünmək üçün vaxtdır. Biz açıq-aydın təşvişin mahiyyətini açan bir dərkə, onun haqqındakı həqiqəti səhvdən ayıran bir ya—ya da prinsipinə axtarırıq. Amma bunu əldə etmək çətindir, təşvişi asanlıqla qavramaq mümkün deyil. İndiyə qədər heç nəyə nail ola bilmədik, yalnız ziddiyyətlərə rast gəldik, onlar arasında qabaqcadan qərar verilmədən seçim etmək mümkün deyildi. İndi isə fərqli yanaşmağı təklif edirəm; biz təşviş haqqında deyə biləcəyimiz hər şeyi qərəzsiz toplayacağıq və yaxın bir sintez gözləməsindən imtina edəcəyik.
Beləliklə, təşviş ilk növbədə hiss olunan bir şeydir. Biz ona bir affekt vəziyyəti deyirik, baxmayaraq ki, affektin nə olduğunu da bilmirik. Hiss kimi onun açıq-aşkar xoşagəlməzlik xarakteri var, amma bu onun keyfiyyətini tükətmir; hər bir xoşagəlməzliyi təşviş adlandıra bilmərik. Xoşagəlməzlik xarakterli digər hisslər var (gərginlik, ağrı, kədər) və təşviş bu xoşagəlməzlik keyfiyyətindən başqa xüsusiyyətlərə də malik olmalıdır. Bir sual: Biz bu müxtəlif xoşagəlməzlik affektləri arasındakı fərqləri anlamağa nail ola biləcəyikmi?
Təşviş hissindən heç olmasa bir şey çıxara bilərik. Onun xoşagəlməzlik xarakteri xüsusi bir notaya malik görünür; bunu sübut etmək çətindir, amma ehtimal olunur; bu, heç də qəribə deyil. Amma bu çətin təcrid edilən xüsusi xarakterdən əlavə, təşvişdə müəyyən orqanlara aid etdiyimiz daha konkret fiziki hisslər qavrayırıq. Təşvişin fiziologiyası bizi burada maraqlandırmadığı üçün, bu hisslərin tək-tük nümayəndələrini, yəni tənəffüs orqanlarında və ürəkdə ən çox və ən aydın müşahidə olunanları qeyd etmək kifayətdir. Onlar bizə motor innervasiyaların, yəni boşalma proseslərinin təşvişin bütövündə iştirak etdiyinin sübutudur. Beləliklə, təşviş vəziyyətinin təhlili göstərir ki: 1) xüsusi bir xoşagəlməzlik xarakteri, 2) boşalma aktları, 3) onların qavranılması mövcuddur.
2) və 3) bəndləri bizə artıq oxşar vəziyyətlərə qarşı bir fərq verir, məsələn, kədər və ağrıya. Bu hallarda motor ifadələr buna aid deyil; onlar mövcud olduqda, bütövlüyün tərkib hissəsi kimi deyil, nəticələr və ya ona reaksiyalar kimi aydın şəkildə görünür. Beləliklə, təşviş müəyyən yollarla boşalma aktları olan xüsusi bir xoşagəlməzlik vəziyyətidir. Ümumi baxış açımıza görə, təşvişin əsasında oyanmanın artmasının dayandığını düşünəcəyik, bir tərəfdən xoşagəlməzlik xarakterini yaradan, digər tərəfdən isə adları çəkilən boşalmalarla yüngülləşən. Lakin bu təmiz fizioloji ümumiləşmə bizə heç də kifayət etməyəcək; biz təşviş hissləri və innervasiyalarını bir-birinə möhkəm bağlayan tarixi bir anın olduğunu fərz etməyə meylliyik. Başqa sözlə, təşviş vəziyyəti, belə bir oyanma şərtlərini və müəyyən yollarla boşalmayı ehtiva edən bir təcrübənin təkrarlanmasıdır, nəticədə təşvişin xoşagəlməzliyi öz spesifik xarakterini qazanır. İnsan üçün nümunəvi təcrübə olaraq doğum qarşımıza çıxır və buna görə də biz təşviş vəziyyətində doğum travmasının təkrarlanmasını görməyə meylliyik.
Biz bununla təşvişə affekt vəziyyətləri arasında istisna bir mövqe verən heç nə iddia etmirik. Bizim fikrimizcə, digər affektlər də köhnə, həyati əhəmiyyət kəsb edən, bəlkə də fərddən əvvəlki hadisələrin təkrarlanmasıdır və biz onları, təhlil vasitəsilə yaddaş simvolları kimi mənşəyi və əhəmiyyəti bizə aydın olan histerik nevrozun gec və fərdi qazanılmış hücumları ilə müqayisə edərək, ümumi, tipik, doğuşdan gələn histerik tutmalar kimi təqdim edirik. Əlbəttə, bu baxış bucağını digər bir sıra affektlər üçün sübutedici şəkildə tətbiq etmək çox arzuolunan olardı, lakin biz bu gün bundan çox uzaqdayıq.
Təşvişin doğum hadisəsinə endirilməsi, ağlabatan etirazlara qarşı müdafiə olunmalıdır. Təşviş, ehtimal ki, bütün orqanizmlərə, heç olmasa bütün yüksək orqanizmlərə məxsus olan bir reaksiyadır, doğum isə yalnız məməlilər tərəfindən yaşanır və bütün bu məməlilərdə travma əhəmiyyəti daşıyıb-daşımadığı şübhəlidir. Deməli, doğum nümunəsi olmadan da təşviş mövcuddur. Lakin bu etiraz biologiya və psixologiya arasındakı sərhədləri aşır. Təşviş, təhlükə vəziyyətinə reaksiya olaraq bioloji baxımdan vacib bir funksiyanı yerinə yetirməli olduğu üçün, müxtəlif canlılarda müxtəlif cür qurulmuş ola bilər. Həmçinin, təşvişin insana daha uzaq olan canlılarda insandakı kimi eyni hisslər və innervasiyalar məzmununa malik olub-olmadığını da bilmirik. Bu, insanda təşvişin doğum prosesini nümunə götürməsinə mane olmur.
Əgər təşvişin strukturu və mənşəyi budursa, növbəti sual belədir: Onun funksiyası nədir? Hansı hallarda təkrarlanır? Cavab ağlabatan və məcburi görünür. Təşviş təhlükə vəziyyətinə reaksiya olaraq yaranmışdır və indi belə bir vəziyyət yenidən yarandıqda mütəmadi olaraq təkrarlanır.
Lakin bununla bağlı bir neçə qeyd etmək lazımdır. İlkin təşviş vəziyyətinin innervasiyaları ehtimal ki, mənalı və məqsədyönlü idi, tam ilk histerik tutmanın əzələ hərəkətləri kimi. Histerik tutmanı izah etmək istəyirsinizsə, yalnız müvafiq hərəkətlərin haqlı bir fəaliyyətin hissəsi olduğu vəziyyəti axtarmaq lazımdır. Beləliklə, doğum zamanı innervasiyanın tənəffüs orqanlarına yönəlməsi ağciyərlərin fəaliyyətini hazırlamış, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi isə qanın zəhərlənməsinə qarşı işləmək istəmişdir. Bu məqsədəuyğunluq təbii ki, təşviş vəziyyətinin təkrarlanmasında, eləcə də təkrarlanan histerik tutmalarda itir. Beləliklə, fərd yeni bir təhlükə vəziyyətinə düşdükdə, indiki vəziyyətə uyğun reaksiya vermək əvəzinə, keçmiş təhlükəyə cavab olaraq təşviş vəziyyəti ilə reaksiya verməsi məqsədəuyğun olmaya bilər. Lakin təhlükə vəziyyəti yaxınlaşan kimi tanındıqda və təşviş partlayışı ilə siqnal verildikdə, məqsədəuyğunluq yenidən ortaya çıxır. Təşviş daha sonra daha uyğun tədbirlərlə dərhal əvəz oluna bilər. Beləliklə, təşvişin yaranmasının iki imkanı dərhal ayrılır: biri yeni təhlükə vəziyyətində məqsədəuyğun olmayan, digəri isə belə bir vəziyyəti siqnal vermək və qarşısını almaq üçün məqsədəuyğun olan.
Amma “təhlükə” nədir? Doğum aktında həyatın qorunması üçün obyektiv təhlükə mövcuddur, bunun reallıqda nə demək olduğunu bilirik.
Lakin psixoloji olaraq bu bizə heç nə demir. Doğum təhlükəsinin hələ psixi məzmunu yoxdur. Şübhəsiz ki, döldə həyatın məhvi ehtimalı haqqında hər hansı bir biliyə yaxın olan bir şeyi fərz edə bilmərik. Döl öz narsisistik libidosunun iqtisadiyyatında böyük bir pozğunluqdan başqa heç nəyi qeyd edə bilməz. Ona böyük oyanma cəmləri daxil olur, yeni xoşagəlməzlik hissləri yaradır, bəzi orqanlar özləri üçün artmış yüklənmə tələb edir, bu da tezliklə başlayacaq obyekt yüklənməsinin prelüduna bənzəyir; bunlardan hansı “təhlükə vəziyyəti”nin nişanı kimi istifadə olunacaq?
Təəssüf ki, yeni doğulmuş uşağın ruhi vəziyyəti haqqında bu sualı birbaşa cavablandırmaq üçün çox az şey bilirik. Hətta yeni verilmiş təsvirin faydalılığına zəmanət verə bilmərəm. Yeni doğulmuş uşaq ona doğum hadisəsini xatırladan bütün vəziyyətlərdə təşviş affektini təkrarlayacaq demək asandır. Lakin həlledici məqam, nəyin vasitəsilə və nəyi xatırladığı qalır.
Bizə təşviş inkişafına hazır olan körpə və ya bir az böyük uşağın vəziyyətlərini öyrənməkdən başqa çarə qalmır. Rank “Doğum travması” kitabında çox enerjili bir cəhd etmişdir,
uşağın ən erkən fobiyalarının doğum hadisəsinin təsiri ilə əlaqəsini sübut etmək, lakin mən bunu uğurlu hesab edə bilmərəm. Ona iki şeyi irad tutmaq olar: Birincisi, onun uşağın doğum zamanı müəyyən hissi təəssüratları, xüsusilə vizual təbiətli olanları qəbul etdiyi və bu təəssüratların təkrarlanması doğum travmasının xatirəsini və beləliklə, təşviş reaksiyasını yarada biləcəyi fərzinə əsaslanmasıdır. Bu fərz tamamilə sübut edilməmiş və çox ehtimal olunmazdır; uşağın doğum prosesindən toxunma və ümumi hisslərdən başqa heç nə qoruyub saxlamadığı inandırıcı deyil. Əgər uşaq sonradan dəliklərdə gizlənən və ya onlardan çıxan kiçik heyvanlardan təşviş keçirdiyini göstərirsə, Rank bu reaksiyanı uşağa aydın görünə bilməyəcək bir analogiyanın qavranılması ilə izah edir. İkincisi, Rankın bu sonrakı təşviş vəziyyətlərinin qiymətləndirilməsində ehtiyacdan asılı olaraq ya intrauterin mövcudluğun xoşbəxt yaddaşını, ya da onun travmatik pozğunluğunun yaddaşını işə salması, bu da yozumda ixtiyarçılığa qapıları açır. Bu uşaq təşvişinin bəzi halları Rank prinsipinin tətbiqinə birbaşa müqavimət göstərir. Əgər uşaq qaranlıq və tənhalığa salınarsa, biz onun intrauterin vəziyyətinin bu bərpasını məmnuniyyətlə qarşılamasını gözləməliyik və əgər məhz bu vaxt təşvişlə reaksiya verməsi faktı bu xoşbəxtliyin doğumla pozulması xatirəsinə aid edilirsə, bu izah cəhdinin məcburiyyətini artıq görməzdən gəlmək olmaz.14
Mən belə bir nəticə çıxarmalıyam ki, ən erkən uşaq fobiyaları doğum aktının təəssüratına birbaşa aid edilməyə imkan vermir və ümumiyyətlə indiyə qədər izahdan yayınmışdır. Müəyyən təşviş hazırlığı körpədə inkar edilə bilməz. Bu, doğumdan dərhal sonra ən güclü olub, sonra yavaş-yavaş azalan deyil, əksinə, psixi inkişafın irəliləməsi ilə yalnız sonradan ortaya çıxır və uşaqlıq dövrünün müəyyən bir müddətində davam edir. Əgər belə erkən fobiyalar bu müddətdən sonra da davam edərsə, onlar nevroz pozğunluğuna şübhə yaradır, baxmayaraq ki, onların uşaqlıq dövründəki sonrakı açıq nevrozlarla əlaqəsi bizə heç də aydın deyil.
Uşaq təşvişi ifadələrinin yalnız bir neçə halı bizə aydındır; biz bu hallara əsaslanmalıyıq. Belə ki, uşaq tək, qaranlıqda olduqda və ya ona tanış olan (ana) şəxsin yerinə yad bir şəxs tapdıqda. Bu üç hal tək bir şərtə gətirilir: sevilən (arzulanan) şəxsin yoxluğunu hiss etmək. Oradan etibarən təşvişin başa düşülməsi və ona bağlanırmış kimi görünən ziddiyyətlərin birləşdirilməsi yolu açıqdır.
Arzulanan şəxsin xatirə obrazı şübhəsiz intensiv, ehtimal ki, əvvəlcə hallüsinativ yüklənir.
Amma bu nəticə vermir və indi belə görünür ki, bu həsrət təşvişə çevrilir. Elə bir təəssürat yaranır ki, sanki bu təşviş çarəsizliyin ifadəsidir, sanki bu çox inkişaf etməmiş varlıq bu həsrətli yüklənmə ilə daha yaxşı bir şey edə bilmir. Təşviş belə görünür: obyekti itirməyə reaksiya kimi və bizə analogiyalar təqdim olunur ki, kastrasiya təşvişi də yüksək qiymətləndirilən obyektdən ayrılmağı məzmununda daşıyır və ən ilkin təşviş (doğumun “ilkin təşvişi”) anadan ayrılma zamanı yaranmışdır.
Növbəti mülahizə bu obyekti itirmənin vurğulanmasından kənara çıxır. Əgər körpə ananın qavranılmasını tələb edirsə, bu yalnız ona görədir ki, o, artıq təcrübədən bilir ki, ana onun bütün ehtiyaclarını dərhal ödəyir. Beləliklə, onun “təhlükə” kimi qiymətləndirdiyi vəziyyət, qarşısında təhlükəsiz olmaq istədiyi vəziyyət, doyumsuzluq, ehtiyacların gərginliyinin artması vəziyyətidir, qarşısında isə o, acizdir. Məncə, bu baxış bucağından hər şey yerli yerinə düşür; doyumsuzluq vəziyyəti, qıcıq miqdarlarının psixi istifadə və boşalma ilə idarə olunmadan xoşagəlməz yüksəkliyə çatdığı vəziyyət, körpə üçün doğum təcrübəsi ilə analoji, təhlükə vəziyyətinin təkrarı olmalıdır; hər ikisinə ortaq olan şey, həll tələb edən həyəcanlandırıcı amillərin artması nəticəsində yaranan iqtisadi pozuntudur, beləliklə, bu amil “təhlükə”nin əsl məğzidir. Hər iki halda təşviş reaksiyası baş verir, bu reaksiya körpədə də məqsədəuyğun olduğunu göstərir, çünki boşalmanın istiqaməti nəfəs və səs əzələlərinə yönəldikdə, ana çağırılır, eyni şəkildə ki, əvvəllər daxili qıcıqların aradan qaldırılması üçün ağciyərlərin fəaliyyətini stimullaşdırırdı. Uşaq doğumundan etibarən təhlükənin bu cür işarələnməsindən daha çox bir şeyə ehtiyac duymamalıdır.
Xarici, qavranıla bilən bir obyektin doğumu xatırladan təhlükəli vəziyyətə son qoya biləcəyi təcrübəsi ilə təhlükənin məzmunu iqtisadi vəziyyətdən onun şərtinə, yəni obyekti itirməyə doğru dəyişir. Ananın yoxluğunu hiss etmək artıq təhlükəyə çevrilir, onun baş verməsi ilə körpə, qorxulan iqtisadi vəziyyət hələ baş verməmişdən əvvəl təşviş siqnalı verir. Bu dəyişiklik özünü qoruma qayğısında ilk böyük irəliləyiş deməkdir, eyni zamanda təşvişin avtomatik, istənmədən yenidən yaranmasından təhlükə siqnalı kimi məqsədyönlü təkrarlanmasına keçidi əhatə edir.
Hər iki baxımdan, həm avtomatik
fenomen kimi, həm də xilas edən siqnal kimi
Təşviş körpənin psixi acizliyinin məhsulu kimi özünü göstərir, bu isə onun bioloji acizliyinin təbii qarşılığıdır. Doğum təşvişi ilə körpə təşvişinin hər ikisinin anadan ayrılma şərtini tanıması kimi diqqət çəkən təsadüfün psixoloji izahına ehtiyac yoxdur; bu, ananın, əvvəlcə fetusun bütün ehtiyaclarını öz bədəninin quruluşları ilə yatışdırdığı, doğumdan sonra da eyni funksiyanı qismən digər vasitələrlə davam etdirdiyi faktından bioloji olaraq sadəcə izah olunur. Rahim içi həyat və ilk uşaqlıq dövrü, doğum aktının diqqət çəkən senzurasının bizə inandırdığından çox daha çox davamlılıq təşkil edir. Psixi ana obyekti uşağa bioloji fetus vəziyyətini əvəz edir.
Biz ona görə də unutmamalıyıq ki, rahim içi həyatda ana bir obyekt deyildi və o vaxtlar heç bir obyekt yox idi. Bu kontekstdə doğum travmasının boşalması üçün yer olmadığını və təşvişin təhlükəli vəziyyətdən qaçınmaq üçün siqnal funksiyasından başqa heç bir funksiyasının olmadığını görmək asandır. Növbəti təşviş dəyişikliyi, yəni fallik fazada ortaya çıxan kastrasiya təşvişi də bir ayrılma təşvişidir və eyni şərtə bağlıdır. Burada təhlükə genital orqandan ayrılmaqdır. Ferentsinin tam haqlı görünən bir fikri, burada təhlükə vəziyyətinin əvvəlki məzmunları ilə əlaqə xəttini aydın görməyə imkan verir. Penisin yüksək narsisistik qiymətləndirilməsi, bu orqanın sahibliyi aktı zamanı ana ilə (ana əvəzi ilə) yenidən birləşmə zəmanətini ehtiva etdiyi faktına əsaslana bilər. Bu orqanın əlindən alınması anadan yenidən ayrılmaq deməkdir, yəni yenidən xoşagəlməz ehtiyac gərginliyinə (doğum zamanı olduğu kimi) çarəsiz təslim olmaq mənasına gəlir. Lakin artmasından qorxulan ehtiyac artıq genital libidonun ixtisaslaşmış ehtiyacıdır, uşaqlıq dövründəki kimi istənilən bir ehtiyac deyil. Burada əlavə edirəm ki, ananın bətninə qayıtma fantaziyası, impotentin (kastrasiya təhdidi ilə dayandırılmış olanın) cinsi əlaqə əvəzidir. Ferentsinin mənasında deyilə bilər ki, ananın bətninə qayıtmaq üçün öz genital orqanı ilə təmsil olunmaq istəyən fərd, indi bu orqanı reqressiv olaraq bütün şəxsiyyəti ilə əvəz edir.
Uşağın inkişafındakı irəliləyişlər, müstəqilliyinin artması, psixi aparatının bir neçə instansiyaya daha kəskin ayrılması, yeni ehtiyacların ortaya çıxması təhlükə vəziyyətinin məzmununa təsir etmədən qala bilməz. Biz onun ana obyektinin itirilməsindən kastrasiyaya qədər dəyişməsini izlədik və növbəti addımın Fövqəl-Mənin gücü tərəfindən törədildiyini görürük. Kastrasiyadan qorxulan valideyn instansiyasının şəxsiyyətsizləşməsi ilə təhlükə daha qeyri-müəyyən olur. Kastrasiya təşvişi vicdan təşvişinə, sosial təşvişə inkişaf edir. İndi təşvişin nədən qorxduğunu bildirmək o qədər də asan deyil. “Ayrılma, qəbilədən xaric edilmə” düsturu yalnız Fövqəl-Mənin sosial nümunələrə əsasən inkişaf etmiş sonrakı hissəsinə aiddir, introjeksiya olunmuş valideyn instansiyasına uyğun gələn Fövqəl-Mənin nüvəsinə aid deyil. Daha ümumi ifadə ilə desək, Mənin təhlükə kimi qiymətləndirdiyi və təşviş siqnalı ilə cavab verdiyi şey, Fövqəl-Mənin qəzəbi, cəzası və onun tərəfindən sevginin itirilməsidir. Fövqəl-Mən qarşısındakı bu təşvişin son dəyişməsi kimi mənə ölüm (həyat) təşvişi, Fövqəl-Mənin tale qüvvələrinə proyeksiyası qarşısındakı təşviş görünür.
Əvvəllər sıxışdırma zamanı çıxarılan yüklənmənin təşviş boşalması kimi istifadə olunduğunu təsvir etməyə müəyyən dəyər vermişdim. Bu mənə bu gün demək olar ki, bilməyə dəyər görünmür. Fərq ondadır ki, əvvəllər təşvişin hər halda iqtisadi bir proses nəticəsində avtomatik olaraq yarandığına inanırdım, halbuki təşvişin hazırkı təsəvvürü onu Mənin məqsəd üçün niyyət etdiyi bir siqnal kimi Həzz-xoşagəlməzlik instansiyasına təsir etmək məqsədilə, bizi bu iqtisadi məcburiyyətdən azad edir. Əlbəttə, Mənin sıxışdırma zamanı azad olmuş enerjini affektin oyadılması üçün istifadə etdiyi fərzinə qarşı deyiləcək bir söz yoxdur, lakin bu prosesin hansı enerji miqdarı ilə baş verdiyi artıq əhəmiyyətsizdir.
Bir dəfə ifadə etdiyim başqa bir fikir, indi bizim yeni baxış bucağımız işığında yoxlanılmağı tələb edir. Bu, Mənin həqiqi təşviş ocağı olduğu iddiasıdır; mənim fikrimcə, bu iddia özünü doğruldacaq. Çünki Fövqəl-Mənə hər hansı bir təşviş ifadəsini aid etmək üçün heç bir səbəbimiz yoxdur. Lakin 'O-nun təşvişi' haqqında söhbət gedirsə, etiraz etmək deyil, bacarıqsız bir ifadəni düzəltmək lazımdır. Təşviş, təbii ki, yalnız Mən tərəfindən hiss edilə bilən bir affekt vəziyyətidir. O, Mən kimi təşviş keçirə bilməz, o, təşkilatlanmış deyil və təhlükə vəziyyətlərini qiymətləndirə bilməz. Buna qarşı, O-da Mənə təşviş inkişafı üçün səbəb verən proseslərin hazırlanması və ya baş verməsi son dərəcə tez-tez rast gəlinən bir haldır; həqiqətən, çoxluq təşkil edən sonrakı sıxışdırmalar kimi, ehtimal ki, ən erkən sıxışdırmalar da O-dakı fərdi proseslərə qarşı Mənin təşvişi ilə şərtlənir. Biz burada yenə də əsaslı səbəblərlə iki halı ayırd edirik: O-da Mən üçün təhlükə vəziyyətlərindən birini aktivləşdirən və beləliklə onu ləngimə üçün təşviş siqnalı verməyə sövq edən bir şeyin baş verməsi və digər hal isə O-da doğum travmasına analog vəziyyətin yarandığı və avtomatik olaraq təşviş reaksiyasının baş verdiyi haldır. İkinci halın birinci və ilkin təhlükə vəziyyətinə, birinci halın isə ondan sonradan törəmiş təşviş şərtlərindən birinə uyğun gəldiyini vurğulamaqla, bu iki halı bir-birinə yaxınlaşdırmaq olar. Və ya həqiqətən baş verən xəstəliklərə aid etsək: ikinci hal aktual nevrozların etiologiyasında həyata keçir, birinci hal isə psixonevrozların etiologiyası üçün xarakterik olaraq qalır.
İndi görürük ki, əvvəlki araşdırmalarımızı dəyərdən salmağa deyil, sadəcə onları daha yeni anlayışlarla əlaqələndirməyə ehtiyacımız var. Abstinensiya, cinsi oyanmanın axarında sui-istifadə pozuntusu, onun psixi emalından yayındırılması zamanı libidodan birbaşa təşvişin yarandığını, yəni Mənin həddindən artıq böyük ehtiyaclar gərginliyinə qarşı köməksizlik vəziyyətinin yarandığını, bu vəziyyətin doğumda olduğu kimi təşviş inkişafı ilə nəticələndiyini və yenə də istifadə edilməmiş libidonun artıq hissəsinin təşviş inkişafında çıxış yolu tapmasının əhəmiyyətsiz, lakin ağlabatan bir imkan olduğunu rədd etmək olmaz. Görürük ki, bu aktual nevrozlar zəminində psixonevrozlar xüsusilə asan inkişaf edir, yəni Mən, bir müddət asılı saxlamağı öyrəndiyi təşvişdən qurtulmaq və onu simptom yaradılması ilə bağlamaq cəhdləri edir. Ehtimal ki, travmatik müharibə nevrozlarının analizi, bu adın çox müxtəlif xəstəlikləri əhatə etməsinə baxmayaraq, onların bir qisminin aktual nevrozların xarakterik cəhətlərinə malik olduğunu göstərmiş olardı.
Müxtəlif təhlükə vəziyyətlərinin ilkin doğum nümunəsindən inkişafını təsvir edərkən, hər bir sonrakı təşviş şərtinin əvvəlkini sadəcə qüvvədən saldıqlarını iddia etmək bizdən uzaq idi. Mən inkişafının irəliləyişləri, əlbəttə, əvvəlki təhlükə vəziyyətini dəyərdən salmaq və kənara atmaq üçün töhfə verir, belə ki, müəyyən bir inkişaf yaşına müəyyən bir təşviş şərtinin uyğun olaraq təyin edildiyini demək olar. Psixi köməksizlik təhlükəsi Mənin yetkinliyə çatmadığı həyat dövrünə, obyekt itkisi təhlükəsi ilk uşaqlıq illərinin asılılığına, kastrasiya təhlükəsi fallik fazaya, Fövqəl-Mən təşvişi isə latentlik dövrünə uyğundur. Lakin bütün bu təhlükə vəziyyətləri və təşviş şərtləri yan-yana mövcud ola bilər və Məni uyğun olmayan daha sonrakı dövrlərdə də təşviş reaksiyasına məcbur edə bilər, və ya onların bir neçəsi eyni vaxtda fəaliyyətə keçə bilər. Mümkündür ki, daha sıx əlaqələr mövcud olsun təsirli təhlükə vəziyyəti və ona cavab olaraq yaranan nevrozun forması arasında.
Bu araşdırmaların əvvəlki hissəsində kastrasiya təhlükəsinin əhəmiyyətinə bir neçə nevroz xəstəliyində rast gəldikdə, bu amili şişirtməmək barədə özümüzə xəbərdarlıq etdik, çünki nevroza daha çox meyilli olan qadın cinsində bu amil həlledici ola bilməz. İndi görürük ki, kastrasiya təşvişini nevroza aparan müdafiə proseslərinin tək hərəkətverici qüvvəsi kimi izah etmək təhlükəsi yoxdur. Başqa bir yerdə, kiçik qızın inkişafının kastrasiya kompleksi vasitəsilə nəvazişli obyekt yüklənməsinə necə yönəldildiyini izah etmişəm. Məhz qadında obyekt itkisi təhlükə vəziyyəti ən təsirli olaraq qalmışdır. Onun təşviş şərtində kiçik bir dəyişiklik edə bilərik: artıq söhbət obyektin çatışmazlığından və ya real itkisindən getmir, əksinə, obyekt tərəfindən sevgi itkisindən gedir. Histeriyanın qadınlığa, məcburiyyət nevrozunun isə kişiliyə daha böyük yaxınlığı olduğu qəti şəkildə məlum olduğundan, ehtimal olunur ki, sevgi itkisi təşviş şərti histeriyada, kastrasiya təhdidi fobiyalarda və Fövqəl-Mən təşvişi məcburiyyət nevrozunda oxşar rol oynayır.15
IX
İndi qalan iş, simptom formalaşması ilə təşvişin inkişafı arasındakı əlaqələrin araşdırılmasıdır.
Bu barədə iki fikir geniş yayılmış görünür. Biri təşvişin özlüyündə nevrozun simptomu olduğunu deyir, digəri isə ikisi arasında daha sıx bir əlaqənin olduğuna inanır. Ona görə, bütün simptomların yaranması yalnız təşvişdən qaçmaq üçün baş verir; simptomlar, əks halda təşviş kimi xaric ediləcək olan psixi enerjini bağlayır, beləliklə təşviş nevrozun əsas fenomeni və əsas problemi olardı. İkinci iddianın ən azı qismən əsaslı olması inandırıcı nümunələrlə sübut edilə bilər. Əgər küçəyə qədər müşayiət etdiyiniz bir aqorafobu orada özünə buraxsanız, o, təşviş hücumu yaradır; əgər bir məcburiyyət nevrotikinin toxunmadan sonra əllərini yumasına mane olsanız, o, demək olar ki, dözülməz bir təşvişin qurbanına çevrilir. Beləliklə, aydındır ki, müşayiət olunma şərti və yuma məcburi hərəkəti belə təşviş partlayışlarının qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı və buna nail oldu. Bu mənada, Mənin özünə tətbiq etdiyi hər bir ləngimə də simptom adlandırıla bilər.
Biz təşvişin inkişafını təhlükə vəziyyətinə aid etdiyimiz üçün, simptomların Məni təhlükə vəziyyətindən uzaqlaşdırmaq üçün yaradıldığını deməyə üstünlük verəcəyik. Əgər simptomların yaranması qarşısı alınsa, təhlükə həqiqətən baş verir, yəni Mənin daim artan həvəs tələbinə qarşı çarəsiz qaldığı, doğumla analoji olan vəziyyət yaranır, beləliklə təşviş şərtlərinin birinci və ən ilkin olanı ortaya çıxır. Bizim baxışımıza görə, təşviş ilə simptom arasındakı əlaqələr düşünüldüyündən daha az sıxdır, bunun səbəbi hər ikisinin arasına təhlükə vəziyyəti anını yerləşdirməyimizdir. Həmçinin əlavə edə bilərik ki, təşvişin inkişafı simptomların yaranmasına yol açır, hətta onun vacib şərtidir, çünki əgər Mən təşvişin inkişafı ilə həzz-xoşagəlməzlik instansiyasını oyatmasa, O-da hazırlanan, təhlükəli prosesi dayandırmaq gücünü əldə edə bilməzdi. Bu zaman, təşvişin inkişafını minimum səviyyəyə endirmək və təşvişi yalnız siqnal kimi istifadə etmək istəyi aydın görünür, çünki əks halda, həvəs prosesinin hədələdiyi xoşagəlməzliyi yalnız başqa bir yerdə hiss edəcəyik, bu isə həzz prinsipinin məqsədinə uyğun bir nəticə deyil, lakin nevrozlarda kifayət qədər tez-tez baş verir.
Beləliklə, simptomların yaranması təhlükə vəziyyətini aradan qaldırmaqda həqiqi nəticə əldə edir. Onun iki tərəfi var; bizdən gizli qalan biri O-da Məni təhlükədən uzaqlaşdıran dəyişikliyi yaradır, bizə tərəf çevrilmiş digəri isə təsirlənmiş həvəs prosesinin yerinə nə yaratdığını, yəni əvəzedici formalaşmanı göstərir.
- Lakin biz daha düzgün ifadə edərək, simptomların yaranması haqqında dediklərimizi müdafiə prosesinə aid etməli və simptomların yaranması adını əvəzedici formalaşma ilə sinonim kimi istifadə etməliyik. Onda aydın görünür ki, müdafiə prosesi, Mənin xaricdən hədələyən təhlükədən uzaqlaşdığı qaçışa analogdur, yəni o, həvəs təhlükəsindən qaçış cəhdini təmsil edir. Bu müqayisəyə qarşı irəli sürülən şübhələr bizi daha da aydınlaşmağa kömək edəcək. Birincisi, obyekt itkisinin (obyekt tərəfindən sevginin itirilməsi) və kastrasiya hədələməsinin də, məsələn, yırtıcı heyvan kimi, xaricdən hədələyən təhlükələr olduğu, yəni həvəs təhlükələri olmadığı irəli sürülə bilər. Amma bu, eyni vəziyyət deyil. Canavar bizə, ona qarşı necə davranmağımızdan asılı olmayaraq, ehtimal ki, hücum edəcəkdi; lakin sevilən şəxs bizdən məhəbbətini çəkməzdi, kastrasiyaya məruz qalma təhdidi bizə yönəlməzdi, əgər daxili aləmimizdə müəyyən hissləri və niyyətləri bəsləməsəydik. Beləliklə, bu həvəs təhrikləri xarici təhlükənin şərtlərinə çevrilir və nəticədə özləri də təhlükəli olurlar; indi biz daxili təhlükələrə qarşı tədbirlər görməklə xarici təhlükə ilə mübarizə apara bilərik. Heyvan fobiyalarında təhlükə hələ də tamamilə xarici kimi qəbul edilir, simptomda da xarici yerdəyişməyə məruz qalır. Məcburiyyət nevrozunda isə o, çox daha çox daxiliyə çevrilir; Fövqəl-Mən qarşısındakı təşviş hissəsi, yəni sosial təşviş, hələ də xarici təhlükənin daxili əvəzini təmsil edir, digər hissə, vicdan təşvişi isə tamamilə endopsixikdir.
İkinci etiraz deyir ki, yaxınlaşan xarici təhlükədən qaçma cəhdində biz əslində heç nə etmirik, yalnız özümüz ilə təhdid edən arasında məsafəni artırırıq. Biz təhlükəyə qarşı müdafiə olunmur, onun özündə heç nəyi dəyişməyə çalışmırıq, digər halda olduğu kimi, yəni qurdun üstünə çomaqla hücum etdiyimiz və ya ona tüfənglə atəş açdığımız halda. Lakin müdafiə prosesi qaçma cəhdinə uyğun gələn şeydən daha çoxunu edir kimi görünür. O, həqiqətən yaxınlaşan həvəs axarına müdaxilə edir, onu bir şəkildə boğur, məqsədindən yayındırır və bununla da onu zərərsizləşdirir. Bu etiraz inkarolunmaz görünür, biz ona məhəl qoymalıyıq. Fikrimizcə, belə olmalıdır ki, haqlı olaraq qaçma cəhdi ilə müqayisə edilə bilən müdafiə prosesləri var, digərlərində isə Mən çox daha aktiv şəkildə müdafiəyə keçir, güclü əks-hərəkətlər edir. Əgər müdafiənin qaçışla müqayisəsi, Mənin və O-dakı həvəsin eyni təşkilatın hissələri olması, qurd və uşaq kimi ayrı mövcudluqlar olmaması faktı ilə ümumiyyətlə pozulmasa, Mənin hər cür davranışı həvəs prosesinə dəyişdirici təsir göstərməlidir.
Təşviş şərtlərinin öyrənilməsi ilə biz Mənin müdafiədəki davranışını, demək olar ki, rasional aydınlıqda görməli olduq. Hər bir təhlükə vəziyyəti psixi aparatın müəyyən bir həyat dövrünə və ya inkişaf mərhələsinə uyğun gəlir və bu üçün haqlı görünür. Erkən uşaqlıq varlığı həqiqətən xaricdən və ya daxildən gələn böyük oyanma cəmlərini psixi olaraq idarə etmək üçün təchiz olunmayıb. Müəyyən bir həyat dövründə ən vacib maraq, asılı olduğunuz şəxslərin nəvazişli qayğılarını geri çəkməmələridir. Əgər oğlan güclü atanı ananın yanında rəqib kimi hiss edirsə, ona qarşı aqressiv meyillərinin və anaya qarşı cinsi niyyətlərinin fərqinə varsa, ondan qorxmağa haqqı var və onun cəzasından təşviş, filogenetik güclənmə ilə kastrasiya təşvişi kimi özünü büruzə verə bilər. Sosial münasibətlərə daxil olduqda, Fövqəl-Məndən təşviş, yəni vicdan, zərurətə çevrilir, bu amilin yoxluğu ağır konfliktlərin və təhlükələrin mənbəyinə çevrilir və s. Amma məhz buna yeni bir problem bağlanır.
Gəlin təşviş affektini bir müddət başqa bir affekt, məsələn, ağrı affekti ilə əvəz etməyə çalışaq. Biz, qızın dörd yaşında bir oyuncaq qırıldıqda, altı yaşında müəllim tərəfindən qınandıqda, on altı yaşında sevgilisi ona əhəmiyyət vermədikdə, bəlkə də iyirmi beş yaşında bir uşağı dəfn etdikdə kədərlə ağlamasını tamamilə normal sayırıq. Bu ağrı şərtlərinin hər birinin öz vaxtı var və həmin vaxt bitdikdə söner; sonuncu, qəti olanlar isə həyat boyu qalır. Lakin bu qızın qadın və ana olaraq kiçik bir dekorativ əşyanın zədələnməsinə görə ağlaması diqqətimizi çəkərdi. Nevrotiklər də elə davranırlar. Onların psixi aparatında qıcığı idarə etmək üçün bütün instansiyalar artıq geniş həddə inkişaf etmişdir, onlar ehtiyaclarının əksərini özləri ödəyəcək qədər böyümüşdür, kastrasiyanın artıq cəza kimi tətbiq edilmədiyini artıq bilirlər, lakin yenə də köhnə təhlükə vəziyyətlərinin davam etdiyi kimi davranırlar, bütün köhnə təşviş şərtlərinə yapışırlar.
Buna cavab bir qədər uzun olacaq. Əvvəla, faktiki vəziyyəti nəzərdən keçirməli olacaq. Çox sayda halda, köhnə təşviş şərtləri artıq nevrotik reaksiyalar yaratdıqdan sonra həqiqətən də tərk edilir. Təxminən normal sayıla bilən kiçik uşaqların tək qalma, qaranlıq və yad adamlardan fobiyaları əksər hallarda bir az sonrakı yaşlarda keçir, onlar 'böyüyüb keçirlər', necə ki, digər uşaqlıq pozğunluqları üçün deyilir. Bu qədər çox rast gəlinən heyvan fobiyaları eyni taleyə malikdir, uşaqlıq dövründəki konversiya histeriyalarının bir çoxu sonradan davam etmir. Latentlik dövründəki ritualizm son dərəcə çox rast gəlinən bir hadisədir, bu halların yalnız çox az bir faizi sonradan tam məcburiyyət nevrozuna inkişaf edir. Uşaqlıq nevrozları ümumiyyətlə — yüksək mədəni tələblərə tabe olan ağ irqli şəhər uşaqları ilə bağlı təcrübələrimiz nə qədər uzanırsa — inkişafın müntəzəm epizodlarıdır, baxmayaraq ki, onlara hələ də kifayət qədər diqqət yetirilmir. Yetkin nevrotikdə də uşaqlıq nevrozunun əlamətlərini görməmək olmaz, halbuki bu əlamətləri göstərən uşaqların hamısı sonradan nevrotik olmur. Deməli, yetkinləşmə prosesi ərzində təşviş şərtləri tərk edilməli və təhlükə vəziyyətləri əhəmiyyətini itirməli olmuşdur. Buna əlavə olaraq, bu təhlükə vəziyyətlərinin bəziləri öz təşviş şərtlərini dövrün tələblərinə uyğun dəyişdirərək sonrakı dövrlərə qədər uzanır. Beləliklə, məsələn, kastrasiya təşvişi, cinsi istəklərə göz yumma üçün kastrasiyanın artıq cəza kimi tətbiq edilmədiyi, lakin bunun əvəzinə həvəs azadlığına ağır xəstəliklərin təhdid etdiyi öyrəniləndən sonra, sifilis fobiyası maskası altında qalır. Təşviş şərtlərinin digərləri isə ümumiyyətlə məhv olmağa məhkum deyil, əksinə, Fövqəl-Məndən təşviş kimi, insanı həyat boyu müşayiət etməlidir. Nevrotik bu təhlükələrə qarşı reaksiyaları həddindən artıq artırdığı üçün normal insanlardan fərqlənir. İlkin travmatik təşviş vəziyyətinin təkrarlanmasına qarşı nəhayət, böyüklük də kifayət qədər qoruma təmin etmir; hər kəs üçün, psixi aparatının həll tələb edən oyanma miqdarını idarə etməkdə uğursuzluğa uğradığı bir həddin olması gözləniləndir.
Bu kiçik düzəlişlərin burada müzakirə olunan həqiqəti, yəni bir çox insanın təhlükəyə münasibətində uşaq qalıb köhnə təşviş şərtlərini dəf edə bilməməsi həqiqətini sarsıtmaq məqsədi daşıması qətiyyən mümkün deyil; bunu inkar etmək nevroz faktını inkar etmək olardı, çünki belə şəxslərə məhz nevrotiklər deyilir. Amma bu necə mümkündür? Niyə bütün nevrozlar inkişafın epizodları deyil, növbəti mərhələyə çatdıqda tamamlanmır? Bu reaksiyalarda təhlükəyə qarşı davamlılıq elementi haradandır? Təşviş təsiri digər bütün təsirlərdən üstün görünür ki, yalnız o, digərlərindən qeyri-adi olan və həyat axınına qarşı məqsədəuyğun olmayan reaksiyalar doğurur; bu üstünlük haradandır? Başqa sözlə, biz gözləmədən çox vaxt verilən çaşdırıcı sualla qarşılaşırıq: nevroz haradandır, onun xüsusi motivini təşkil edən son nədir? On illərlə davam edən analitik səylərdən sonra bu problem qarşımızda əvvəlki kimi toxunulmamış şəkildə durur.
X
Təşviş təhlükəyə reaksiyadır. Təşviş affektinin psixi iqtisadiyyatda istisnai mövqe qazana bilməsinin təhlükənin mahiyyəti ilə əlaqəli olduğu fikrini rədd etmək olmaz. Amma təhlükələr ümumi insan təhlükələridir, bütün fərdlər üçün eynidir; bizə lazım olan və əlimizdə olmayan şey, təşviş təsirinin xüsusiyyətinə baxmayaraq, onu normal psixi fəaliyyətə tabe edə bilən fərdlərin seçimini başa düşən və ya bu vəzifədə kimin uğursuzluğa düçar olacağını müəyyən edən bir elementdir. Belə bir elementi üzə çıxarmaq üçün iki cəhd görürəm; hər bir belə cəhdin, əzabverici bir ehtiyaca həll vəd etdiyi üçün, rəğbətlə qarşılanmasını gözləmək məntiqlidir. Bu iki cəhd problemi əks tərəflərdən həll etdikləri üçün bir-birini tamamlayır. Birincisi Alfred Adler tərəfindən on ildən çox vaxt əvvəl həyata keçirilmişdir; o, ən dərin məğzində iddia edir ki, təhlükənin yaratdığı vəzifəni dəf etməkdə uğursuzluğa uğrayan insanlar, orqanlarının aşağı dəyərliliyi onlara çox böyük çətinliklər yaradanlardır. Əgər 'Sadəlik həqiqətin möhürüdür' şüarı doğrudursa, belə bir həlli qurtuluş kimi qarşılamaq lazım gələrdi. Amma əksinə, keçmiş onilliyin tənqidi, psixoanalizin üzə çıxardığı hadisələrin bütün zənginliyini nəzərə almayan bu izahın tamamilə kifayətsiz olduğunu sübut edərək göstərdi.
İkinci cəhdi Otto Rank 1923-cü ildə 'Doğum travması' adlı kitabında həyata keçirdi. Onu Adlerin cəhdi ilə burada vurğulanan bir məqamdan başqa heç bir məqamda bərabərləşdirmək ədalətsizlik olardı, çünki o, psixoanaliz zəmində qalır, onun məntiqi axarını davam etdirir və analitik problemlərin həllinə doğru qanuni bir səy kimi tanınmalıdır. Verilmiş olan fərd və təhlükə arasındakı münasibətdə Rank diqqəti fərdin orqan zəifliyindən yayındırır və təhlükənin dəyişkən intensivliyinə yönəldir. Doğum prosesi ilk təhlükə vəziyyətidir, onun yaratdığı iqtisadi çaxnaşma təşviş reaksiyasının nümunəsi olur; biz əvvəllər bu ilk təhlükə vəziyyətini və təşviş şərtini bütün sonrakılarla birləşdirən inkişaf xəttini izləmişdik və bu zaman onların hamısının ortaq bir şeyi qoruduğunu, çünki hamısının müəyyən mənada anadan ayrılma demək olduğunu gördük; əvvəlcə yalnız bioloji baxımdan, sonra birbaşa obyekt itkisi mənasında və daha sonra dolaylı yollarla vasitəçilik edilən şəkildə. Bu böyük əlaqənin açılması Rankın konstruksiyasının mübahisəsiz üstünlüyüdür. İndi doğum travması fərdləri müxtəlif intensivliklərdə vurur, travmanın gücü ilə təşviş reaksiyasının şiddəti dəyişir və Ranka görə, fərdin təşvişin inkişafının bu başlanğıc ölçüsünü nə vaxtsa idarə etməyi öyrənib-öyrənməyəcəyindən, nevrozlu olub-olmayacağından və ya normal qalacağından asılı olmalıdır.
Rankın irəli sürdüklərinin tənqidi təhlili bizim vəzifəmiz deyil, yalnız onların bizim problemimizin həlli üçün yararlı olub-olmadığını yoxlamaq lazımdır. Rankın düsturu, doğum travmasının gücü səbəbindən onu tamamilə boşaldmağı heç vaxt bacarmayanın nevrozlu olacağı, nəzəri baxımdan son dərəcə mübahisəlidir. Travmanın boşaldılması ilə nə nəzərdə tutulduğunu dəqiq bilmək olmur. Əgər bunu hərfi mənada başa düşsək, nevrozlu şəxsin təşviş affektini nə qədər tez-tez və intensiv təkrarlayırsa, sağalmaya bir o qədər yaxınlaşdığı barədə dayanıqsız nəticəyə gəlmək olar. Bu reallıqla ziddiyyət səbəbindən mən vaxtilə boşaldma nəzəriyyəsini tərk etmişdim, o, katarsisdə böyük rol oynayırdı. Doğum travmasının dəyişən gücünün vurğulanması irsi konstitusiyanın haqlı etioloji iddiası üçün yer qoymur. O, konstitusiyaya qarşı təsadüfi bir hadisə kimi davranan və özü də çoxsaylı, təsadüfi adlandırıla bilən təsirlərdən, məsələn, doğum zamanı vaxtında göstərilən köməkdən asılı olan orqanik bir amildir. Rankın təlimi konstitusional və filogenetik amilləri ümumiyyətlə nəzərə almamışdır. Lakin əgər konstitusiyanın əhəmiyyəti üçün yer açmaq istəyirsinizsə, məsələn, fərdin doğum travmasının dəyişən intensivliyinə nə dərəcədə geniş reaksiya verməsinin daha vacib olduğunu fərz etməklə, nəzəriyyənin əhəmiyyətini itirmiş olursunuz və yeni daxil edilən amili ikinci dərəcəli rol ilə məhdudlaşdırırsınız. Nevrozla nəticələnmə qərarı isə başqa, yenə də naməlum bir sahədədir.
İnsanın doğum prosesini digər məməlilərlə paylaşdığı, halbuki ona nevroza xüsusi meyilliliyin heyvanlardan üstün bir imtiyaz kimi verildiyi faktı Rankın təlimi üçün çox da əlverişli deyil. Lakin əsas etiraz odur ki, o, havada asılı qalır, əvəzinə təsdiqlənmiş müşahidələrə əsaslanmır. Ağır və uzadılmış doğumun nevrozun inkişafı ilə aydın şəkildə üst-üstə düşüb-düşmədiyi, hətta belə doğulan uşaqların erkən uşaqlıq təşvişliliyinin fenomenlərini digərlərindən daha uzun və ya daha güclü göstərib-göstərmədiyi barədə yaxşı araşdırmalar yoxdur. Əgər tez baş verən və ana üçün asan doğumların uşaq üçün ağır travmalar əhəmiyyəti kəsb edə biləcəyi iddia edilirsə, yenə də asfiksiyaya gətirib çıxaran doğumların iddia edilən nəticələri qəti şəkildə göstərməli olduğu tələbi qüvvədə qalır. Rankın etiologiyasının üstünlüyü ondadır ki, o, təcrübə materialı üzərində yoxlamaya imkan verən bir amili önə çıxarır; belə bir yoxlama həqiqətən aparılmadığı müddətcə, onun dəyərini qiymətləndirmək mümkün deyil.
Lakin mən Rankın təliminin psixoanalizdə indiyə qədər qəbul edilmiş cinsi həvəslərin etioloji əhəmiyyətinə zidd olduğu fikri ilə razılaşa bilmərəm; çünki o, yalnız fərdin təhlükə vəziyyəti ilə əlaqəsinə aid olur və ilkin təhlükələri dəf edə bilməyən şəxsin sonradan yaranan cinsi təhlükə vəziyyətlərində də uğursuz olacağı və bununla da nevroza sürüklənəcəyi ehtimalını açıq saxlayır.
Beləliklə, mən Rankın cəhdinin bizə nevrozun əsaslandırılması sualına cavab verdiyinə inanmıram və düşünürəm ki, onun sualın həllinə nə qədər böyük töhfə verdiyini hələlik müəyyən etmək mümkün deyil. Əgər ağır doğumun nevrozlara meylə təsirinin araşdırılması mənfi nəticələnərsə, bu töhfə az qiymətləndirilməlidir. Sinirliyin maddi və vahid 'son səbəbi' ehtiyacının həmişə ödənməmiş qalacağından çox qorxmaq lazımdır. Həkimin ehtimal ki, bu gün də arzuladığı ideal hal, təcrid edilə və təmiz yetişdirilə bilən, peyvəndi hər bir fərddə eyni xəstəliyi yaradan bakteriya halıdır. Və ya bir az daha fantaziyadan uzaq: verilməsi müəyyən nevrozları yaradan və aradan qaldıran kimyəvi maddələrin hazırlanması. Lakin ehtimal belə həll yollarını dəstəkləmir.
Psixoanaliz daha az sadə, daha az qaneedici məlumatlara gətirib çıxarır. Mən burada yalnız uzun müddətdir məlum olanları təkrar edirəm, heç nə yeni əlavə etmirəm. Əgər Mən təhlükəli həvəs təhrikindən, məsələn, sıxışdırma prosesi ilə qoruna bilibsə, o, O-nun bu hissəsini hərçənd ləngidib və zədələyib, lakin eyni zamanda ona müstəqillik hissəsi verib və öz suverenliyinin bir hissəsindən imtina edib. Bu, əsasən qaçış cəhdi olan sıxışdırmanın təbiətindən irəli gəlir. Sıxışdırılmış olan artıq 'hüquqsuzdur', böyük Mən təşkilatından kənardır, yalnız şüursuz sahədə hökm sürən qanunlara tabedir. Əgər təhlükə vəziyyəti dəyişirsə və Mənin sıxışdırılmışa analoq yeni həvəs təhrikini dəf etmək üçün motivi qalmırsa, Mənin məhdudlaşdırılmasının nəticələri aydın olur. Yeni həvəs axını avtomatizmin təsiri altında — mən təkrarlanma məcburiyyəti deməyi üstün tutardım — baş verir, o, əvvəlki sıxışdırılmış həvəs kimi eyni yollarla gedir, sanki dəf edilmiş təhlükə vəziyyəti hələ də mövcuddur. Beləliklə, sıxışdırmada fiksasiya edən amil, adətən yalnız Mənin sərbəst hərəkət edən funksiyası tərəfindən ləğv edilən şüursuz O-nun təkrarlanma məcburiyyətidir. İndi Mən bəzən öz qurduğu sıxışdırma sədlərini yenidən yıxmağa, həvəs təhrikinə təsirini geri qazanmağa və dəyişmiş təhlükə vəziyyətinə uyğun olaraq yenidən həvəs axınına yön verməyə nail ola bilər. Fakt odur ki, ona bu qədər tez-tez uğursuzluq olur və o, sıxışdırmalarını geri qaytara bilmir. Bu mübarizənin nəticəsi üçün kəmiyyət münasibətləri həlledici ola bilər. Bəzi hallarda qərarın məcburi olduğunu, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin geriləmə cazibəsinin və sıxışdırmanın gücünün o qədər böyük olduğunu, yeni həvəs təhrikinin yalnız təkrarlama məcburiyyətinə tabe ola biləcəyini hiss edirik. Digər hallarda biz başqa bir qüvvələr oyununun töhfəsini müşahidə edirik; sıxışdırılmış nümunənin cazibəsi, yeni həvəs təhrikinin axarına mane olan real çətinliklər tərəfindən itələmə ilə güclənir.
Sıxışdırmaya bağlanmanın və artıq aktual olmayan təhlükə vəziyyətinin qorunmasının belə baş verdiyinin sübutu, analitik terapiyanın özündə təvazökar, lakin nəzəri olaraq demək olar ki, həddindən artıq qiymətləndirilə bilməyən faktla tapılır. Analiz zamanı Mənə sıxışdırmalarını aradan qaldırmağa qadir edən kömək göstərsək, o, sıxışdırılmış O üzərindəki hakimiyyətini yenidən qazanır və həvəs təhriklərinin köhnə təhlükə vəziyyətləri artıq mövcud deyilmiş kimi axmasına imkan verə bilər. Bu şəkildə əldə etdiyimiz nəticə, tibbi fəaliyyətimizin digər hakimiyyət sahəsi ilə yaxşı uyğunluq təşkil edir. Adətən terapiyamız, əlverişli şəraitdə öz-özünə yaranacaq yaxşı nəticəni daha tez, daha etibarlı və daha az səylə əldə etmək ilə kifayətlənməlidir.
İndiyə qədərki mülahizələr bizə öyrədir ki, köhnə təhlükə vəziyyətlərinin saxlanılıb-saxlanılmayacağını, Mənin sıxışdırmalarının qalıb-qalmayacağını, uşaqlıq nevrozlarının davam edib-etməyəcəyini müəyyən edən, birbaşa göstərilə bilməyən, yalnız tərsinə nəticə çıxarma yolu ilə dərk edilə bilən kəmiyyət nisbətləridir. Nevrozların yaranmasında iştirak edən, psixi qüvvələrin bir-biri ilə mübarizə aparması üçün şərait yaradan amillər arasında başa düşməmiz üçün üçü seçilir: bioloji, filogenetik və təmiz psixoloji. Bioloji amil, kiçik insan balasının uzun müddət davam edən acizliyi və asılılığıdır. İnsanın ana bətnində mövcudluğu, heyvanların əksəriyyətininkinə nisbətən qısa görünür; o, bu heyvanlardan daha hazır olmayan şəkildə dünyaya gəlir. Bunun nəticəsində real xarici dünyanın təsiri güclənir, Mənin O-dan fərqlənməsi erkən mərhələdə təşviq olunur, xarici dünyanın təhlükələri əhəmiyyət baxımından artır və yalnız bu təhlükələrdən qoruya bilən və itirilmiş ana bətni həyatını əvəz edə bilən obyektin dəyəri kəskin şəkildə yüksəlir. Beləliklə, bu bioloji amil ilk təhlükə vəziyyətlərini yaradır və insanı heç vaxt tərk etməyən sevilme ehtiyacını formalaşdırır.
İkinci, filogenetik amil yalnız bizim tərəfimizdən nəticə çıxarılmışdır; libido inkişafının çox maraqlı bir faktı bizi onun qəbul edilməsinə məcbur etdi. Görürük ki, insanın cinsi həyatı, ona ən yaxın heyvanlarınki kimi əvvəldən yetkinliyə qədər davamlı inkişaf etmir, əksinə, beş yaşa qədər ilk erkən çiçəklənmədən sonra kəskin bir fasiləyə məruz qalır, bundan sonra pubertat dövründə yenidən başlayır və uşaqlıq başlanğıclarına bağlanır. Fikrimizcə, insan növünün taleyində cinsi inkişafın bu fasiləsini tarixi bir iz kimi buraxan vacib bir hadisə baş vermiş olmalıdır. Bu amilin patogen əhəmiyyəti ondan irəli gəlir ki, uşaqlıq cinsəlliyinin həvəs tələblərinin əksəriyyəti Mən tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilir və dəf edilir, nəticədə pubertat dövrünün, Mənə uyğun olmalı olan sonrakı cinsi təhrikləri, uşaqlıq nümunələrinin cazibəsinə məruz qalma və onların ardınca sıxışdırmaya getmə təhlükəsi altındadır. Burada biz nevrozların ən birbaşa etiologiyası ilə qarşılaşırıq. Maraqlıdır ki, cinsəllik tələbləri ilə Mənin erkən təması, xarici aləmlə vaxtından əvvəl təmasa bənzər şəkildə təsir edir.
Üçüncü və ya psixoloji amil, psixi aparatımızın Mən və O kimi fərqlənməsi ilə birbaşa əlaqəli olan natamamlığında tapılmalıdır, bu da nəticədə xarici aləmin təsirinə qayıdır. Reallığın təhlükələrinə diqqət yetirməklə, Mən, O-nun bəzi həvəs təhriklərinə qarşı müdafiə olunmağa məcbur edilir və onları təhlükə kimi qəbul edir. Lakin Mən daxili həvəs təhlükələrindən, ona yad olan reallığın bir hissəsinə qarşı olduğu qədər effektiv şəkildə qoruna bilməz. O ilə sıx bağlı olduğu üçün, həvəs təhlükəsini yalnız öz təşkilatını məhdudlaşdıraraq və həvəsə vurduğu zərərin əvəzi kimi simptom yaranması ilə razılaşaraq dəf edə bilər. Əgər rədd edilmiş həvəsin hücumu yenidən baş verərsə, Mən üçün nevroz əziyyəti kimi tanıdığımız bütün çətinliklər yaranır.
İnanmalıyam ki, nevrozların mahiyyəti və səbəbləri haqqında anlayışımız hələlik bundan daha irəli getməyib.
XI Əlavələr
Bu müzakirələr ərzində vaxtından əvvəl tərk edilməli olan və indi layiq olduqları diqqəti almaq üçün toplanmalı olan müxtəlif mövzulara toxunuldu.
ƏVVƏL BİLDİRİLMİŞ GÖRÜŞLƏRİN DƏYİŞDİRİLMƏSİ a) Müqavimət və Qarşı yüklənmə
Sıxışdırma nəzəriyyəsinin vacib bir hissəsi odur ki, o, tək bir proses deyil, davamlı səy tələb edir. Əgər bu səy dayandırılsa, mənbələrindən davamlı axın alan sıxışdırılmış həvəs, bir daha eyni yolu seçəcək, sıxışdırma uğurunu itirəcək və ya qeyri-müəyyən sayda təkrarlanmalı olacaq. Beləliklə, həvəsin davamlı təbiətindən, Mənin müdafiə fəaliyyətini davamlı səylə təmin etmə tələbi irəli gəlir. Sıxışdırmanı qorumaq üçün bu fəaliyyət, terapiya zamanı müqavimət kimi hiss etdiyimiz şeydir. Müqavimət, mənim qarşı yüklənmə adlandırdığım şeyi tələb edir. Belə bir qarşı yüklənmə məcburiyyət nevrozunda aydın görünür. O, burada Mən dəyişikliyi, Məndə reaksiya təşəkkülü kimi, sıxışdırılacaq həvəs istiqamətinə zidd olan mövqeyin (həmrəhlik, vicdanlılıq, təmizlik) gücləndirilməsi ilə ortaya çıxır. Məcburiyyət nevrozunun bu reaksiya təşəkkülü, latentlik dövründə inkişaf etmiş normal xarakter xüsusiyyətlərinin həddindən artıq ifadəsidir. Histeriyada qarşı yüklənməni nəzəri gözləntiyə görə eyni dərəcədə zəruri olduğu halda göstərmək çox daha çətindir. Burada da reaksiya təşəkkülü vasitəsilə müəyyən dərəcədə Mən dəyişikliyi aydın görünür və bəzi hallarda o qədər nəzərə çarpan olur ki, vəziyyətin əsas simptomu kimi diqqəti üzərinə çəkir. Belə bir şəkildə məsələn, histeriyanın ambivalentlik münaqişəsi həll olunur, sevilən bir şəxsə qarşı nifrət, ona qarşı həddindən artıq nəvaziş və təşvişlilik ilə boğulur. Lakin məcburiyyət nevrozu ilə fərqləri vurğulamaq lazımdır ki, belə reaksiya təşəkkülləri ümumi təbiətli deyil, xarakter cizgiləri göstərmir, əksinə tamamilə xüsusi münasibətlərlə məhdudlaşır. Histerik qadın, məsələn, əslində nifrət etdiyi uşaqlarına həddindən artıq nəvazişlə yanaşan qadın, buna görə də digər qadınlardan daha çox sevgi dolu olmur, hətta digər uşaqlara qarşı da daha nəvazişli davranmır. Histeriyanın reaksiya təşəkkülü müəyyən bir obyektə möhkəm bağlı qalır və Mənin ümumi bir meylinə yüksəlmir. Məcburiyyət nevrozu üçün məhz bu ümumiləşdirmə, obyekt münasibətlərinin boşalması və obyekt seçimində yerdəyişmənin asanlaşması xarakterikdir.
Qarşı yüklənmənin başqa bir növü histeriyanın özünəməxsusluğuna daha uyğun görünür. Sıxışdırılmış həvəs təhriki iki tərəfdən aktivləşdirilə (yenidən yüklənə) bilər: birincisi, daxildən, həvəsin daxili oyanma mənbələrindən gücləndirilməsi ilə; ikincisi, xaricdən, həvəsin arzuladığı bir obyektin qavranılması ilə. Histerik qarşı yüklənmə əsasən xaricə, təhlükəli qavranılmaya qarşı yönəlir, o, xüsusi bir ayıqlıq formasını alır; bu ayıqlıq Mən məhdudiyyətləri vasitəsilə qavranılmanın baş verməli olduğu vəziyyətlərdən qaçınır və qavranılma ortaya çıxsa belə, ona diqqəti cəlb etməməyi bacarır. Fransız müəllifləri (Laforq) bu yaxınlarda histeriyanın bu fəaliyyətini xüsusi 'Skotomizasiya' adı ilə təyin etmişlər. Bu qarşı yüklənmə texnikası histeriyada olduğundan daha nəzərəçarpan şəkildə fobiyalarda görünür; fobiyaların marağı qorxulan qavranılma imkanından getdikcə daha da uzaqlaşmağa yönəlmişdir. Histeriya və fobiyalar bir tərəfdən, məcburiyyət nevrozu digər tərəfdən olmaqla, qarşı yüklənmənin istiqamətindəki ziddiyyət, mütləq olmasa da, əhəmiyyətli görünür. Bu, bizə sıxışdırma ilə xarici qarşı yüklənmə, eləcə də geriləmə ilə daxili qarşı yüklənmə (reaksiya təşəkkülü vasitəsilə Mən dəyişikliyi) arasında daha sıx bir əlaqənin olduğunu fərz etməyi məsləhət görür. Təhlükəli qavranılmanın müdafiəsi, əslində, nevrozların ümumi vəzifəsidir. Məcburiyyət nevrozunun müxtəlif qadağaları və əmrləri eyni məqsədə xidmət etməlidir.
Biz əvvəllər bir dəfə aydınlaşdırmışdıq ki, analizdə üstələməli olduğumuz müqavimət, öz qarşı yüklənmələrinə möhkəm bağlı qalan Mən tərəfindən göstərilir. Mən, indiyə qədər qaçınmağı adət etdiyi qavrayışlara və təsəvvürlərə diqqət yetirməkdə və ya özünə məxsus bildiyi şeylərlə tam ziddiyyət təşkil edən, lakin özünə aid olduğunu qəbul etməli olduğu təhrikləri tanımaqda çətinlik çəkir. Analizdə müqavimətə qarşı mübarizəmiz belə bir anlayışa əsaslanır. Biz, çox vaxt sıxışdırılmışla əlaqəsinə görə şüursuz olan müqaviməti şüurlu edirik; müqavimət şüurlu olduqda və ya olduqdan sonra ona məntiqi arqumentlər irəli sürürük, Mənə müqavimətdən imtina etdikdə fayda və mükafat vəd edirik. Mənin müqavimətində şübhə edilməli və ya düzəldilməli heç nə yoxdur. Buna qarşı, onun analizdə qarşımıza çıxan vəziyyəti tək başına örtüb-örtmədiyi sualı doğur. Biz təcrübə ilə görürük ki, Mən, müqavimətlərini tərk etmək qərarını verdikdən sonra belə, sıxışdırmaları geri qaytarmaqda hələ də çətinlik çəkir və belə təqdirəlayiq qərardan sonra gələn səy mərhələsini 'durcharbeiten' (işlənmə) adlandırmışıq. Belə bir işlənməni zəruri və başa düşülən edən dinamik anı qəbul etmək məntiqli görünür. Mənin müqaviməti aradan qaldırıldıqdan sonra da təkrarlama məcburiyyətinin gücünü, şüursuz nümunələrin sıxışdırılmış həvəs prosesinə cazibəsini dəf etmək lazım gəlməyə bilməz və bu anı şüursuzun müqaviməti adlandırmağa etiraz etmək olmaz. Belə düzəlişlər bizi bezdirməsin; onlar anlayışımızı bir az da irəli aparırsa, arzuolunandır və köhnəni təkzib etməsə, əksinə zənginləşdirsə, bəlkə də ümumiliyi məhdudlaşdırıb, çox dar anlayışı genişləndirsə, bu, ayıb deyil.
Bu düzəlişlə analizdə qarşılaşdığımız müqavimət növlərinə tam nəzarətə malik olduğumuzu düşünmək olmaz. Daha dərinə enəndə, müqavimətin üç tərəfdən, yəni Məndən, O-dan və Fövqəl-Məndən gəldiyini və Mənin dinamikası fərqli olan üç formasının mənbəyi olduğunu görürük. Bu üç Mən müqavimətindən birincisi, əvvəl nəzərdən keçirilmiş sıxışdırma müqavimətidir və haqqında ən az yeni şey söyləmək olar. Ondan transfer müqaviməti ayrılır; bu, eyni təbiətdədir, lakin analizdə daha aydın və fərqli hadisələr yaradır, çünki analitik vəziyyət və ya analitikin şəxsiyyəti ilə əlaqə qura bilmiş və yalnız xatırlanmalı olan sıxışdırmanı yenidən canlı kimi canlandırmışdır. Xəstəlikdən qazanılan faydadan qaynaqlanan və simptomun Mənə daxil edilməsinə əsaslanan müqavimət də Mən müqavimətidir, lakin tamamilə fərqli təbiətdədir. O, bir doyumdan və ya yüngülləşmədən imtina etməyə qarşı çıxışa uyğundur. Dördüncü müqavimət növü — O-nun müqaviməti — biz onu işlənmənin zəruriliyinə cavabdeh tutduq. Beşinci müqavimət, yəni Fövqəl-Mənin müqaviməti, ən son kəşf edilən, qaranlıq, lakin həmişə də zəif olmayan müqavimət, günah hissi və ya cəza ehtiyacından qaynaqlanır kimi görünür; o, hər bir uğura və buna görə də analiz vasitəsilə sağalmaya qarşı çıxır.
6) Libidonun çevrilməsindən yaranan təşviş
Bu məqalədə müdafiə olunan təşviş anlayışı, indiyə qədər mənə əsaslı görünən anlayışdan bir qədər uzaqlaşır. Əvvəllər mən təşvişi xoşagəlməzlik şəraitində Mənin ümumi reaksiyası kimi nəzərdən keçirirdim, onun meydana çıxmasını hər dəfə iqtisadi baxımdan əsaslandırmağa çalışırdım və aktual nevrozlara dair araşdırmalara əsaslanaraq, Mən tərəfindən rədd edilən və ya istifadə olunmayan libidonun (cinsi oyanma) təşviş formasında birbaşa boşalma tapdığını qəbul edirdim. Bu müxtəlif təriflərin bir-biri ilə yaxşı uzlaşmadığını, ən azından bir-birindən zəruri olaraq çıxmadığını nəzərdən qaçırmaq mümkün deyil. Bundan əlavə, təşviş ilə libidonun xüsusi yaxın əlaqəsi haqqında belə bir təəssürat yarandı ki, bu da təşvişin xoşagəlməzlik reaksiyası kimi ümumi xarakteri ilə uyğun gəlmirdi.
Bu anlayışa irad, Məni yeganə təşviş mərkəzi etmək istəyindən irəli gəlirdi, deməli, bu, 'Mən və O' əsərində psixi aparatın bölgüsü zamanı edilən cəhdin nəticələrindən biri idi. Əvvəlki anlayışa görə, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin libidosunu təşvişin mənbəyi kimi nəzərdən keçirmək məntiqli idi; yeni anlayışa görə isə, bu təşvişə Mən cavabdeh olmalı idi. Yəni Mən təşvişi və ya həvəs (O) təşvişi. Mən deseksualizasiya olunmuş enerji ilə işlədiyi üçün, yenilikdə təşviş ilə libido arasındakı sıx əlaqə də zəiflədi. Ümid edirəm ki, ən azından ziddiyyəti aydın şəkildə ortaya qoymağı və qeyri-müəyyənliyin konturlarını kəskin xətlərlə çəkməyi bacarmışam.
Rankın xəbərdarlığı, təşviş affektinin, mənim özümün ilk dəfə iddia etdiyim kimi, doğum prosesinin nəticəsi və o vaxt yaşanmış vəziyyətin təkrarı olması, təşviş məsələsinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə məcbur etdi. Onun doğumu travma, təşviş vəziyyətini buna cavab olaraq boşalma reaksiyası, hər yeni təşviş affektini isə travmanı daha tam şəkildə “abreaksiya etmək” cəhdi kimi başa düşməsi ilə mən irəli gedə bilmədim. Təşviş reaksiyasından onun arxasındakı təhlükə vəziyyətinə qayıtmaq zərurəti yarandı. Bu amilin tətbiqi ilə nəzəriyyə üçün yeni baxış bucaqları ortaya çıxdı. Doğum, dəyişmiş mövcudluq formasının yeni şərtləri və davam edən psixi inkişaf nəticəsində yaranan bütün sonrakı təhlükə vəziyyətləri üçün nümunə oldu. Lakin onun öz əhəmiyyəti də təhlükə ilə olan bu nümunəvi əlaqəyə məhdudlaşdırıldı. Doğum zamanı hiss edilən təşviş, artıq digər affektlərin taleyini bölüşməli olan affekt vəziyyətinin nümunəsi oldu. O, ya öz ilkin vəziyyətlərinə analoq olan vəziyyətlərdə avtomatik olaraq təkrarlanırdı, ilk təhlükə vəziyyətində məqsədəuyğun olduqdan sonra məqsədəuyğun olmayan reaksiya forması kimi çıxış edirdi. Ya da Mən bu affekt üzərində nəzarət qazandı və onu öz-özünə təkrarladı, təhlükəyə qarşı xəbərdarlıq və həzz-xoşagəlməzlik mexanizminin müdaxiləsini oyatmaq vasitəsi kimi ondan istifadə etdi. Təşviş affektinin bioloji mənası, təşvişin təhlükə vəziyyətinə ümumi reaksiya kimi tanınması ilə öz haqqını qazandı; Mənin təşviş mərkəzi kimi rolu, Mənə təşviş affektini öz ehtiyaclarına görə istehsal etmək funksiyasının verilməsi ilə təsdiqləndi. Beləliklə, təşvişə sonrakı həyatda iki mənşə üsulu təyin edildi: biri istəksiz, avtomatik, doğum vəziyyətinə analoq olan bir təhlükə vəziyyəti yarandığı hər dəfə iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış; digəri isə, yalnız qaçınmağa çağırmaq üçün belə bir vəziyyət təhdid etdikdə Mən tərəfindən istehsal olunan. Bu ikinci halda Mən, zəiflədilmiş xəstəlik tutması ilə zəiflədilməmiş hücumdan qaçmaq üçün təşvişə sanki peyvənd kimi məruz qaldı. O, sanki təhlükə vəziyyətini canlı təsəvvür etdi, bu narahat təcrübəni bir işarəyə, bir siqnala məhdudlaşdırmaq üçün aydın bir təmayüllə. Müxtəlif təhlükə vəziyyətlərinin necə növbə ilə inkişaf etdiyi və yenə də genetik olaraq bir-biri ilə əlaqəli qaldığı artıq ayrı-ayrılıqda təsvir edilmişdir. Nevrotik təşviş və real təşviş arasındakı əlaqə məsələsinə hücum etsək, təşvişi başa düşməkdə bir az daha irəli getməyə nail ola bilərik.
Libidonun təşvişə birbaşa çevrilməsi haqqında əvvəllər iddia edilən fikir artıq bizim marağımız üçün daha az əhəmiyyətli olmuşdur. Onu nəzərə alsaq, bir neçə halı ayırd etməliyik. Mən tərəfindən siqnal olaraq törədilən təşviş üçün bu nəzərə alınmır; deməli, Məni sıxışdırma başlatmağa hərəkət etdirən bütün təhlükə vəziyyətlərində də yox. Sıxışdırılmış həvəs təhrikinin libidinal yüklənməsi, konversiya histeriyasında ən aydın göründüyü kimi, təşvişə çevrilmə və təşviş kimi boşalmadan başqa bir istifadəyə məruz qalır. Buna qarşı, təhlükə vəziyyətinin daha sonra müzakirəsində, təşviş inkişafının ehtimal ki, fərqli qiymətləndirilməli olan həmin halına rast gələcəyik. c) Sıxışdırma və Müdafiə. Təşviş problemi haqqında müzakirələrin kontekstində mən bir anlayışı — və ya daha təvazökar ifadə ilə desək, bir termini — yenidən götürdüm: otuz il əvvəl araşdırmalarımın əvvəlində yalnız ondan istifadə etdiyim və sonradan tərk etdiyim bir termini. Mən müdafiə prosesini nəzərdə tuturam. Mən onu sonradan sıxışdırma termini ilə əvəz etdim, lakin ikisi arasındakı əlaqə qeyri-müəyyən qaldı. Mən indi düşünürəm ki, əgər müdafiənin Mənin nevroza apara biləcək konfliktlərində istifadə etdiyi bütün texnikalar üçün ümumi ad olması, sıxışdırmanın isə araşdırmalarımızın istiqaməti nəticəsində bizə əvvəlcə daha yaxşı tanınan müəyyən bir müdafiə metodunun adı olaraq qalması qəbul edilərsə, köhnə müdafiə anlayışına geri dönmək qəti bir üstünlük təmin edir. Sadəcə terminoloji yenilik də yeni bir baxış tərzinin və ya dərkimizdəki genişlənmənin ifadəsi olmalısa, əsaslandırılmalıdır. Müdafiə anlayışının yenidən götürülməsi və sıxışdırma anlayışının məhdudlaşdırılması, artıq uzun müddətdir məlum olan, lakin bəzi yeni tapıntılarla əhəmiyyət qazanmış bir faktı nəzərə alır. Sıxışdırma və simptom formalaşması haqqında ilk təcrübələrimizi histeriyada qazandıq; biz gördük ki, oyandırıcı təcrübələrin qavrama məzmunu, patogen düşüncə formalaşmalarının təsəvvür məzmunu unudulur və yaddaşda reproduksiyadan istisna edilir və buna görə də şüurdan uzaqlaşdırmada histerik sıxışdırmanın əsas xarakterini tanıdıq. Daha sonra biz məcburiyyət nevrozunu öyrəndik və bu xəstəlikdə patogen hadisələrin unudulmadığını aşkarladıq. Onlar şüurlu qalır, lakin hələ təsəvvür edilə bilməyən bir şəkildə 'izolyasiya' olunur, belə ki, təxminən histerik amneziya ilə eyni nəticə əldə edilir. Lakin fərq o qədər böyükdür ki, məcburiyyət nevrozunun bir həvəs tələbini aradan qaldırmaq üçün istifadə etdiyi prosesin histeriyadakı ilə eyni ola bilməyəcəyi fikrimizi əsaslandırır. Daha ətraflı araşdırmalar bizə məcburiyyət nevrozunda Mənin müqavimətinin təsiri altında həvəs təhriklərinin daha əvvəlki libido mərhələsinə geri qayıtmasının (geriləmənin) baş verdiyini, bunun sıxışdırmanı lüzumsuz etməsə də, açıq şəkildə sıxışdırma ilə eyni istiqamətdə təsir etdiyini öyrətdi. Biz bundan əlavə gördük ki, histeriyada da fərz edilən qarşı yüklənmə məcburiyyət nevrozunda reaktiv Mən dəyişikliyi kimi Mən qorunmasında xüsusi böyük rol oynayır; biz texnikasını hələ təsvir edə bilmədiyimiz, birbaşa simptomatik ifadə yaradan 'izolyasiya' üsuluna və 'baş verməmiş eləmə' prosedurunun rəddedici təmayülü barədə şübhə olmayan, lakin 'sıxışdırma' prosesi ilə artıq heç bir bənzərliyi olmayan sehrli proseduruna diqqət yetirdik. Bu təcrübələr, bütün bu prosesləri eyni təmayül ilə — Mənin həvəs tələblərinə qarşı qorunması — əhatə edə bilən köhnə 'müdafiə' anlayışını yenidən tətbiq etmək və sıxışdırmanı onun xüsusi bir halı kimi ona tabe etmək üçün kifayət qədər əsas verir. Belə bir adlandırmanın əhəmiyyəti, araşdırmalarımızın dərinləşməsinin müəyyən müdafiə formaları ilə müəyyən xəstəliklər arasında sıx bir əlaqəni, məsələn, sıxışdırma ilə histeriya arasında əlaqəni ortaya qoya biləcəyi ehtimalını nəzərə aldıqda artır. Bizim gözləntimiz bundan əlavə, başqa bir əhəmiyyətli asılılığın mövcudluğu ehtimalına yönəlib. Mən və O arasındakı kəskin ayrışmadan, Fövqəl-Mənin formalaşmasından əvvəl psixi aparatın bu təşkilat mərhələlərinə çatıldıqdan sonrakı müdafiə üsullarından fərqli müdafiə üsulları tətbiq etdiyi ehtimalı asanlıqla doğa bilər.16
TƏŞVİŞƏ ƏLAVƏ
Təşviş affekti, araşdırılması daha çox aydınlıq vəd edən bəzi xüsusiyyətlər göstərir. Təşvişin gözlənti ilə aydın bir əlaqəsi var; o, bir şeydən təşvişdir. Ona qeyri-müəyyənlik və obyektsizlik xarakteri xasdır; doğru dil istifadəsi, o, bir obyekt tapdıqda öz adını belə dəyişir və onu 'qorxu' (Furcht) ilə əvəz edir. Təşvişin təhlükə ilə olan əlaqəsindən əlavə, uzun müddətdir izahını axtardığımız nevrozla da əlaqəsi var. Niyə bütün təşviş reaksiyalarının nevrotik olmadığı, niyə bir çoxunu normal kimi tanıdığımız sualı yaranır; nəhayət, real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı fərq hərtərəfli qiymətləndirilməlidir.
Sonuncu vəzifədən başlayaq. Bizim irəliləyişimiz təşviş reaksiyasından təhlükə vəziyyətinə geri qayıtmaqda oldu. Real təşviş problemi ilə eyni dəyişikliyi aparsaq, onun həlli bizə asan olacaq. Real təhlükə bizim bildiyimiz təhlükədir, real təşviş isə belə tanınmış bir təhlükəyə qarşı təşvişdir. Nevrotik təşviş bizim tanımadığımız bir təhlükəyə qarşı təşvişdir. Deməli, nevrotik təhlükə əvvəlcə axtarılmalıdır; təhlil bizə öyrətdi ki, o, bir həvəs təhlükəsidir. Bu Mənə məlum olmayan təhlükəni şüura gətirərək, real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı fərqi silirik, ikincisi ilə birincisi kimi rəftar edə bilərik.
Real təhlükədə biz iki reaksiya inkişaf etdiririk: affektiv olanı, yəni təşviş partlayışını və qoruyucu hərəkəti. Gözlənilir ki, həvəs təhlükəsində eyni şey baş verəcəkdir. Biz hər iki reaksiyanın məqsədyönlü qarşılıqlı təsirini bilirik, burada biri digərinin başlaması üçün siqnal verir, lakin həm də məqsədyönlü olmayan halı, yəni təşviş iflicini bilirik, burada biri digərinin hesabına yayılır.
Real təşviş və nevrotik təşviş xarakterlərinin qarışdığı hallar var. Təhlükə məlumdur və realdır, lakin ona qarşı təşviş həddindən artıq böyükdür, bizim hökmümüzə görə olması lazım gələn dərəcədən daha böyükdür. Bu artıqda nevrotik element özünü büruzə verir. Lakin bu hallar prinsipial olaraq heç nə yeni gətirmir. Təhlil göstərir ki, məlum real təhlükəyə tanınmayan bir həvəs təhlükəsi bağlıdır.
Təşvişi təhlükəyə qaytarmaqla kifayətlənməsək, daha irəli gedirik. Təhlükə vəziyyətinin nüvəsi, mənası nədir? Aydındır ki, bu, onların ölçüsünə nisbətən gücümüzün qiymətləndirilməsidir, onlara qarşı acizliyimizin etirafıdır: real təhlükə halında maddi acizlik, həvəs təhlükəsi halında isə psixi acizlik. Bizim hökmümüz bu zaman həqiqətən edilmiş təcrübələrlə idarə olunacaq; onun qiymətləndirmədə səhv edib-etməməsi nəticə üçün fərq etmir. Belə yaşanmış acizlik vəziyyətini travmatik adlandıraq; onda travmatik vəziyyəti təhlükə vəziyyətindən ayırmaq üçün əsaslı səbəbimiz var.
Belə bir travmatik acizlik vəziyyətinin gözlənilməməsi, əksinə, əvvəlcədən görülməsi və gözlənilməsi bizim özümüzü qorumağımızda vacib bir irəliləyişdir. Belə gözləmə üçün şərtin daxil olduğu vəziyyət təhlükə vəziyyəti adlansın, onda təşviş siqnalı verilir. Bu o deməkdir: mən gözləyirəm ki, bir acizlik vəziyyəti yaranacaq, və ya cari vəziyyət mənə əvvəllər təcrübə etdiyim travmatik hadisələrdən birini xatırladır. Buna görə də mən bu travmanı əvvəlcədən yaşayıram, onu dəf etmək üçün hələ vaxt varkən, sanki o artıq mövcuddurmuş kimi davranmaq istəyirəm. Beləliklə, təşviş bir tərəfdən travmanın gözləntisidir, digər tərəfdən isə onun yumşaldılmış təkrarıdır. Beləliklə, təşvişdə diqqətimizi çəkən iki xarakter fərqli mənşəyə malikdir. Onların gözlənti ilə əlaqəsi təhlükə vəziyyətinə aiddir, qeyri-müəyyənliyi və obyektsizliyi isə təhlükə vəziyyətində proqnozlaşdırılan travmatik acizlik vəziyyətinə aiddir.
Təşviş — Təhlükə — Acizlik (Travma) ardıcıllığının inkişafından sonra belə nəticə çıxara bilərik: Təhlükə vəziyyəti acizliyin tanınmış, xatırlanmış və gözlənilən vəziyyətidir. Təşviş travmadakı acizliyə ilkin reaksiyadır və sonra təhlükə vəziyyətində kömək siqnalı kimi təkrarlanır. Travmanı passiv şəkildə yaşayan Mən, indi onun yumşaldılmış təkrarını aktiv şəkildə həyata keçirir, onun gedişini özbaşına idarə edə biləcəyinə ümid edərək. Biz bilirik ki, uşaq ona narahatlıq verən bütün təəssüratlara qarşı eyni davranır, onları oyunda təkrarlayır; passivlikdən aktivliyə keçməyin bu yolu ilə o, həyat təəssüratlarının psixoloji öhdəsindən gəlməyə çalışır. Əgər bu, 'travmanın boşalması' mənasına gəlirsə, buna qarşı heç nə deyə bilmərik. Lakin həlledici məqam təşviş reaksiyasının acizlik vəziyyətindəki mənşəyindən onun gözləntisinə, yəni təhlükə vəziyyətinə ilk dəfə yerdəyişməsidir. Sonra təhlükədən təhlükənin şərtinə, obyekt itkisinə və artıq qeyd edilmiş dəyişikliklərinə doğru növbəti yerdəyişmələr gəlir.
Kiçik uşağın 'ərköyün edilməsi' istənməyən nəticəyə gətirib çıxarır ki, obyekt itkisi təhlükəsi — bütün acizlik vəziyyətlərinə qarşı qorunma vasitəsi kimi obyekt — digər bütün təhlükələrə nisbətən şişirdilir. Beləliklə, o, uşaqlıqda acizliyə — həm motor, həm də psixi acizliyə xas olan — geri çəkilməyə şərait yaradır.
Biz indiyə qədər real təşvişi nevrotik təşvişdən fərqli nəzərdən keçirmək üçün əsas görməmişik. Biz fərqi bilirik; real təhlükə xarici obyektdən, nevrotik təhlükə isə həvəs tələbindən gəlir. Bu həvəs tələbi real bir şey olduğu dərəcədə, nevrotik təşviş də real əsaslı kimi qəbul edilə bilər. Biz başa düşdük ki, təşviş ilə nevroz arasında xüsusi yaxın əlaqə görünüşü, Mənin təşviş reaksiyası vasitəsilə həvəs təhlükəsinə də xarici real təhlükəyə olduğu kimi müqavimət göstərməsi, lakin psixi aparatın qüsurlu olması səbəbindən bu müdafiə fəaliyyətinin istiqamətinin nevroza çıxması faktına əsaslanır. Biz həmçinin inam əldə etdik ki, həvəs tələbi çox vaxt yalnız ona görə (daxili) təhlükəyə çevrilir ki, onun təmin edilməsi xarici təhlükə yaradacaqdır, yəni bu daxili təhlükə xarici təhlükəni təmsil edir.
Digər tərəfdən, xarici (real) təhlükənin də Mən üçün əhəmiyyətli olması üçün daxilləşdirilməsinə ehtiyac var; o, yaşanmış acizlik vəziyyəti ilə əlaqəsi baxımından tanınmalıdır. İnsanlara xaricdən gələn təhlükələri instinktiv şəkildə tanımaq qabiliyyəti ya verilməyib, ya da çox məhdud dərəcədə verilib. Kiçik uşaqlar daim özlərini həyat təhlükəsinə salan işlər görürlər və məhz buna görə də qoruyucu obyektdən imtina edə bilməzlər. Travmatik vəziyyətlə əlaqədə, qarşısında aciz qalınan vəziyyətdə, xarici və daxili təhlükə, real təhlükə və həvəs tələbi toqquşur. İstər Mən bir halda dayanmaq bilməyən bir ağrı yaşasın, istərsə də digər halda doyum tapa bilməyən bir ehtiyac yığılması yaşasın, iqtisadi vəziyyət hər iki hal üçün eynidir və motor acizlik psixi acizlikdə ifadəsini tapır.17
Erkən uşaqlıq dövrünün sirli fobiyaları bu məqamda yenidən qeyd olunmağa layiqdir. Onlardan bəziləri — tək qalma, qaranlıq, naməlum şəxslər — obyekt itkisi təhlükəsinə reaksiyalar kimi başa düşülə bilərdi; digərləri üçün — kiçik heyvanlar, fırtına və s. — bəlkə də onların digər heyvanlarda bu qədər aydın inkişaf etmiş real təhlükələrə qarşı doğuşdan gələn hazırlığın geriləmiş qalıqları olması izahı təklif oluna bilər. İnsan üçün bu arxaik mirasın yalnız obyekt itkisinə aid olan hissəsi məqsədəuyğundur. Əgər belə uşaq fobiyaları fiksasiya olunarsa, güclənərsə və həyatın son illərinə qədər davam edərsə, təhlil göstərir ki, onların məzmunu həvəs tələbləri ilə əlaqəyə girib, daxili təhlükələrin təmsilçisinə çevrilmişdir.
2) TƏŞVİŞ, AĞRI VƏ MATƏM
Hiss proseslərinin psixologiyası haqqında o qədər az məlumat var ki, aşağıdakı ehtiyatlı qeydlər ən çox güzəştli qiymətləndirməyə haqq qazana bilər. Aşağıdakı məqamda bizim üçün problem yaranır. Biz təşvişin obyekt itkisi təhlükəsinə reaksiya olduğunu söyləməli idik. İndi biz artıq obyekt itkisinə belə bir reaksiyanı bilirik, bu da matəmdir. Deməli, nə vaxt birincisinə, nə vaxt ikincisinə gəlib çıxır? Bizim əvvəllər də məşğul olduğumuz matəmdə bir xüsusiyyət tam başa düşülməz qaldı, onun xüsusi ağrılı olması. Obyektdən ayrılmanın ağrılı olması bizə yenə də öz-özlüyündə aydın görünür. Deməli, problem daha da mürəkkəbləşir: Obyektdən ayrılma nə vaxt təşviş, nə vaxt matəm və nə vaxt bəlkə də yalnız ağrı yaradır?
Dərhal deyək ki, bu suallara cavab vermək üçün heç bir ümid yoxdur. Biz özümüzü bir neçə sərhəd müəyyən etmə və bir neçə işarə tapmaq ilə məhdudlaşdıracağıq.
Başlanğıc nöqtəmiz yenə də başa düşdüyümüzü zənn etdiyimiz bir vəziyyət olsun: anası əvəzinə yad bir şəxs görən körpənin vəziyyəti. O, sonra bizim obyekt itkisi təhlükəsi kimi şərh etdiyimiz təşvişi göstərir. Amma bu təşviş yəqin ki, daha mürəkkəbdir və daha dərindən müzakirəyə layiqdir. Körpənin təşvişində şübhə olmasa da, üz ifadəsi və ağlama reaksiyası onun əlavə olaraq ağrı da hiss etdiyini güman etməyə imkan verir. Görünür, onda sonradan ayrı-ayrı olacaq bəzi şeylər birləşir. O, müvəqqəti yoxluğu və daimi itkini hələ ayırd edə bilmir; anasını bir dəfə görmədikdə, sanki onu heç vaxt yenidən görməyəcəkmiş kimi davranır və anasının belə yoxa çıxmasından sonra onun yenidən görünməsinin adətən ardınca gəldiyini öyrənənə qədər təkrarlanan təsəlliverici təcrübələr tələb olunur. Ana, onun üçün bu qədər vacib olan bu dərk etməni, üzünü qarşısında örtüb və sevinci üçün yenidən açaraq, məlum oyunla ona öyrədir. O, sonra demək olar ki, ümidsizliklə müşayiət olunmayan həsrət hiss edə bilər.18
Anasının yoxluğunu duyduğu vəziyyət, onun yanlış başa düşməsi nəticəsində, onun üçün təhlükə vəziyyəti deyil, travmatik vəziyyətdir, ya da daha doğrusu, əgər o, bu anda anasının doyurmalı olduğu bir ehtiyac hiss edirsə, travmatikdir; bu ehtiyac aktual deyilsə, təhlükə vəziyyətinə çevrilir. Beləliklə, Mənin özünün təqdim etdiyi ilk təşviş şərti, obyekt itkisinə bərabər tutulan qavrama itkisidir. Sevgi itkisi hələ nəzərə alınmır. Sonradan təcrübə göstərir ki, obyekt mövcud qala bilər, amma uşağa qəzəblənə bilər və indi obyekt tərəfindən sevginin itirilməsi yeni, daha davamlı təhlükə və təşviş şərtinə çevrilir.
Ananın yoxluğunun travmatik vəziyyəti, doğumun travmatik vəziyyətindən həlledici bir nöqtədə fərqlənir. O vaxt yoxluğu duyula biləcək heç bir obyekt mövcud deyildi. Təşviş, baş verən yeganə reaksiya olaraq qaldı. O vaxtdan bəri təkrarlanan doyum vəziyyətləri ana obyektini yaratdı ki, bu da ehtiyac halında intensiv, "həsrətli" adlandırıla bilən bir yüklənməyə məruz qalır. Bu yeniliyə ağrı reaksiyası aid edilməlidir. Beləliklə, ağrı obyekt itkisinə əsl reaksiyadır, təşviş isə bu itkini özündə daşıyan təhlükəyə, daha sonra isə obyekt itkisi təhlükəsinin özünə olan reaksiyadır.
Ağrı haqqında da çox az şey bilirik. Yeganə etibarlı məzmunu ağrının — əvvəlcə və adətən — periferiyada hücum edən bir qıcığın qıcıqdan qorunma qurğularını dəf etdiyi və indi davamlı həvəs qıcığı kimi təsir etdiyi, qıcıqlanmış yeri qıcıqdan uzaqlaşdıran, əks halda təsirli olan əzələ hərəkətlərinin isə ona qarşı aciz qaldığı faktı verir. Əgər ağrı dəri sahəsindən deyil, daxili bir orqandan gəlirsə, bu vəziyyəti dəyişmir; yalnız daxili periferiyanın bir hissəsi xarici periferiyanın yerini tutmuşdur. Uşaq ehtimal ki, ehtiyac təcrübələrindən asılı olmayan belə ağrı təcrübələri yaşamaq imkanı tapır. Lakin ağrının bu yaranma şərti obyekt itkisi ilə çox az bənzərliyə malikdir, həm də ağrı üçün əsas olan periferik qıcıqlanma anı uşağın həsrət vəziyyətində tamamilə yoxdur. Buna baxmayaraq, dilin daxili, yəni psixi ağrı anlayışını yaratması və obyekt itkisi hisslərini fiziki ağrı ilə tamamilə bərabər tutması mənasız ola bilməz.
Fiziki ağrı zamanı ağrıyan bədən hissəsinə narsisistik adlandırıla bilən yüksək bir yüklənmə yaranır, bu yüklənmə getdikcə artır və təxminən Məni boşaldıcı təsir göstərir. Məlumdur ki, daxili orqanlardakı ağrılarda, şüurlu təsəvvürdə heç vaxt təmsil olunmayan bədən hissələri haqqında məkan və digər təsəvvürlər əldə edirik. Həmçinin, ən intensiv bədən ağrılarının psixi diqqətin başqa bir maraqla yayındırılması nəticəsində baş verməməsi (burada şüursuz qalır demək olmaz) faktı da maraqlıdır. Bu fakt, yüklənmənin ağrıyan bədən hissəsinin psixi təmsili üzərində cəmləşməsi faktı ilə izah olunur. İndi ağrı hissinin psixi sahəyə köçürülməsinə imkan verən analoji məhz bu nöqtədə görünür. İtkin (itmiş) obyektin intensiv, yatışılmazlığı səbəbindən daim artan həsrət yüklənməsi, yaralı bədən hissəsinin ağrı yüklənməsi ilə eyni iqtisadi şərtləri yaradır və bədən ağrısının periferik şərtliliyindən imtina etməyi mümkün edir! Bədən ağrısından psixi ağrıya keçid narsisistik yüklənmədən obyekt yüklənməsinə dəyişməyə uyğundur. Ehtiyac tərəfindən yüksək dərəcədə yüklənmiş obyekt təsəvvürü, qıcıq artımı tərəfindən yüklənmiş bədən hissəsinin rolunu oynayır. Yüklənmə prosesinin davamlılığı və dayandırılmazlığı eyni psixi acizlik vəziyyətini yaradır. Əgər sonra yaranan xoşagəlməzlik hissi ağrının spesifik, daha ətraflı təsvir edilə bilməyən xarakterini daşıyır və təşviş reaksiyası formasında ifadə olunmursa, bu proseslərin xoşagəlməzlik hissinə gətirib çıxardığı yüksək yüklənmə və bağlanma münasibətləri səviyyəsini cavabdeh saymaq məntiqli görünür; bu amil adətən izahda hələ kifayət qədər nəzərə alınmır.
Obyekt itkisinə qarşı daha bir duyğu reaksiyasını, yas tutmağı, bilirik. Lakin onun izahı artıq heç bir çətinlik yaratmır. Yas, kateqorik olaraq, artıq mövcud olmadığı üçün obyektdən ayrılmağın zəruri olduğunu tələb edən reallıq yoxlamasının təsiri altında yaranır. İndi o, obyektdən geri çəkilməni, obyektin yüksək yüklənməyə məruz qaldığı bütün vəziyyətlərdə həyata keçirmə işini görməlidir. Bu ayrılığın ağrılı xarakteri, bağın qoparıldığı vəziyyətlərin təkrarlanması zamanı obyektdə yüksək və yerinə yetirilməz həsrət yüklənməsinin olması səbəbindən, yuxarıda verilmiş izaha uyğun gəlir.