«Qeyri-həkimlərin analizi məsələsi»nə son söz

Kiçik kitabımın yazılmasına birbaşa səbəb, burada təqdim olunan müzakirələrin əsaslandığı, qeyri-həkim həmkarımız Dr. Th. Raykın Vyana hakimiyyəti qarşısında şarlatanlıqda ittiham edilməsi idi. Bütün ilkin araşdırmalar aparıldıqdan və müxtəlif ekspert rəyləri alındıqdan sonra bu iddianın geri çəkildiyi artıq hamıya məlum olmalıdır. Fikrimcə, bu, kitabımın uğuru deyildi; iş iddiaçı üçün çox əlverişsiz idi və zərər gördüyünü iddia edən şəxs az etibarlı olduğunu göstərdi. Dr. Rayk əleyhinə işin dayandırılması qeyri-həkimlərin analizi məsələsində Vyana məhkəməsinin prinsipial qərarı əhəmiyyətinə ehtimal ki, malik deyil. Təbliğat xarakterli yazımda «bitərəf» tərəfdaş obrazını yaradarkən, yüksək vəzifəli şəxslərimizdən birinin, yaxşı niyyətli və qeyri-adi dürüstlüyə malik, Rayk işi haqqında özüm söhbət apardığım və istədiyi kimi ona xüsusi rəy təqdim etdiyim bir adamın şəxsiyyəti gözümün önündə idi. Bilirdim ki, onu öz fikrimə inandırmaqda uğur qazana bilməmişdim və buna görə də bitərəflə dialoqumu razılıqla bitirmədim.²⁰

Analitiklər arasında qeyri-həkimlərin analizi problemi üzrə vahid mövqe əldə etməyi də gözləmirdim. Bu topluda Macarıstan Cəmiyyətinin və Nyu-York Qrupunun bəyanatlarını müqayisə edən şəxs, kitabımın heç nəyə nail olmadığını, hər kəsin əvvəlki mövqeyini qoruduğunu düşünə bilər. Amma mən belə də düşünmürəm. Mənim fikrimcə, bir çox həmkarlar öz ekstremal mövqelərini yumşaltmışlar, əksəriyyəti mənim fikrimi qəbul edib ki, qeyri-həkimlərin analizi problemi köhnə adət-ənənələrə görə həll edilməməlidir, əksinə, yeni bir vəziyyətdən irəli gəlir və buna görə də yeni bir qərar tələb edir.

Mənim bütün məsələyə verdiyim yönəliş də təqdir görmüş kimi görünür. Mən əslində bu cümləni ön plana çıxarmışdım: analitikin tibb diplomuna malik olub-olmaması deyil, təhlili icra etmək üçün lazım olan xüsusi təhsili alıb-alması vacibdir. Həmkarların çox həvəslə müzakirə etdiyi sual, yəni analitik üçün ən uyğun təhsilin hansı olduğu məsələsi, məhz buradan qaynaqlana bilərdi. Mən belə düşünürdüm və indi də bunu müdafiə edirəm ki, bu, universitetin gələcək həkimə təklif etdiyi təhsil proqramı deyil. Sözdə tibbi təhsil mənə analitik peşəyə doğru çətin bir dolanbac kimi görünür; o, analitikə bəzi vacib şeylər versə də, eyni zamanda onun heç vaxt istifadə edə bilməyəcəyi çox şeyi yük kimi üzərinə qoyur və onun marağının və düşüncə tərzinin psixi hadisələrin dərkindən yayınması təhlükəsini yaradır. Təhlilçi üçün tədris planı hələ yaradılmalıdır; o, anatomik, bioloji və inkişaf tarixi materialları ilə yanaşı, humanitar elmlər, psixologiya, mədəniyyət tarixi və sosiologiya materiallarını da əhatə etməlidir. Öyrədiləcək o qədər çox şey var ki, analitik fəaliyyətlə birbaşa əlaqəsi olmayan və yalnız digər bütün təhsillər kimi intellektin və hissi müşahidənin təliminə dolayısı ilə töhfə verə bilən şeyləri tədrisdən çıxarmaq haqlıdır. Bu təklifə qarşı çıxmaq asandır: belə analitik ali məktəblərin olmadığı, bunun ideal bir tələb olduğu deyilir. Bəli, ideal, amma həyata keçirilə bilən və həyata keçirilməli olan bir ideal. Tədris müəssisələrimiz bütün gənclik çatışmazlıqlarına baxmayaraq, artıq belə bir həyata keçirmənin başlanğıcıdır.

Oxucularımın diqqətindən yayınmamış olmalıdır ki, mən yuxarıda müzakirələrdə hələ də şiddətlə mübahisə olunan bir şeyi öz-özlüyündə qəbul edilmiş kimi fərz etmişəm. Yəni, psixoanaliz tibbin ixtisas sahəsi deyil. Bunu qəbul etməkdən necə yayınmaq olar, başa düşmürəm. Psixoanaliz psixologiyanın bir hissəsidir, köhnə mənada tibbi psixologiya və ya xəstəlik proseslərinin psixologiyası deyil, sadəcə psixologiyadır; əlbəttə, psixologiyanın bütünü deyil, onun alt quruluşu, bəlkə də ümumiyyətlə təməlidir. Onun tibbi məqsədlər üçün tətbiq imkanları ilə aldanmayın; elektrik və rentgen şüaları da tibbdə tətbiqini tapıb, lakin hər ikisinin elmi fizikadır. Tarixi arqumentlər də bu mənsubiyyəti dəyişə bilməz. Elektrik haqqında bütün təlim sinir-əzələ preparatı üzərində aparılan bir müşahidədən başlamışdır, ona görə də bu gün heç kimin ağlına onun fiziologiyadan bir hissə olduğunu iddia etmək gəlmir. Psixoanaliz üçün isə onun həkim tərəfindən xəstələrə kömək etmək səyləri zamanı icad edildiyi irəli sürülür. Amma bu, onun qiymətləndirilməsi üçün açıq şəkildə əhəmiyyətsizdir. Həmçinin, bu tarixi arqument olduqca təhlükəlidir. Onun davamında həkimlərin əvvəldən analizə qarşı nə qədər düşmən, hətta nə qədər nifrətlə rədd cavabı verdikləri xatırladıla bilər; buradan belə bir nəticə çıxarılardı ki, onların bu gün də analizə haqqı yoxdur. Və həqiqətən — belə bir nəticəni rədd etsəm də — mən bu gün də həkimlərin psixoanalizə olan marağının libido nəzəriyyəsi baxımından Abrahamın birinci və ya ikinci alt mərhələsinə aid edilib-edilmədiyinə, yəni bunun məhv etmək və ya saxlamaq niyyəti ilə obyektə sahib olmaq məsələsi olub-olmamasına şübhə ilə yanaşıram.

Tarixi arqument üzərində bir an daha dayanmaq üçün: məsələ mənim şəxsiyyətimə toxunduğundan, buna maraq göstərən şəxsə öz motivlərim haqqında bir az məlumat verə bilərəm. Qırx illik həkim fəaliyyətimdən sonra özümü tanımağım mənə deyir ki, əslində mən heç vaxt düzgün bir həkim olmamışam. Mən ilkin niyyətimə məcburi şəkildə yönəldilmiş diqqətin yayındırılması nəticəsində həkim oldum və həyat zəfərim böyük bir dolanbacdan sonra ilkin istiqamətimi yenidən tapmağımdadır. Erkən illərdən əziyyət çəkən insanlara kömək etmək ehtiyacım haqqında heç nə xatırlamıram, sadist təbiətim çox güclü deyildi, ona görə də onun törəmələrinin inkişaf etməsinə ehtiyac yox idi. Mən heç vaxt "həkim" oyunu da oynamamışam, uşaq vaxtı marağım açıq-aydın başqa yollarla gedirdi. Gənclik illərində bu dünyanın sirlərindən bir şeyi başa düşmək və bəlkə də özüm həllinə bir şey əlavə etmək ehtiyacı həddindən artıq güclü oldu. Tibb fakültəsinə qeydiyyat buna gedən ən yaxşı yol kimi görünürdü, lakin sonra zoologiya və kimya ilə — uğursuzluqla — cəhd etdim, ta ki, v. Brükkenin təsiri altında, mənim üzərimdə təsir göstərmiş ən böyük avtoritet, fiziologiyada qaldım, o zamanlar fiziologiya həqiqətən də çox hissələri histologiyaya məhdudlaşdırırdı. O vaxt artıq bütün tibbi imtahanları vermişdim, heç bir tibbi məsələyə maraq göstərmədən, ta ki, hörmətli müəllimin xəbərdarlıq sözü mənə bildirdi ki, mən öz kasıb maddi vəziyyətimdə nəzəri bir karyeradan qaçmalıyam. Beləliklə, sinir sisteminin histologiyasından neyropatologiyaya keçdim və yeni təşviqlər əsasında nevrozlarla məşğul olmağa başladım. Lakin fikrimcə, düzgün tibbi istedadımın olmaması xəstələrimə çox da zərər vermədi. Çünki xəstə üçün həkimdəki terapevtik maraq affektiv şəkildə həddindən artıq vurğulandığı zaman çox da faydalı deyil. Onun üçün ən yaxşısı, həkimin soyuqqanlı və mümkün qədər dəqiq işləməsidir.

Yuxarıdakı hesabat qeyri-həkimlərin analizi məsələsinin aydınlaşdırılmasına əlbəttə ki, çox az şey əlavə etdi. O, yalnız mənim şəxsi legitimasiyamı təsdiqləməli idi, əgər məhz mən psixoanalizin öz dəyəri və onun tibbi tətbiqindən asılı olmaması üçün çıxış edirəmsə. Lakin burada mənə qarşı irəli sürüləcək ki, psixoanalizin elm kimi tibbin və ya psixologiyanın bir alt sahəsi olub-olmaması yalnız akademik sualdır, praktik olaraq tamamilə maraqsızdır. Söhbət gedən şey başqa bir şeydir, məhz analizin xəstələrin müalicəsi üçün istifadəsi və bu iddianı irəli sürdüyü qədər, tibbə xüsusi bir sahə kimi qəbul edilməyə, məsələn, rentgenologiya kimi, razılaşmalı və bütün terapevtik metodlar üçün qüvvədə olan qaydalara tabe olmalıdır. Mən bunu qəbul edirəm, etiraf edirəm, yalnız terapiyanın elmi məhv etməsinə imkan verməmək istəyirəm. Təəssüf ki, bütün müqayisələr yalnız bir qədər irəli gedir, sonra iki müqayisə olunan şeyin ayrıldığı bir nöqtə gəlir. Analiz işi rentgenologiya işindən fərqlidir; fiziklər rentgen şüalarının qanunlarını öyrənmək üçün xəstə insana ehtiyac duymurlar. Lakin analizin insanın psixi proseslərindən başqa materialı yoxdur, yalnız insanda öyrənilə bilər; xüsusi, asanlıqla başa düşülən şərtlər nəticəsində, nevrozlu insan normal insandan çox daha təlim verici və əlçatan materialdır və əgər analizi öyrənmək və tətbiq etmək istəyən birinə bu materialı əlindən alırsansa, onun təhsil imkanlarını yarıdan çox azaltmış olursan. Əlbəttə ki, nevrozlu xəstənin marağının tədris və elmi araşdırma marağına qurban edilməsini tələb etmək məndən uzaqdır. Qeyri-həkimlərin analizi məsələsinə aid kiçik məqaləm, müəyyən tədbirlərə riayət edildikdə hər iki marağın çox yaxşı uyğunlaşdırıla biləcəyini və belə bir həllin, ən azı, düzgün başa düşülmüş tibbi marağa da xidmət etdiyini göstərməyə çalışır.

Bu tədbirlərin hamısını mən özüm qeyd etmişəm; deyə bilərəm ki, müzakirə burada heç bir yeni şey əlavə etmədi; diqqəti çəkmək istərdim ki, o, çox vaxt vurğuları reallığa uyğun olmayan şəkildə bölüşdürdü. Differensial diaqnostikanın çətinliyi, bir çox hallarda fiziki simptomların qiymətləndirilməsindəki qeyri-müəyyənlik haqqında deyilənlərin hamısı doğrudur, yəni tibbi bilik və ya tibbi müdaxilənin zəruri olduğu hallar, lakin belə şübhələrin ümumiyyətlə ortaya çıxmadığı, həkimə ehtiyac duyulmadığı halların sayı hələ də qat-qat çoxdur. Bu hallar elmi baxımdan olduqca maraqsız ola bilər, lakin həyatda onlar qeyri-həkim analitikin onların öhdəsindən tam gələn fəaliyyətini əsaslandırmaq üçün kifayət qədər vacib rol oynayır. Bir müddət əvvəl mən, həkim olmayan birinin tibbi fəaliyyət göstərməsinə xüsusi kəskin etiraz irəli sürən bir həmkarımı analiz etmişdim. Ona deyə bildim: İndi üç aydan çoxdur işləyirik. Analizimizin hansı mərhələsində mən tibbi biliklərimə müraciət etməyə məcbur oldum? O, bunun üçün heç bir səbəb tapılmadığını etiraf etdi.

Həmçinin, qeyri-həkim analitikin həkimə müraciət etməyə hazır olması lazım olduğu üçün xəstə üzərində avtoritet qazana bilməyəcəyi və müalicə köməkçisi, massajçı və s. kimi daha yüksək nüfuz əldə edə bilməyəcəyi arqumentini də yüksək qiymətləndirmirəm. Analoji yenə də uyğun gəlməyə bilər, üstəlik, xəstənin avtoriteti öz hisslərinin köçürülməsinə görə verməyə alışması və tibbi diplomun sahibinin həkimin düşündüyü qədər ona təsir etməməsi faktını nəzərə almasaq belə. Peşəkar qeyri-həkim analitik, ona dünyəvi ruhani kimi layiq görüldüyü nüfuzu qazanmaqda çətinlik çəkməyəcək. “Dünyəvi ruhani xidmət” düsturu ilə analitikin, istər həkim, istər qeyri-həkim olsun, ictimaiyyət qarşısında yerinə yetirməli olduğu funksiyanı ümumiyyətlə təsvir etmək olar. Protestant və son zamanlarda katolik din xadimləri arasında olan dostlarımız, müminlərinə konfliktləri haqqında bir qədər analitik aydınlıq verdikdən sonra, onların imanını bərpa edərək, çox vaxt onların həyat ləngimələrini aradan qaldırırlar. Rəqiblərimiz, Adlerin fərdi psixoloqları, ruhi həyatlarının yalnız bir küncünü işıqlandırdıqdan və xəstəliklərində eqoist və şübhəli təhriklərinin payını göstərdikdən sonra, sosial icmaya marağını oyadaraq, dayanıqsız və yararsız olanlarda eyni dəyişikliyi əldə etməyə çalışırlar. Gücünü analizə söykənməsinə borclu olan hər iki metod, psixoterapiyada öz yerini tutur. Biz analitiklər xəstənin mümkün qədər tam və dərin analizini hədəf alırıq; biz onu katolik, protestant və ya sosialist icmaya daxil etməklə yüngülləşdirmək istəmirik, əksinə, onun daxili dünyasını zənginləşdirmək istəyirik: bunu Mənə, sıxışdırma nəticəsində şüursuzda əlçatmaz şəkildə bağlanmış enerjiləri və Mənin sıxışdırmaları davam etdirmək üçün məhsulsuz şəkildə sərf etdiyi digər enerjiləri qaytarmaqla həyata keçiririk. Bizim etdiyimiz iş, ən yaxşı mənada ruhani fəaliyyətdir. Biz çox yüksək hədəf qoymuşuqmu? Xəstələrimizin heç olmasa əksəriyyəti bu işə sərf etdiyimiz əziyyətə dəyirmi? Xarici tərəfdən qüsurları dəstəkləmək, daxildən islah etməkdən daha iqtisadi deyilmi? Bunu deyə bilmərəm, amma başqa bir şey bilirəm. Psixoanalizdə əvvəldən müalicə və tədqiqat arasında bir bağ var idi; dərketmə uğur gətirirdi, yeni bir şey öyrənmədən müalicə etmək mümkün deyildi, onun xeyirli təsirini yaşamadan insan heç bir aydınlıq qazanmırdı. Bizim analitik metodumuz, bu qiymətli uyğunluğun qorunduğu yeganə metoddur. Yalnız analitik ruhani fəaliyyət göstərdikdə, insan ruhi həyatına yeni-yeni açılan dərkimizi dərinləşdiririk. Elmi qazanc ümidi analitik işin ən əsas və xoşagələn xüsusiyyəti idi; biz onu hər hansı praktik mülahizələrə qurban verə bilərikmi?

Bu müzakirədəki bəzi ifadələr məndə, qeyri-həkim məsələsinə aid əsərimin bir nöqtədə yanlış başa düşüldüyü şübhəsini oyadır. Həkimlər mənə qarşı müdafiə edilir, sanki mən onları ümumiyyətlə analiz təcrübəsi üçün yararsız elan etmiş və həkim cəlbini uzaq tutmaq şüarı vermişəm. Yaxşı, bu mənim niyyətimdə deyil. Bu təəssürat, ehtimal ki, polemik xarakterli təsvirimdə təhsilsiz həkim-analitikləri qeyri-həkimlərdən daha təhlükəli elan etməli olduğumdan yarandı. Bu məsələdəki əsl fikrimi, bir vaxtlar Simplicissimus jurnalında qadınlar haqqında irəli sürülmüş bir sinizmi təqlid edərək aydınlaşdıra bilərəm. Orada tərəfdaşlardan biri gözəl cinsin zəifliklərindən və çətinliklərindən şikayət etdi, digəri isə qeyd etdi: Qadın, yenə də bizim bu tipdə sahib olduğumuz ən yaxşı şeydir. Etiraf edirəm ki, analitiklərin yetişdirilməsi üçün arzuladığımız məktəblər mövcud olmadıqca, tibbi təhsilli şəxslər gələcək analitik üçün ən yaxşı materialdır. Yalnız tələb etmək olar ki, onlar ilkin təhsillərini peşəkar təlimin yerinə qoymasınlar, tibb məktəbindəki təhsil tərəfindən dəstəklənən birtərəfliliyi aşsınlar və psixoloji faktları psixoloji köməkçi təsəvvürlərlə qavramaq lazım olan yerlərdə endokrinologiya və avtonom sinir sistemi ilə maraqlanmaq vəsvəsəsinə qarşı dursunlar. Eyni zamanda, psixi fenomenlər və onların orqanik, anatomik və kimyəvi əsasları arasındakı əlaqələrə aid olan bütün problemlərin yalnız hər iki sahəni öyrənmiş şəxslər, yəni həkim-analitiklər tərəfindən həll edilə biləcəyi gözləntisini bölüşürəm. Lakin unutmamalıyıq ki, psixoanalizin bütün məzmunu bu deyil və onun digər tərəfi üçün humanitar elmlərdə təhsil almış şəxslərin iştirakısız heç vaxt keçinə bilmərik. Praktik səbəblərə görə, biz, hətta öz nəşrlərimiz üçün də, tibbi analizi analizin tətbiqlərindən ayırma vərdişini mənimsəmişik. Bu düzgün deyil. Əslində, sərhəd elmi psixoanaliz və onun tibbi və tibbi olmayan sahələrdəki tətbiqləri arasında çəkilir. Qeyri-həkim analizinə ən kəskin rədd cavabı bu müzakirələrdə amerikalı həmkarlarımız tərəfindən irəli sürülür. Onlara bir neçə qeydlə cavab verməyi lüzumsuz hesab etmirəm. Onların müqavimətinin yalnız praktik amillərə əsaslandığını ifadə edərkən analizin polemik məqsədlər üçün sui-istifadə edildiyini demək çətindir. Onlar öz ölkələrində qeyri-həkim analitiklərin analizin çoxlu sui-istifadə və pozuntularına yol verdiyini, nəticədə xəstələrə və analizin nüfuzuna ziyan vurduğunu görürlər. Bu halda, onların qəzəblə bu vicdansız zərərvericilərdən uzaqlaşması və qeyri-həkimləri analizin hər hansı iştirakından kənarlaşdırmaq istəmələri başa düşüləndir. Lakin bu vəziyyət artıq onların mövqelərinin əhəmiyyətini azaltmaq üçün kifayətdir. Çünki qeyri-həkim analizi məsələsi yalnız praktik mülahizələrə əsasən həll edilməməlidir və Amerikadakı lokal şərait bizim üçün yeganə həlledici amil ola bilməz.

Əsasən praktik motivlərlə idarə olunan amerikalı həmkarlarımızın qeyri-həkim analitiklərə qarşı qətnaməsi mənə qeyri-praktik görünür, çünki o, vəziyyətə hakim olan amillərdən heç birini dəyişə bilməz. Onun dəyəri təxminən bir sıxışdırma cəhdinin dəyərinə bərabərdir. Əgər qeyri-həkim analitiklərin fəaliyyətinə mane olmaq mümkün deyilsə, onlara qarşı mübarizədə ictimaiyyət tərəfindən dəstək görülmürsə, o zaman onlara təhsil imkanları təklif edərək, onlar üzərində təsir qazanaraq və həkim təbəqəsi tərəfindən təsdiq edilmə və əməkdaşlığa cəlb edilmə imkanını həvəsləndirici kimi göstərərək, onların varlığı faktını nəzərə almaq daha məqsədəuyğun olmazmı ki, beləliklə onlar öz əxlaqi və intellektual səviyyələrini yüksəltməkdə maraq tapsınlar?