Halsmann işində fakültə rəyi

Vyana Universitetinin hüquq professoru Dr. Yozef Hupka, tələbə Filip Halsmannın bəraətini almaq üçün apardığı təşəbbüslər çərçivəsində müəllifdən İnsbruk Tibb Fakültəsinin rəyi barədə fikir bildirməyi xahiş etmişdi. Müəllifin professor Hupkaya təqdim etdiyi aşağıdakı münasibət ilk dəfə „Psixoanalitik Hərəkat“ jurnalının III cildində, 1931-ci ildə nəşr olunmuşdur.

Bildiyimiz qədər, Edip kompleksi uşaqlıq dövründə bütün insanlarda mövcud olmuş, inkişaf illərində böyük dəyişikliklərə uğramış və bir çox fərdlərdə yetişkinlik dövründə də müxtəlif dərəcədə güclə tapılır. Onun əsas xarakteristikaları, ümumiliyi, məzmunu və taleyi psixoanaliz dövründən çox əvvəl, məşhur „Ramonun qardaşı oğlu“ dialoqundakı bir yerin sübut etdiyi kimi, Diderot kimi dərin düşüncəli bir mütəfəkkir tərəfindən qavranılmışdır. Götenin bu əsərin tərcüməsində (Sophienausgabe nəşrinin 45-ci cildi) səhifə 136-da belə yazılıb: „Əgər kiçik vəhşi özünə buraxılsaydı və bütün zəifliyini (imbecillite) qorusaydı, beşikdəki uşağın az miqdardakı ağlı ilə otuz yaşlı adamın ehtiraslarının gücünü birləşdirsəydi, atasının boynunu qırar və anasını ləkələyərdi.“

Əgər Filip Halsmannın atasını öldürdüyü obyektiv olaraq sübut edilsəydi, o zaman başqa cür anlaşılmayan bir hərəkəti əsaslandırmaq üçün Edip kompleksinə müraciət etmək haqqı olardı. Belə bir sübut təqdim edilmədiyi üçün, Edip kompleksinin qeyd edilməsi aldadıcı təsir yaradır; bu, ən azı mənasızdır. Halsmann ailəsində ata və oğul arasındakı uyğunsuzluqlar haqqında araşdırmanın üzə çıxardığı məlumatlar, oğulda pis ata münasibətinin olduğunu fərz etmək üçün tamamilə kifayətsizdir. Əgər belə olmasaydı belə, demək lazımdır ki, oradan belə bir hərəkətin törədilməsinə qədər uzun bir yol var. Tam da onun hər yerdə mövcud olması səbəbindən, „Edip kompleksi“ cinayət törətmə barədə nəticə çıxarmaq üçün uyğun deyil. Məlum bir anekdotda fərz edilən vəziyyəti asanlıqla yaratmaq olar: Bir oğurluq baş verib. Bir kişi cinayətkar kimi məhkum edilir, onun yanında oğru açarı tapılıb. Hökmdən sonra nə qeyd etmək istədiyi soruşulduqda, zinaya görə də cəzalandırılmasını tələb edir, çünki ona lazım olan alət də onun yanındadır.

Dostoyevskinin „Karamazov qardaşları“ adlı möhtəşəm romanında Edip vəziyyəti marağın mərkəzində durur. Köhnə Karamazov oğullarına sevgisiz təzyiq göstərərək özünə nifrət qazandırdı; biri üçün o, üstəlik, arzulanan qadın uğrunda güclü rəqibdir. Bu oğul Dmitri atasından zorla qisas almaq niyyətini gizlətmədi. Buna görə də, atasının qətlindən və talanından sonra onun qatili kimi ittiham olunması və məsumluğuna dair bütün andlarına baxmayaraq məhkum edilməsi təbii haldır. Lakin Dmitri məsumdur; cinayəti qardaşlardan başqa biri törətmişdir. Bu romanın məhkəmə səhnəsində məşhurlaşan bir ifadə işlədilir: psixologiya iki uclu dəyənəkdir.

İnsbruk Tibb Fakültəsinin rəyi, Filip Halsmanna "effektiv" bir Edip kompleksini aid etməyə meylli görünür, lakin bu effektivliyin dərəcəsini müəyyən etməkdən çəkinir, çünki ittihamın təzyiqi altında Filip Halsmannda "tam açıqlama" üçün şərait mövcud deyil. Əgər o, daha sonra "təqsirləndirilən şəxsin cinayət törətməsi halında belə, cinayətin kökünü Edip kompleksində axtarmağı" rədd edirsə, məcburiyyət olmadan inkar etməkdə həddi aşır.

Həmin rəydə tamamilə əhəmiyyətsiz olmayan bir ziddiyyətə rast gəlinir. Psixi sarsıntının kritik dövrdən əvvəlki və həmin dövrə aid təəssüratların yaddaş pozğunluğuna mümkün təsiri son dərəcə məhdudlaşdırılır, mənim fikrimcə, haqsız olaraq; istisna vəziyyəti və ya ruhi xəstəlik fərziyyələri qətiyyətlə rədd edilir, lakin cinayətdən sonra Filip Halsmannda baş verən "sıxışdırma" ilə izahat həvəslə qəbul edilir. Deməliyəm ki, ağır nevroz əlamətləri göstərməyən bir böyükdə qəfil baş verən belə bir sıxışdırma, məsafə və vaxt axını ilə bağlı bütün mübahisəli detallardan daha əhəmiyyətli olacaq bir hərəkətin, normal və ya yalnız fiziki yorğunluqla dəyişmiş vəziyyətdə baş verən sıxışdırması, şübhəsiz ki, birinci dərəcəli nadirlik olardı.